NOTICIAS DAS CIENCIAS

É a primeira vez que analizan 7.000 xenes de células vivas sen matalas e isto abre as portas a novos tratamentos contra o cancro

Recreación artística dunha célula viva liberando vesículas cargadas de información xenética sen necesidade de ser destruída, no novo método NTVE desenvolvido en Múnic / Nano Banana/Scruzcampillo

Un equipo de Múnic conseguiu ler os xenes de células vivas sen matalas, algo que a bioloxía consideraba imposible ata o de agora. Durante décadas, a transcriptómica, a análise de que xenes están activos nunha célula nun momento dado, funcionou cunha lóxica peculiar: para lela, hai que matala. O ADN só conta a súa historia completa cando a célula xa non existe, o que obriga ao investigador para sacrificar unha mostra diferente en cada punto temporal, coma se para ler unha novela houbese que destruír cada páxina ao terminar o capítulo. Niklas Armbrust, Jeffery Truong e Gil Gregor Westmeyer, da Universidade Técnica de Múnic e Helmholtz Múnic, acaban de publicar en Nature Communications unha plataforma que rompe esa lóxica. 

O sistema chámase NTVE, siglas de Non-destructive Transcriptomics vía Vesicular Export, e funciona do seguinte xeito. O equipo tomou unha proteína do HIV-1 chamada Gag e redeseñouna para que, en lugar de fabricar novos virus, producise pequenas vesículas inofensivas cargadas de ARN mensaxeiro, que é a copia funcional que a célula fabrica cando un xene está activo. A proteína redeseñada actívase a demanda mediante unha molécula de control chamada doxiciclina, o que permite ao investigador decidir cando muestrear. Estas vesículas saen da célula cara ao líquido que a rodea, onde poden recollerse e secuenciarse sen tocar á célula en ningún momento. A célula segue viva, funcionando con normalidade, e pode volver a muestrearse ao día seguinte.

A taxa de exportación validada en laboratorio alcanza aproximadamente 7.000 copias de ARN mensaxeiro por célula e día, suficiente para detectar máis de 10.000 xenes activos cos protocolos estándar de secuenciación de nova xeración. A concordancia cos métodos convencionais, que si requiren destruír a célula, alcanza unha correlación de Pearson de 0,993. Na práctica, a célula di o mesmo viva que morta, coa diferenza de que agora pode seguir falando despois de ser escoitada.

A demostración máis rechamante do método realizouse con células nai pluripotentes humanas inducidas, un tipo celular capaz de transformarse en calquera tecido do corpo. O equipo guiounas cara á súa diferenciación en cardiomiocitos, as células do músculo cardíaco, e activou NTVE cada día durante nove días consecutivos. Seguir ese proceso en tempo real ten un valor científico enorme: hoxe os investigadores só poden tomar unha foto fixa de cada estadio sacrificando o cultivo, sen posibilidade de ver a transición completa. No día 6 deste experimento apareceron os primeiros latexados visibles. Nos datos de expresión xénica, 146 xenes mostraron dinámicas temporais significativas que coincidían exactamente con esa transición, permitindo observar como a identidade molecular da célula cambiaba a medida que aprendía a latexar.

O método aplicouse tamén a neuronas corticais de rato, entregadas mediante vectores virais adenoasociados. Tras estimulalas con forskolina, unha substancia que activa roteiros de sinalización vinculadas á memoria e a plasticidade sináptica, o sistema detectou a sobreexpresión de xenes crave como Bdnfy Sik1, coherente coa resposta esperada, demostrando que NTVE pode aplicarse tamén a células primarias difíciles de manipular no laboratorio, incluídas as que forman o sistema nervioso.

Convén ser precisos sobre o alcance real deste traballo. NTVE é un sistema de proba de concepto validado en células en cultivo de laboratorio, non en tecidos vivos nin en pacientes. Para funcionar, as células deben ser modificadas xeneticamente de forma previa para expresar a maquinaria de exportación, o que limita o seu uso inmediato a liñas celulares establecidas ou células nai en contornas controladas. A súa integración en estruturas tridimensionais complexas, como organoides completos ou biopsias de tumores reais, está aínda en fase inicial e requirirá validación adicional antes de poder considerarse unha ferramenta clínica.

