Achada en Indonesia a pintura rupestre máis antiga da humanidade

Á esquerda, unha fotografía da man silueteada, situada entre as dúas pinturas cor ocre. Á dereita, a mesma imaxe retocada para destacar a pintura / Maxime Aubert

A obra de arte máis antiga do mundo é moi difícil de ver a primeira ollada, pero está aí. A silueta dunha man pintada en negativo na parede dunha cova en Indonesia ten polo menos 67.800 anos de antigüidade, máis que ningunha outra pintura rupestre achada ata o momento, destacan os responsables do achado, publicado en  Nature, referente da mellor ciencia mundial.

O descubrimento é a guinda dun pastel que o equipo de Maxime Aubert, arqueólogo e xeoquímico da Universidade de Griffith (Australia), leva destapando desde hai máis de 10 anos, cando comezou a atopar nas illas de Célebes e Borneo as pinturas rupestres figurativas (mesmo narrativas), máis antigas que se coñecen. Eran siluetas humanas perseguindo a xabarís e outros animais locais. Os achados cuestionan a visión clásica de que a arte rupestre estoupa repentinamente en Europa hai uns 40.000 anos cos extraordinarios debuxos de animais achados en covas de Francia e España feitos por membros de nosa propia especie, os Homo sapiens.

A man en negativo, un estarcido, achouse nunha cova de pedra calcaria da illa de Muna, ao sueste de Célebes, e apareceu de forma fragmentaria e rodeada doutras pinturas rupestres moito máis recentes. Para Griffith, a silueta de varios dedos que é case imposible de apreciar nas fotografías conta moito máis do que parece.

“As puntas dos dedos parecen ser modificadas deliberadamente para adquirir unha forma puntiaguda, similar a garras de animais. Isto suxire un nivel adicional de pensamento simbólico, máis aló dunha marca simple ou accidental”, explica Griffith. “Creo que este achado apoia a idea de que a expresión artística ten unhas raíces moi profundas; probablemente xurdiu en África e non apareceu de golpe nun só lugar”, engade, en referencia á teoría europea.

O novo achado revela ademais que a cova de Muna foi utilizada como espazo artístico durante un período excepcionalmente longo: as pinturas realizáronse de forma reiterada durante polo menos 35.000 anos, ata hai uns 20.000.

A man en negativo achada na localidade Liang Metanduno é uns 15.000 anos máis antiga que calquera outra achada nesta rexión. Más importante e polémico aínda: a antigüidade mínima desta pintura é uns 1.100 anos maior que a considerada ata o de agora como obra de arte máis antiga: outra man en negativo delineada hai 66.700 anos na cova de Maltravieso, en Estremadura.

Mans pintadas con estarcido noutra cova de Indonesia estudada polo mesmo equipo. Neste caso teñen uns 50.000 anos de antigüidade / Ahdi Agus Oktaviana

Os responsables do traballo recoñecen que non poden saber con toda seguridade quen pintou a man de Muna, pero din que a explicación máis plausible é que fosen Homo sapiens. Con todo, as pinturas estremeñas, así como unha enigmática figura con forma de escaleira achada na cova da Pasiega, en Cantabria, de polo menos 64.800 anos de antigüidade, atribúense aos neandertais, a especie humana máis próxima á nosa, que desapareceron hai uns 40.000 anos.

Pode discutirse se unha man silueteada que se debuxa soprando pigmento sobre a parede é unha obra de arte, pero sorprende que esa mesma expresión estivesen a facela case ao mesmo tempo un sapiens e un neandertal separados por uns 14.000 quilómetros de distancia. Os humanos seguiron facendo estarcidos de mans durante decenas de miles de anos, e pódense ver en covas e abrigos rochosos de medio mundo. Unha versión actual, máis refinada, serían as pintadas feitas con modelos —o esténcil— como os cobizados grafitis do artista Banksy.

