vgomez

Non quixera que rematase este ano 2009, Ano Internacional da Astronomía, sen falar desta muller: MARÍA MITCHELL (1818-1889).

Se por algo temos que falar dela é que está considerada como a primeira astrónoma académica dos EEUU, sendo a primeira muller e entrar na Academia Americana das Artes e das Ciencias.

No campo astronómico citar que 1847, con 29 anos, descubríu o cometa C/1847 T1, hoxe chamado o cometa Mitchell. Un cráter da Lúa leva o seu nome. Foi unha loitadora polos dereitos da muler, fundando unha asociación a tal efecto (Asociación para o Avance da Muller).

Neste ano da atronomía non podiamos deixar de falar da insigne figura de COPÉRNICO. Grazas a el a astronomía deu un  xiro drástico no século XVI: a teoría xeocéntrica de Ptolemo foi substituída pola súa, a heliocéntrica.

Nicolás Copérnico foi un astrónomo polaco (1473-1543.) Estudiou Humanidades na universidade de Cracovia, Dereito e Mediciña en Italia. Doctorouse en astronomía en Roma e foi canónigo da diócese de Frauenburg.

Despois de moitos anos rematou o traballo sobre a teoría heliocéntrica  onde explica que non é o Sol o que xira ao redor da Terra senón todo o contrario.

Os protestantes foron os primeiros en rexeitar este modelo, xa que estas ideas eran contrarias aos relatos do Antigo Testamento. Máis tarde tamén a Igrexa Católica, tamén  a rexeitou. Malia todo, triunfou, posto que finalmente puido demostrase canto se afirmaba nela (Galileo, 50 anos despois, viu co telescopio en Xúpiter  que os satélites que xiran ao redor del  forman un sistema planetario semellante ao solar).

Continuando con persoas relevantes neste ano da astronomía, falaremos hoxe de CECILIA PAYNE-GAPOSCHKIN (1900-1979).

Aínda que nacida en Gran Bretaña, onde estudiou botánica, física e química na Universidade de Cambridge, desenvolveu a súa labor científica na Universidade estadounidense de Harvard. A súa tese de doutoramento nese centro (a primeira obtida por unha muller na área de atronomía) demostrou que o hidróxeno é o principal compoñente das estrelas, algo que hoxe asumimos, pero que no seu momento representou un auténtico cambio de paradigma no ano 1925. Aínda que estivo ligada a esta universidade durante case 20 anos, non foi considerada astrónoma oficial ata 1938. En 1956 converteuse na primeira muller profesora asociada desa universidade.

Como dato curios, esta muller interesouse pola astronomía cando se comprobou a teoría da relatividade de Einstein (1879-1955), grazas á eclipse solar de 1919.

Richard August Carl Emil Erlenmeyer (1825-1909). Químico Alemán. Foi alumno de Liebig e Giessen, por quen decidíu cambiar os seus estudos de Mediciña pola química. Foi axudante de Fresenius e farmacéutico. Propuxo o termo aromáticos para os compostos bencénicos, estableceu a existencia de dobres e triples enlaces entre os átomos de carbono, descubríu varios compostos orgánicos como o ácido isobutírico e estableceu a estructura doutros, como os ácidos lácticos. Enunciou a "regra de Erlenmeyer" (tautomería ceto-enólica). En 1861 deseñou o matraz cónico de fondo plano que leva o seu nome. Xunto con Robert Bunsen, investigou no campo dos fertilizantes.

Wilhelm Bunsen (1811-99). Químico e físico alemán. Aislou o cacodilo (1837) e os elementos magnesio e o cromo. Estableceu con Kirchhoff os fundamentos da análisis espectral. Llevan o seu nome, ademais do “acendedor Bunsen”, un calorímetro, un densímetro, un fotómetro, unha pila, os minerales bunsenita (NiO) e bunsenina (AuAgTe₂)… Foi  profesor de química en Kassel, Marburgo, Breslau e Heidelberg.