Adaptación simplificada do esquema de comunicación celular mediada por vesículas do sistema NTVE, que permite entregar editores xenéticos ou recombinasas de célula emisora a célula receptora sen destruír ningunha das dúas / Armbrust, Grosshauser et ao., Nature Communications, 2026. 

Non existe ensaio clínico nin horizonte de aplicación médica directa definido. O que si existe é unha base metodolóxica que amplía de forma substancial o que é posible preguntar. Ata o de agora, un investigador que quixese seguir como responde xeneticamente un cultivo de células tumorais a un fármaco ao longo de dez días necesitaba sacrificar mostras completas en cada punto temporal. Con NTVE pode facelo co mesmo cultivo, vivo, día tras día.

As preguntas que este sistema permite formular son as que a bioloxía celular levaba anos sen poder expor. Como varía a actividade xénica dunha célula tumoral antes e despois dun tratamento personalizado, semana a semana? Pode anticiparse o fracaso dunha terapia celular lendo a firma xenética das células antes de implantalas nun paciente? Que cambios moleculares ocorren nun organoide cardíaco durante os primeiros días tras unha lesión simulada?

O equipo xa demostrou que NTVE pode ir máis aló da lectura pasiva. O sistema é capaz de entregar editores CRISPR de célula a célula e activar reporteiros xénicos en células receptoras co-cultivadas, o que o converte potencialmente en algo máis que un lector: un sistema bidireccional capaz de escoitar e responder dentro do mesmo cultivo, sen destruír nada no proceso.

O seguinte paso será demostrar se todo isto funciona fóra da placa de Petri. Cando o faga, a pregunta xa non será cantos xenes podemos ler. Será cantos minicerebros, organoides tumorais e cultivos cardíacos poderemos monitorizar á vez, en tempo real, sen tocalos.

FONTE: Santiago Campillo Brocal/muyinteresante.com

Descobren no Brasil un réptil de 230 millóns de anos cun trazo único que obriga a reformular como evolucionaron os herbívoros antes dos dinosauros

Ilustración dunha paisaxe do Triásico tardío no sur de Brasil, con Isodapedon varzealis en primeiro plano e  otro réptil ao fondo / Caio Fantini

No sur do Brasil, un equipo de paleontólogos sacou á luz un fósil duns 230 millóns de anos que obriga a repensar como eran os ecosistemas antes do auxe dos dinosauros. O achado, tal e como revelou un estudo recente publicado na Royal Society Open Science, apunta a unha diversidade moito maior de réptiles herbívoros do que se cría.

Durante décadas, os científicos consideraron que certos grupos de réptiles do Triásico tardío eran relativamente homoxéneos. Con todo, novas evidencias están a comezar a rachar esa idea. En particular, os rincosaurios (uns réptiles cuadrúpedos con pico) pasaron de ser vistos como un grupo uniforme a converterse en protagonistas dunha historia evolutiva moito máis rica e complexa.

Estes animais, que dominaron numerosos ecosistemas terrestres, desempeñaban un papel crave como consumidores primarios. De feito, tal e como indica o propio estudo, nalgúns xacementos podían representar ata o 90% dos fósiles vertebrados atopados. O seu éxito evolutivo explícase, en parte, por unha anatomía altamente especializada: un pico córneo sen dentes na parte frontal e complexas baterías dentais na parte posterior da mandíbula.

Para entender a importancia do achado, hai que retroceder uns 230 millóns de anos, ao período Triásico. Nese momento, os continentes estaban unidos nun único supercontinente, Panxea. Esta configuración permitía que especies animais desprazásense ao longo de enormes distancias, creando ecosistemas sorprendentemente interconectados.

Neste contexto, o actual sur do Brasil era unha contorna dinámica de chairas fluviais e zonas inundables, onde convivían distintos grupos de réptiles, algúns deles relacionados cos devanceiros dos crocodilos, e os primeiros dinosauros comezaban a facer a súa aparición. Pero aínda non dominaban a paisaxe.

Os rincosaurios, en cambio, si o facían. Eran abundantes, diversos e esenciais para o equilibrio ecolóxico. A súa dieta herbívora contribuía a modelar a vexetación, mentres que eles mesmos servían de presa para carnívoros máis grandes. Era, en moitos sentidos, un mundo en transición.