En todo caso, o achado deixa aberta unha incógnita fundamental. Tanto en Indonesia como en España, empregouse unha técnica de datación coñecida como series de uranio que permite calcular a idade das formacións calcáreas que hai sobre a pintura. Isto indica a idade mínima das imaxes, pero non a data na que se realizaron exactamente, como explica Altug Hasözbek, experto en datacións do Centro Nacional de Investigación en Evolución Humana, en Burgos. O estudo en Indonesia “é robusto e sólido”, opina. “Podemos estar seguros de que este é a arte rupestre máis antigo ao que se deu unha datación mínima ata o momento”, engade, pero matízao. “En ambos os sistemas de covas, a arte rupestre é necesariamente máis antigo que as idades obtidas mediante datación por uranio-torio. Con todo, canto máis antigo é exactamente non pode determinarse unicamente con este método, e require unha verificación adicional mediante evidencias estratigráficas, arqueolóxicas e contextuais a escala rexional”, advirte.

O arqueólogo portugués João Zilhão, un dos autores principais da datación das pinturas rupestres españolas, que foron cuestionadas, agárrase a esa incógnita. “É perfectamente posible que a pintura indonesia realizásese hai 70.000 anos e a de Maltravieso hai 75.000. Cando só disponse de idades mínimas, non é posible establecer unha cronoloxía precisa: o único que pode afirmarse é que ambas son máis antigas que unha determinada data, e a partir de aí extraer implicacións para os modelos sobre como se desenvolveron a evolución humana e a prehistoria”, explica a este diario.

O paleoantropólogo desenvolve unha última idea provocadora. “No período ao que se refire o estudo, hai máis de 67.800 anos, os únicos restos humanos coñecidos na rexión corresponden ao Homo luzonensis, achado na cova de Callao (Filipinas), e ao Homo floresiensis [un humano diminuto coñecido como o hobbit], da illa de Flores. Os fósiles modernos máis antigos coñecidos en áreas próximas proceden da cova de Niah, en Borneo, e teñen unha antigüidade duns 35.000 anos. Se se aceptan as interpretacións que defenden unha evolución humana multiespecie, habería que concluír que os autores destas antigas pinturas de Sulawesi [nome local de Célebes] pertencían a algún deses grupos considerados arcaicos. Con todo, a acumulación acelerada de probas tanto paleontolóxicas como xenéticas non deixa apenas dúbidas de que esa visión multiespecie carece de fundamento. A evidencia arqueolóxica (e en particular a relacionada coa arte rupestre) demostra que todos os grupos humanos do Pleistoceno medio aos que se lles asignaron nomes distintos practicaban condutas que algúns seguen cualificando erroneamente como exclusivas do Homo sapiens”.

E continúa: “En termos simples, as probas indican que os humanos do final do Pleistoceno medio e comezos do Pleistoceno superior (é dicir, os que viviron entre fai uns 400.000 e 40.000 anos, incluídos neandertales, denisovanos, luzonensis, floresiensis, entre outros) formaban parte de poboacións regionalmente diversas dunha soa especie en evolución: os Homo sapiens; e a arte xurdiu de forma aproximadamente simultánea en todo o Vello Mundo. Entón, quen foron os primeiros artistas? A resposta é sinxela: persoas. E onde vivían? A resposta é igual de clara: no planeta Terra”, aventura.

O rastro da arte deixado por estes humanos en Indonesia permitiu aclarar outro gran enigma: o primeiro gran viaxe por mar da nosa especie, que levou aos humanos desde Asia continental ata Australia. A existencia de arte na illa de Muna hai máis de 68.000 anos apontoa a teoría de que os autores eran os primeiros devanceiros dos primeiros australianos. O descubrimento apoia que estes exploradores chegaron polo roteiro do norte, empezando nun punto descoñecido do sueste asiático continental ata a illa de Célebes, logo a Papúa e Nova Guinea e de alí ata Australia, uns 15.000 anos antes do que mantiña a outra gran hipótese.

FONTE: Nuño Domínguez/elpais.com