Paris María Pismis, naceu o 30 de xaneiro de 1911 en Estambul (Turquía,) aínda que de orixe armenia. Foi a primeira universitaria de Turquía, e obtivo o douroramento en Matemáticas (1937). En 1941 cásase con Felix Recillas, matemático mexicano, que coñecera no Observatorio de Harvard. Trasladouse a ese país e convertéronse no primeiro matrimonio, na historia de México, en dedicarse á Astronomía profesional.

Traballou no Observatorio Astronómico Nacional de Tacubaya, dependente da Universidade Nacional de México (UNAM) e comenzou a impartir as primeiras clases oficiais de Astronomía que houbo nese país.

Descubríu 20 cúmulos abertos e 3 cúmulos globulares (os cúmulos son grupos de estrelas . As formadas por estrelas vellas forman os cúmulos globulares  e as formadas por estrelas novas son os cúmulos abertos). Publicou, nos máis de 50 anos de traxectoria profesional, máis de 100 artigos científicos.

Morreu o 1 de agosto de 1999.

Dende estas páxinas, con motivo da celebración do Ano Internacional da Astronomía 2009, queremos facer referencia a figuras importantes, sobre todo mulleres que sempre estiveron en segunda fila, neste campo. Hoxe falaremos de HENRIETTA SWAN LEAVITT.

Naceu no ano 1868 e morreu en 1921. Astrónoma estadounidense. Membro dun grupo de rasteradoreas de estrelas do Observatorio de Harvard. Leavitt descubríu a relación período-luminosidade, un método novo para a medida de distanccia de obxectos astronómicos. Leavitt chegou a esta conclusión despois dun metódico e detallado cómputo das estrelas Cefeidas. Nun só ano, 1905, descubríu 843 novas estrelas variables na Nube Menor de Magallanes (esta cifra elévase ata 2.400 se se contabiliza o total da súa vida). Ademáis, temén achou catro novas. A súa importancia científica só foi apreciada despois da morte, en parte grazas ao intento de nomeala para o Premio Nobel en 1925, algo que resoltou imposible posto que este premio non se concede a título póstumo.

"A pesar das súas achegas á Astronomía, cando morreu o seu posto seguía sendo de "axudante".

¡Penoso!

Joan Massagué (Foto: Javier Cortera)

Falar de Joan Massagué e falar de cancro. Científico e investigador español, nacionalidazo en EEUU. Naceu en Barcelona no ano 1953. Esudiou Farmacia e doutorouse en Bioquímica pola Universidade de Barcelona. Estivo nas Universidades de EEUU de Brown e Massachusetts. En 1989, pasou a dirixir o Departamento de Biloxía Celular e Xenética do Memorial Sloan-Kettering Cancer Center de Nueva York. A su vez, é investigador do Horward Hughes Medical Institute e director adxunto do Institut de Recerca Biomèdica (IRB Barcelona), supervisando os grupos de investigación do Instituto MetLab.

O seu traballo está centrado no estudio de mecanismos de señalización que son esenciais para o desenvolvemento normal dos tecidos e que se alteran coa presenza do cancro. É un dos investigadores máis importantes nas área de regulación da división celular e da metástase do cancro.

As súas investigacións foron clave no coñecemento dos mecanismos que permiten deter a proliferación celular, proceso que cando se descontrola leva á formación de tumores. Tamén, a raíz das súas investigacións, permitiron identificar os 18 xenes que contrlan a metástase das células tumorales do cancro de mama cara a outros órganos, que abre posibilidades de investigación neste aspecto do cancro.

Autor de innumerables artigos científicos, galardóns e distincións, entre eles o Premio Principe de Asturias de Investigación Científica e Técnica no ano 2004.

Domingo de Soto naceu en Segovia en 1494. Frade dominico. Estudiou en Salamanca, Alcala de Henares e París. Carlos V enviouno ao Concilio de Trento comio teólogo imperiral, sendo posteriormente o seu confesor.