O xacemento onde se realizou o descubrimento, na rexión de Várzea do Agudo, é especialmente relevante porque pertence a unha fase na que os ecosistemas estaban a cambiar rapidamente. Tal e como adiantou a investigación, esta zona representa unha ponte entre comunidades dominadas por réptiles herbívoros e outras onde os dinosauros comezarían a impoñerse.

A primeira vista, o fósil achado podería parecer un máis dentro deste grupo. Trátase dun cranio parcial con mandíbulas, coidadosamente extraído e preparado en laboratorio. Con todo, ao analizalo en detalle, os investigadores comezaron a detectar trazos que non encaixaban con ningunha especie coñecida.

O cranio, relativamente ben conservado, mostraba unha estrutura robusta e unha forma triangular típica destes réptiles. Pero había algo distinto. Algo que obrigaba a mirar máis de preto.

Os científicos compararon o fósil con decenas de exemplares procedentes de distintas partes do mundo. Tamén realizaron análises filoxenéticas para determinar a súa posición na árbore evolutiva. Os resultados foron sorprendentes.

Non só non coincidía coas especies coñecidas en Sudamérica, senón que parecía ocupar unha posición máis primitiva dentro do seu grupo. Isto suxería que a diversidade destes animais fora subestimada durante décadas.

A confirmación chegou tras unha análise detallada da súa anatomía. Tal e como revelou o estudo, o fósil pertence a unha especie completamente nova: Isodapedon varzealis.

O seu trazo máis rechamante está na mandíbula superior. A diferenza doutros rincosaurios, cuxas superficies dentais adoitan ser asimétricas, este exemplar presenta unha disposición practicamente simétrica. Este detalle, aparentemente menor, ten implicacións profundas.

Indica que este animal podería ter unha estratexia de alimentación distinta. É dicir, non todos os rincosaurios comían o mesmo nin do mesmo xeito. Algúns, como este novo taxón, poderían especializarse en tipos concretos de vexetación.

Ademais, a súa morfoloxía mandibular suxire adaptacións únicas que reforzan esta idea de diversificación ecolóxica. Noutras palabras, estes réptiles non só eran abundantes: tamén estaban a experimentar unha radiación evolutiva máis complexa do que se pensaba.

Pero o achado non termina aí. Un dos aspectos máis fascinantes é a súa relación con especies atopadas a miles de quilómetros de distancia.

A análise filoxenética, tal e como indica o traballo científico, mostra que Isodapedon varzealis está emparentado con formas primitivas achadas en lugares como Arxentina e mesmo Escocia. Este dato reforza unha idea clave: durante o Triásico, as faunas estaban moito máis conectadas do que hoxe imaxinariamos.

A existencia deste tipo de vínculos transcontinentais só explícase pola configuración de Panxea. Sen barreiras oceánicas, os animais podían expandirse amplamente, xerando distribucións xeográficas que hoxe resultan sorprendentes.

Este descubrimento, por tanto, non só engade unha nova especie ao rexistro fósil. Tamén axuda a reconstruír como se dispersaban os animais e como evolucionaban nun mundo radicalmente distinto ao actual.

Brasil desenterra un extraño reptil con pico que revela un inesperado vínculo prehistórico entre continentes / Royal Society Open Science (2026)

Ata o de agora, os científicos tendían a agrupar moitas especies baixo un mesmo xénero, simplificando a súa clasificación. Con todo, este novo estudo suxire que esa visión podería estar equivocada.

De feito, os resultados apoian restrinxir o xénero Hyperodapedon a unha única especie, o que implica que outros fósiles deberían reclasificarse. En consecuencia, a diversidade destes réptiles sería moito maior.

Este cambio ten implicacións importantes para a biostratigrafía, é dicir, para a forma en que se utilizan os fósiles para datar as capas xeolóxicas. Se hai máis especies das que se pensaba, tamén haberá que revisar como se interpretan estes rexistros.

O achado de Isodapedon varzealis chega nun momento clave da historia da vida. Pouco despois, os dinosauros comezarían a dominar os ecosistemas terrestres, relegando a moitos destes réptiles a un segundo plano.