Ten numerosas obras de teoloxía, dereito, filosofía e lóxica. Comentou varios libros de física e lóxica aristotélica, sendo o primeiro en establecer que un corpo en caída libre vai con movemento uniformemente acelerado, e non só iso, senón que aplicou con éxito a matemática a este problema. Este principio sempre foi atribuído a Galileo Galilei que vivíu entre 1564 e1642. Lembremos que este postulado foi o alicerece para que posteriormente xurdira a lei da Gravitación Universal de Newton, perefeccionada posteriormente pola Teoría da Relatividade de Einstein.

Domingo de Soto morreu en Salamanca en 1570.

Onte, sabado, 1 de novembro de 2008 faceleu Jacques Piccard en Suíza aos 86 anos. Oceanógrafo, inventor, explorador dos grandes fondos mariños e, sobre todo, amante do mar. Era coñecido como o Capitán Nemo suízo.

Nacera un 28 de xullo de 1922 en Bruselas. Estudou economía e relaicóns internacionais na Universidade de Xinebra, pero decidíu seguir a senda do seu pai (August Piccard, 1884-1962, físico suízo e inventor do globo estratosférico e do batiscafo). A partir dos anos 50 adicouse ao descubrimento dos fondos mariños. En 1960 bateu todos os récords de inmersión co seu submarino "Trieste" alcanzando a  profundidade de 10.916 metros, no leito da Fosa das Marianas.

Tamén construíu catro "mesoscafos", sumerxibles para profundidades medias. En 1969 foi o protagonista  dun novo hito, ao estar baixo a auga un mes enteiro a bordo do seu submarino no Golfo Stream.

Foi un apasionado polo estudo e a protección dos mares.

Stephen William Hawking: O home que puxo o Universo ao alcance da nosa man.

Naceu o 8 de xaneiro de 1042 en Oxford (Inglaterra). De neno mostrou sempre fascinación polo cosmos. Aínda que o pai quería que fose médico, estudou Física. Alumno brillante, despois de obter o doutorado pasou a ser investigador e máis tarde profesor.

Incorporouse ao departamento de Matemáticas Aplicadas e Física teórica na Universidade de Cambridge. En 1980 ocupou o prestixioso posto de profesor lucasiano, que en 1669 tamén ocupara  Isaac Newton.

O profesor Hawking ten 12 doutorados honoríficos, e numerosos galardóns, medallas e premios, entre eles o premio Príncipe de Asturias da Concordia en 1989.

O seu traballo científico centrouse no estudo das leis básicas que gobernan o Universo: tratou de aproximar a teoría da relatividade e a mecánica cuántica para poder explicar a orixe do Universo. En colaboración con Royer Penrose, chegou á conclusión de que o espazo e o tempo teñen que ter un principio, no que ambos científicos chamaron o Big Bang, e un fin dentro dos buratos negros. Na actualidade, os seus estudos céntranse no comportamento gravitacional dos buracos negros.

Leva publicado varios libros de divulgación: Breve historia do tempo, Buratos negros, universos bebés e outros ensaios, e O Universo nunha casca de noz.

Dende 1985 unha esclerose lateral teno postrado nunha cadeira de rodas.

Nesta próxima fin de semana estará en Galicia, concretamente en Santiago de Compostela, onde dará unha conferencia.

Edwin Powell Hublle naceu o 20 de novembro de 1889 en Marshfield (Missouri-Estados Unidos). Estudiou Matemáticas e Astronomía, e posteriormente Dereito durante tres anos na Universidade de Oxford. Practicou atletismno e boxeo, e foi soldado na Primeira Guerrra Mundial.

En 1917 doctorouse en Física no Observatorio de Yerkes da Universidade de Chicago. Traballou no observatorio de Monte Wilson ata 1953.