Con todo, este fósil demostra que, antes dese cambio, o mundo estaba cheo de experimentos evolutivos. Diferentes especies probaban distintas estratexias para sobrevivir, adaptarse e prosperar.

E nese escenario, os rincosaurios non eran simples actores secundarios. Eran pezas fundamentais dun ecosistema complexo, dinámico e en constante cambio.

FONTE: Chistrian Pérez/muyinteresante.okdiario.com

O novo 'super telescopio' da NASA xa está listo para explorar o 'lado escuro' do Universo oito meses antes do previsto

O telescopio Nancy Grace Roman rematado / NASA

O Universo está a piques de quedarse sen agochos. Durante décadas, os nosos telescopios espaciais foron como francotiradores mirando a través dunha mirilla de alta precisión: capaces de ver cun detalle asombroso obxectos afastados, pero cegos á inmensa paisaxe que os rodea. Pero agora a NASA acaba de cambiar as regras do xogo. O Telescopio Espacial Nancy Grace Roman, bautizado en honra á ’nai do Hubble’ e primeira xefa de astronomía da axencia espacial norteamericana, xa está completamente ensamblado, probado e listo para viaxar ao espazo. Oito meses antes do previsto e cun custo inferior ao orzamento inicial. Algo inédito no mundo das misións espaciais, onde os atrasos e os sobrecustos están á orde do día.

O que se espera deste colosal instrumento non é unha simple evolución, senón unha auténtica revolución no noso coñecemento do cosmos. Equipado cun Instrumento de Campo Amplio (WFI), o Roman ten un campo de visión cen veces maior que o do telescopio Hubble, pero coa súa mesma e impecable resolución infravermella. Para que nos fagamos unha idea: cun só disparo da súa cámara, capturará unha porción do ceo que ao Hubble custaríalle cen imaxes distintas cubrir. Espérase que o novo telescopio descubra decenas de miles de exoplanetas, revele miles de millóns de galaxias, cartografe os misteriosos baleiros cósmicos e rastrexe como se expandiu o Universo ao longo do tempo. En resumo, Nancy Grace Roman vai regalar un novo e completo atlas do Universo.

A emoción era palpable no Centro de Voo Espacial Goddard da NASA en Maryland, onde os máximos responsables da misión desvelaron ante o mundo esta proeza da enxeñería. Jared Isaacman, administrador da NASA, non ocultou o seu orgullo ao dar a noticia: «Teño o privilexio de anunciar hoxe que estamos a apuntar a un lanzamento a principios de setembro, oito meses antes do previsto e por baixo do orzamento».

Nunha industria onde os sobrecustos e os atrasos, mesmo de décadas, adoitan ser a norma (basta lembrar o tortuoso camiño do Telescopio Espacial James Webb), o éxito do Roman é un fito monumental. Isaacman deixou claro que o obxectivo é facer ciencia de ’estándar ouro’ e a unha velocidade vertixinosa. «O que ao Hubble tomaríalle 2.000 anos procesar o Roman pode facelo nun ano».

Nicky Fox, administradora asociada da Dirección de Misións Científicas da NASA, definiu ao telescopio como «unha auténtica máquina de velocidade» á hora de procesar datos. E non esaxeraba.

O torrente de información que enviará á Terra, de feito, non ten precedentes. «Hubble recompilou 172 terabytes de datos nos seus primeiros 30 anos. Roman descargará 1,4 terabytes de datos científicos cada día», explicou Fox. O cal significa que ao longo dos seus cinco anos de misión principal, acumularanse uns 2.500 terabytes. Segundo Fox, se tivésemos que imprimir toda esa información, formariamos «unha hipotética pila de artigos científicos que chegaría máis aló da Lúa».

Pero a velocidade non é o único fin do novo telescopio espacial. Como puntualizou Julie McEnery, científica senior do proxecto, «Roman non se limitará a facer a ciencia do Hubble máis rápido. Roman abordará preguntas científicas ambiciosas e completamente novas». Para ilustrar a inmensidade das súas imaxes, McEnery asegurou que «se tomásemos a imaxe única que se produce no noso rastreo principal e tratásemos de mostrala completamente cun conxunto de televisores 4K, necesitariamos máis de medio millón de televisores. Segundo a científica, todas esas pantallas cubrirían por completo O Capitán no Parque Nacional de Yosemite, o monólito de granito maior do mundo, unha parede vertical de 914 metros de altura (dúas veces o Empire State Building)».

A ciencia leva anos enfrontándose a unha verdade incómoda: o Universo non se comporta como debería segundo as teorías vixentes. Os científicos levan tempo observando preocupantes discrepancias entre a velocidade á que o cosmos se expandía nas súas orixes e a velocidade á que o fai hoxe (un problema coñecido como a Tensión de Hubble). Ademais, a enerxía escura (a forza misteriosa que acelera a expansión cósmica) podería non ser unha constante inmutable, senón algo que varía co tempo.

«As observacións actuais -admite McEnery- insinúan que o noso modelo estándar de Universo é incorrecto». Pero o Nancy Grace Roman, co seu inmenso campo de visión, observará miles de novos baleiros cósmicos e medirá cunha precisión dez veces maior a estrutura a gran escala do cosmos. «Roman -asegurou a científica- poderá confirmar estas gretas e poñernos no camiño para entender que é o correcto, descifrando a natureza fundamental da materia escura, a enerxía escura e o tecido do Universo mesmo».

Máis aló da cosmoloxía, o novo telescopio será tamén o mellor rastrexador de planetas que temos ata o de agora. A través da técnica de microlente gravitacional (un efecto óptico que permite amplificar obxectos afastados grazas á curvatura da súa luz, que fai de ’lupa’) examinará o corazón da Vía Láctea para realizar un censo masivo de sistemas solares, descubrindo decenas de miles de mundos que van desde xigantes gasosos ata planetas rochosos e mundos errantes que vagan libres polo espazo sen unha estrela anfitrioa.

Ademais, o telescopio incorpora un coronógrafo de tecnoloxía punta, un instrumento deseñado para bloquear o resplandor das estrelas e permitir a observación directa de planetas. Segundo Fox, este coronógrafo é «o máis avanzado que xamais voase ao espazo» e servirá como pedra angular tecnolóxica para o futuro Observatorio de Mundos Habitables (Habitable Worlds Observatory), a próxima gran aposta da NASA para a década de 2040.

O Roman actuará como un inmenso mapa do tesouro: atopará os lugares máis singulares do cosmos para que os telescopios Hubble e James Webb investíguenos a fondo

Con todo, Roman non traballará só. De feito, formará unha terna imbatible xunto ao Hubble e ao Telescopio Espacial James Webb (JWST). McEnery ofreceu un exemplo sobre esta sinerxía: «Podemos considerar que un dos papeis do Roman é ser algo así como un mapa de procura para o Telescopio Espacial James Webb; atoparemos algúns dos lugares máis extraordinarios e únicos do Universo, e logo poderemos dirixir os nosos telescopios máis potentes para profundar nos detalles e aproveitar así tanto a amplitude do Roman como a profundidade do Hubble e do Webb».

Detrás deste xigante tecnolóxico hai millóns de horas de esforzo humano. Jamie Dunn, director do proxecto no centro Goddard, quixo rebaixar a euforia técnica para centrarse nas persoas. Lembrando o recente día de portas abertas para familiares, Dunn confesou: «Ver os nenos emocionarse... non todos os días vese unha nave espacial».

Preguntado sobre como lograron a fazaña de terminar antes de tempo e gastando menos do previsto, Dunn foi tallante: «A arquitectura xeral, desde o principio, foi deseñada para ser alcanzábel. Houbo retos, pero eran retos coñecidos». O investimento temperán en tecnoloxías críticas (como os detectores) e un financiamento estable por parte do Congreso permitiron ao equipo traballar sen a espada de Damocles dos recortes anuais.

O Telescopio Espacial Nancy Grace Roman está agora á espera de ser embalado e enviado ao Centro Espacial Kennedy, en Florida. Desde alí, e a lombos dun foguete Falcon Heavy, de SpaceX, despegará o próximo mes de setembro, abrirá os seus ollos na escuridade, e mostraranos, por fin, un panorama completo do Universo en que vivimos.