Durante a súa vida utilizou para as súas observacións os mellores telescopios: Hale, Hooker, etc. As observacións realizadas durante os anos 1923 e 1924 viron a luz o 30 de decembro dese ano. Confirmou as  observacións de Emmanuel Kant sobre a existencia do que chamou "universos illas". Hubble afirmou, sen ningún xénero de dúbida, que as nebulosas observadas ata o momento con telescopios menos potentes, non forman parte da nosa galaxia. Confirmou a exsietencia de galaxias diferentes á Vía Láctea. Á súa vez, puido observar estrelas individuais no brazo espiral de Andrómeda.

En 1919 publicou a "ley de recesión da galaxias", tamén coñecida como ley de Hubble, que permitía calcular tanto o tamaño como a idade do Universo, poñendo os cementos que sostiñan as primeiras hipóteses da expansión do Universo. A súa orixe explícase actualmente por medio da teoría do Grande estoupido ou Big Bang.

Habble foi o precursor da clasificación dos tipos de galaxias, que aínda perdura sen moitos cambios. A divulgación dos seus descubrimentos quedou reflectida na súa obra "Realm of the Nebula"  (1936).

Participou no deseño dos maiores telescopios de Monte Palomar. Polas súas aportacións ao campo da Astronomía e Cosmoloxía púxoselle o seu nome ao telescopio orbital lanzado ao espazo en 1990.

 Morreu dunha trombosis cerebral en San Marino (California-Estados Unidos) o 28 de setembro 1953.

Naceu en 1881 en Ayrshire (Escocia), sendo o séptimo fillo dunha familia campesiña de oito irmáns. Estudiou medicina na Universidade de Londres, compatibilizando os seus estudios co traballo nunha empresa naviera. Especializouse en bacterioloxía, adicándose a investigación médica. Uníuse ao equipo de sir Almroth Wright, científico coñecido por buscar axentes farmacolóxicos que aumentasen a eficiencia natural dos leucocitos.

Durante a I Guerra mundial traballou como médico militar en Francia, aspecto este que lle marcaría ao remate da mesma, adicándose a investigación das defensas do corpo humano contra as infeccións bacterianas.

O descubrimento da penicilina producíuse grazas a un acontecemento fortuíto. Fleming, en setembro de 1928, estudiaba as mutacións das colonias de estafilococos, e un dos seus cultivos contaminuouse accidentalmente polo fungo Penicilliun notatum. Observou que os estafilococos fixéranse transparentes ao redor do fungo, interpretando este fenómeno como que o fungo producía unha substancia antibacteriana. Sacando producto aos limitados recursos de que dispoñía, fleming contribuíu ao desenvolvemento das propiedades antibióticas do fungo anteriormente citado.

Os seus traballos no desenvolvemento dos antibióticos foron esenciais para o aumento da esperanza de vida da poboación e, sobre todo, para a diminución na mortalidade infantil. Foi, tamén, pioneiro no emprego de antisifilíticos.

Nomeado profesor do Royal College of Surgeons en 1919, e sir, en 1944, as súas aportacións ás ciencias foron recoñecidas en 1945 co Premio Nóbel de Fisioloxía e Medicina, que compartíu cos científicos británicos Howard Walter Florey e Ernst Boris Chain.

Morreu en 1955 en Londres, a causa dun ataque cardíaco.

Naceu en 1925 en Jamshedpur (India). Medrou co modelo estricto de educación dunha familia británica. En 1928, despois da morte do seu pai, a súa familia regresa a Inglaterra e posteriormente transladaronse á illa grega de Corfú, onde vivíu experiencias que lle marcaron a vida persoal e profesional. Sempre rodeado de animais, interesouse por observalos e coidalos, case como se fose o seu pai.

A súa familia volveu de novo a Inglaterra, onde sufríu as penurias da II Guerra Mundial, costándolle nun principio atopar traballo, ata que o contrataron co mo axudante nun acuario e logo nunha tenda de animais domésticos. En 1945 comenzou a traballar no zoolóxico de Whipsnade.