FONTE: José M. Nieves/abc.es/ciencia

700 millóns de anos despois do Big Bang: o telescopio James Webb descobre o buraco negro que apareceu antes que a súa galaxia

Os buracos negros supermasivos son un dos grandes enigmas da astronomía moderna. Están no centro de case todas as galaxias coñecidas e poden alcanzar masas de miles de millóns de veces a do Sol. Con todo, a súa presenza no universo cedo expón unha pregunta difícil: como puideron formarse tan rápido nun cosmos que apenas comezaba a organizarse?

Un novo estudo, publicado en Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, baseado en observacións do telescopio espacial James Webb analiza con detalle un destes obxectos extremos, coñecido como QSO1. O traballo non só examina as súas propiedades físicas, senón tamén a contorna que o rodea, achegando pistas crave sobre os procesos que dominaron os primeiros centos de millóns de anos do universo.

O telescopio James Webb abriu unha fiestra sen precedentes ao universo primitivo. Grazas á súa sensibilidade, permitiu detectar unha poboación de núcleos galácticos activos moi débiles que antes eran invisibles. Estes obxectos non encaixan ben co que se coñecía ata o de agora sobre buracos negros en épocas máis recentes.

Moitos deles pertencen a unha categoría coñecida como Little Rede Dots, caracterizada por sinais luminosos particulares e propiedades inesperadas. O propio estudo sinala que “a nova poboación de núcleos activos descuberta por JWST parece ser bastante diferente das poboacións coñecidas previamente”. Isto indica que os modelos clásicos poderían non ser suficientes para explicar a súa orixe.

Entre estes obxectos destaca QSO1, un sistema observado cando o universo tiña uns 700 millóns de anos. A súa análise detallada foi posible grazas a un efecto de lente gravitacional que amplifica a súa luz, permitindo estudar rexións extremadamente pequenas en escalas de apenas centos de anos luz.

O resultado é unha visión moito máis precisa de como eran estes sistemas primitivos. Non se trata simplemente de versións temperás de galaxias actuais, senón de estruturas con dinámicas propias que obrigan a reformular como evolucionan os buracos negros e as súas galaxias anfitrioas.
 Comparación dos sinais de hidróxeno e osíxeno que revela a baixa metalicidade da contorna / Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 

Un dos aspectos máis importantes do estudo é a análise da composición química do gas que rodea ao buraco negro. Para iso, os investigadores mediron a intensidade de diferentes liñas de emisión, especialmente do osíxeno e do hidróxeno.

O resultado é sorprendente. A proporción de certos elementos pesados é extremadamente baixa. O artigo describe que “a debilidade da liña de emisión [Ou III]5007 en relación con Hβ indica unha metalicidade extremadamente baixa”. En termos simples, a contorna contén moi poucos elementos formados en estrelas.

Isto é relevante porque os elementos máis pesados que o hidróxeno e o helio só se crean no interior das estrelas e dispérsanse tras a súa morte. Se o gas ao redor de QSO1 é tan pobre nestes elementos, significa que apenas houbo formación estelar previa.

Os datos apuntan a unha metalicidade de apenas unha fracción mínima da solar, da orde de milésimas. Mesmo en rexións próximas, o material parece aínda máis pobre químicamente. Esta falta de enriquecemento suxire que o sistema está nunha fase moi temperá de evolución.

Noutras palabras, a contorna deste buraco negro parécese máis ao universo primitivo recentemente formado que a unha galaxia desenvolvida. Esta característica é clave para entender que ocorreu realmente nos seus primeiros momentos.

A medida que se combinan as medicións químicas coas estimacións de masa, xorde unha imaxe que desafia as ideas tradicionais. O buraco negro en QSO1 ten unha masa de decenas de millóns de soles, mentres que a galaxia que o rodea parece moito menos desenvolvida.

Isto leva a unha conclusión importante: “explicar un enriquecemento químico tan baixo nun sistema que desenvolveu un buraco negro masivo é un desafío para a maioría das teorías”. É dicir, os modelos actuais non predín facilmente un obxecto así.

En condicións normais, espérase que as galaxias formen primeiro estrelas, que enriquecen o medio, e logo alimenten o crecemento do buraco negro central. Con todo, aquí parece que o proceso seguiu outro camiño.

A interpretación máis coherente é que o buraco negro formouse moi cedo, antes de que a galaxia tivese tempo de desenvolverse plenamente. O artigo mesmo suxire que estes casos poderían non ser raros nesa época do universo.

Este cambio de orde —primeiro o buraco negro, despois a galaxia— obriga a reconsiderar como se ensamblan as estruturas cósmicas. Non se trata só dunha excepción, senón dun posible modo alternativo de evolución.

Mapa do gas de hidróxeno ao redor do buraco negro, coas rexións utilizadas para analizar a súa luz; a zona esquerda non se inclúe por falta de datos completos / Monthly Notices of the Royal Astronomical Society

Os modelos actuais propoñen varias formas de explicar o crecemento temperán de buracos negros. Algunhas teorías falan de sementes lixeiras que crecen rapidamente, outras de sementes masivas formadas por colapso directo, e mesmo se consideran buracos negros primordiais formados pouco despois do Big Bang.

Con todo, os datos de QSO1 poñen a proba estas ideas. O estudo indica que “os modelos que asumen sementes pesadas ou escenarios de acreción super-Eddington teñen dificultades para explicar as observacións”. Aínda que algúns poden reproducir certos aspectos, ningún encaixa completamente.

Unha posibilidade é que o buraco negro formásese a partir dunha “semente pesada”, é dicir, un obxecto xa moi masivo desde o inicio. Outra opción é que proveña de buracos negros primordiais, unha hipótese que aínda está en desenvolvemento.

Tamén se expón que poderían existir procesos adicionais, como grandes fluxos de gas primitivo que dilúen a metalicidad ou mecanismos que limitan a formación de estrelas. En calquera caso, os resultados mostran que os modelos deben revisarse.

Este tipo de observacións non só cuestiona teorías, senón que axuda a afinalas. Cada novo dato do universo cedo engade restricións que obrigan aos modelos para ser máis precisos.

O caso de QSO1 non parece ser único. Outros obxectos observados a grandes distancias mostran sinais similares, o que suxire que este tipo de sistemas podería ser relativamente común no universo temperán.

Isto implica que a formación de buracos negros e galaxias é máis diversa do que se pensaba. Nalgúns casos, as galaxias poderían crecer ao redor dun núcleo xa formado, en lugar de desenvolver primeiro as súas estrelas.

Ademais, a existencia de contornas tan pouco enriquecidos químicamente indica que aínda quedan rexións do universo primitivo case intactas, onde os procesos de formación están en etapas moi iniciais.

En conxunto, estes achados ofrecen unha nova perspectiva sobre os primeiros capítulos da historia cósmica. Lonxe de seguir un único camiño, o universo parece explorar múltiples formas de construír as súas estruturas.

FONTE: Eugenio M. Fernández Aguilar/muyinteresante.com

Unha IA descobre máis de cen novos exoplanetas onde os astrónomos só vían ruído

Na ilustración, un tipo único de exoplaneta descuberto co Telescopio Espacial Hubble. O planeta está tan preto da súa estrela que completa una órbita en 10,5 horas. (NASA, ESA, and A. Schaller (for STScI))

É algo parecido a intentar distinguir o voo dun mosquito pasando por diante do faro dun coche a varios quilómetros de distancia. Así de difícil, ou mesmo máis, é a tarefa á que se enfrontan a diario os astrónomos que buscan planetas fóra do noso Sistema Solar. Porque cando un exoplaneta transita ou pasa por diante da súa estrela anfitrioa, igual que o mosquito por diante do faro, provoca unha minúscula, case imperceptible diminución no brillo dese astro.

Detectar ese leve parpadeo nun océano de millóns de estrelas é unha tarefa ímproba. E se a iso sumámoslle que o Universo está cheo de ’falsos positivos’, como estrelas binarias que se eclipsan mutuamente e enganan aos nosos telescopios, o problema parece irresoluble. Pero agora, a Intelixencia artificial entrou en escena para cambiar as regras do xogo.