O seu afán pola aventura e o estudio dos animais levárono a organizar, e incluso a financiar, expedicións na busca de animais. Nunha delas chegou ata a Guaiama Británica en 1949. Outras expedicións  levárono a Paraguai, Arxentina, Serra Leoa, Illa San Mauricio, Assam, México e Madagascar. Xa coa súa muller, en 1962 viaxou a Nova Zelanda, Australia e Malasia para filmar unha serie para a televisión.  Fundou o zoolóxico de Jersey, do que foi moito tempo director.

Morreu en xaneiro de 1995 despois dunha larga enfermidade.

Gerald Durrell foi un prestixioso naturalista. Apasionáballe a conservación dos animais e o seu entorno, vivindo toda a vida rodeado por eles, sendo a maioría deles protagonista dos seus libros.

Os seus coñecementos e a súa capacidade para comunicar as súas experiencias levárono a ser, ademais dun pretesentador de televisión popular, un prolífico escritor de éxito, que divulgou o sentemento naturalista.

A súa obra é mundialmente coñecida. As súas novelas posúen un alto contido biográfico. Nas súas historias mestúrase a invención coa realidade, ou as anécdotas familiares coa descripción rigurosa das costumes dos animais. Os seus libros máis recoñecidos  engóbanse dentro da triloxía de Corfú: A miña familia e outros animais, Bichos e demais parentes e O xardín dos deuses.

Naceu o 11 de novembro de 1934 en Nueva York. Fillo de inmigrantes rusos, xa de neno gustáballe ler relatos de ciencia-ficción. Alumno destacado, xa dende moi novo tiña moi claro o que quería ser. Aos 20 anos obtivo a graduación en Física, e posteriormente doctoróuse en Astronomía e Astrofísica.

Traballou na NASA colaborando no proxecto que levaría á "Mariner 4" ata Marte. Ao mesmo tempo, tamén era profesor na Universidade de Harvard. Apasionáballe a posibilidade da existencia de vida extraterrestre. Colaborou co científico soviético I.S. Shklovski na búsqueda de datos dende o punto de vista científico. Froito desta colaboración publicaron o libro Vida intelixente no Universo.

En Harvard non aprobaban nin as súas hipóteses nin os debates que propoñía, polo que mudou de universidade marchando a de Cornell en Ithaca. O resto da súa vida ocupou o posto de director do Laboratorio de Ciencias.

Na universidade realizou numerosos experimentos sobre a orixe da vida, confirmando a multiplicación no laboratorio das principais biomoléculas. Chegou a presidir o grupo de estudios da NASA sobre intelixencia artificial e robótica, e creou a comisión para seleccionar o contido do disco que levaría cada un dos vehículos espaciais.

Implicado cos seus valores, criticou ás grandes potencias para produicir armamento nuclear. Colaborou na erradicación dos CFC, participando en diversos programas de protección ecolóxica.

Convertíuse en autor de éxito, xa que foi capaz de divulgar co rigor da ciencia dende un punto de vista comprensible para o lector. Seducido pola televisión, foi autor e presentador da serie (que seguro que algún xa vistes ou tédela na casa) "Cosmos". A súa forma de explicar a realidade que nós rodea levouno a ser a serie de divulgación científica de maior éxito da televisión.

Diagnosticóuselle unha enfermidade chamada mielodisplasia (grupo de trastornos nos que a función da médula ósea non é axeitada e no que non se produce o suificiente número de células sanguíneas), que convertíu a última etapa da vida nunha proba moi dura. En tres ocasións sometéuse a un transplante de médula ósea e quimioterapia.

Morreu o 20 de decembro de 1996, en Settle, aos 62 anos, a causa dunha neumonía.

Charles Robert Darwin naceu en 1809 en Sherwshury (Inglaterra). Foi o quinto fillo dunha familia británica rica e sofisticada. Pasou pola Universidade de Edimburgo para comenzar Mediciña, aínda que en 1827 ingresou na Universidade de Cambridge para prepararse como ministro da Igrexa de Inglaterra.

Despois de graduarse en Cambridge en 1831, con só 22 anos, foi invitado a viaxar como naturalista no barco Beagle, nunha expedición científica, tendo a oportunidxade de observar en diferentes continentes e illas a diversidade das formacións xeolóxicas, así como a ampla variedade de fósiles e organismos vivos.

A súa formación científica foi guiada por dúas figuras importantes de Cambridge: o xeólogo Adam Sedgwick, e o naturalista John Stevens Henslow, sendo este último o que lle axudou a ter máis confianza en si mesmo e potenciar o seu afán pola observación e a colección de especímenes.

Ao regreso  a Inglaterra en 1836, Darwin comenzou a construír unha hipótese sobre a capacidade das especies para cambiar. Influenciado por Malthus e as súas teorías sobre o equilibrio das poboacións humanas, aplicou inmediatramente os seus razoamentos aos animais e ás planatas. En 1838 xa desenvolvera a estructura da súa teoría evolutiva basada na selección natural.

En 1858 fixo pública a teoría da selección natural nun documento presentado ao mesmo tempo que Alfred Russel Wallace, aínda que a teoría completa publicouse en 1859 baixo o título A orixe das especies. Os maiores ataques á selección natural non viñeron dos científicos, senón dos opositores relixiosos. A comunidade científica recoñeceu a valía da teoría, e foi elexido mebro da Royal Society (1839) e da Academia Francesa das Ciencias (1878).

Darwin pasou o resto da súa vida desenvolvendo diferentes aspectos da súa teoría. Morreu en 1882 e foi enterrado na abadía de Westminster.

Fernando Tormo, Jane Goodall E Rebeca Atienza, na República do Congo. (Foto: Instituto Jane Goodall)

Só tres anos chegaron para que a xove galega Rebeca Atienza e o madrileño Fernando Turmo ampliaran a súa familia ata límites que non podian sospeitar cando chegaron á República do Congo, no corazón das tebras africanas.

Dos seus traballos dependen hoxe 139 chimpancés, a maioría bebés arrancados dos brazos das súas mais da forma máis traumática posible por cazadores furtivos que só vían carne e negocio nos nosos parentes máis próximos entre os primates.

Rebeca, veterinaria, e Fernando, publicista, dirixen hoxe a reserva de chimpancés de Tchimpounga creada en 1996 polo Instituto Jane Goodall para salvar e reinsertar no seu ambiente natural a estes orfos, cos que compartimos o 99% do ADN e que son capaces de fabricar utensilios, de transmitir diversas culturas e de aprender a comunicarse coma os nenos.

Jane Goodall, a dama dos monos.

Jane Goodall, naceu en 1934 en Londres. Etóloga (a etoloxía é unha rama da bioloxía e a psicoloxía experimental que estudia o comportamento dos animais). É a primatóloga máis carismática do mundo, descubrindo que os chimpancés eran capaces de realizar actividades cognitivas similares ás humanas, co que nos aproxima máis aos simios, poñendo en evidencia a importancia de protexelos dunha extinción máis que problable.

Entre os múltiples títulos e premios, destacamos que no 2003 foi Prmio Príncipe de Asturias en investigación Científica e Técnica.

Para coñecer un pouco a súa forma de pensar, quedémonos con estas palabras: "Cada persoa ten importancia; cada persoa exerce influencia; cada persoa pode facer a diferencia".

JAMES EPHRAIM LOVELOCK, O PAI DE "GAIA".

Naceu en Letchworth Garden (Inglaterra) en 1919. seguramente é o máis sabio dos científicos vivos que non imparte clases en nuingunha universidade. Ten unha preparación impresionante en química, bioloxía e física, pero traballa como investigador independiente na súa casa rural nun entorno campestre de Inglaterra. Dende alí logrou comprender mellor a dinámica da natureza que calquera dos seus colegas de laboratorio.

A súa Hipótese de Gaia presenta á Terra como un sistema que se regula por si só e é a súa aportación máis importante e recoñecida. Pero moitos dos seus inventos foron claves para detectar na atmosfera os CFC e solucionar o burato na capa de ozono que provocan e para medir algúns gases causantes do efecto invernadoiro