Un equipo de investigadores da Universidade de Warwick, no Reino Unido, acaba de anunciar un avance espectacular. Utilizando unha nova ferramenta de Intelixencia artificial bautizada como RAVEN, lograron validar máis de 100 exoplanetas, entre os cales se inclúen 31 mundos que xamais foran detectados. Este escuadrón de novos planetas atopábase escondido a plena vista no inmenso caudal de datos recompilados polo satélite TESS (Transiting Exoplanet Survey Satellite) da NASA durante os seus primeiros catro anos de operacións.

Os resultados, recentemente publicados en varios artigos en Monthly Notices of the Royal Astronomical Society (1, 2 e 3), supoñen un fito na historia da exploración espacial e a minería de datos astronómicos.

As varias misións de caza de novos mundos identifican habitualmente miles de ’candidatos’ a planetas. Candidatos cuxas sinais deben despois ser confirmados con outras observacións, tarefa que segue supoñendo un enorme desafío cos métodos actuais. Para solucionalo, o equipo de Warwick aplicou RAVEN á análise exhaustiva das observacións de máis de 2,2 millóns de estrelas.

O foco principal deste traballo estivo nos mundos que orbitan moi preto das súas estrelas, completando unha volta enteira en menos de 16 días. Entre os achados destacan poboacións de enorme valor científico: desde planetas de período ultracorto, que completan o seu ano particular en menos de 24 horas terrestres, ata sistemas multiplanetarios de órbitas pechadas, incluíndo parellas planetarias descoñecidas ata a data que viran de forma sincronizada ao redor dun mesmo sol.

«Usando a nosa nova ferramenta RAVEN -afirma Marina Lafarga Magro, primeira autora dun dos estudos- fomos capaces de validar 118 planetas novos e máis de 2.000 candidatos a planetas de alta calidade, dos cales case 1.000 son completamente novos. O cal representa unha das mostras mellor caracterizadas de planetas próximos e axudaranos a identificar os sistemas máis prometedores para o seu estudo futuro».

Como en todas as IA, o verdadeiro poder de RAVEN (Clasificación and Validation of ExoplaNets) radica na súa fase de adestramento previo. Coa diferenza que, en lugar de linguaxe falada, datos médicos ou estruturas de proteínas, esta IA aprendeu de forma autónoma a diferenciar un planeta real dunha ’mancha’ ou ilusión cósmica.

Explícao Andreas Hadjigeorghiou, responsable do desenvolvemento desta arquitectura: «O desafío radica en identificar se o oscurecimiento dunha estrela é causado efectivamente por un planeta en órbita ao seu redor ou por algunha outra cousa, como estrelas binarias eclipsantes. A forza de RAVEN provén do noso conxunto de datos, coidadosamente creado, con centos de miles de planetas simulados de xeito realista e outros eventos astrofísicos que poden facerse pasar por planetas».

Ao adestrar aos modelos de aprendizaxe automática para identificar estes sutís patróns na luz, a IA sobresae alí onde a capacidade de cálculo humana colapsa. «Ademais -subliña Hadjigeorghiou- RAVEN está deseñado para manexar todo o proceso dunha soa vez, desde a detección do sinal ata a súa selección con aprendizaxe automática e a súa validación estatística. Isto dálle unha vantaxe adicional sobre outras ferramentas contemporáneas».

Alén de confirmar a existencia de novos mundos, a extraordinaria precisión de RAVEN está a resolver, tamén, antigos misterios astrofísicos. De feito, e grazas ao novo catálogo, tan limpo de impurezas e falsos positivos, os científicos puideron ’dar un paso atrás’ e estudar as poboacións de exoplanetas no seu conxunto.

Noutro dos artigos, en efecto o equipo explica como logrou medir, cun detalle sen precedentes, a frecuencia coa que se forman os planetas próximos a estrelas similares ao noso Sol. E descubriron que entre o 9 e o 10% destas estrelas alberga un planeta próximo. Unha cifra que concorda á perfección coas antigas estimacións do soado telescopio espacial Kepler, pero cunha diferenza esencial: grazas a esta nova ferramenta, a incerteza nos datos é ata dez veces menor.

Pero quizá o achado máis sorprendente sexa a primeira medición directa do chamado ’deserto neptuniano’. En astrofísica, este concepto define unha rara rexión moi próxima ás estrelas onde a teoría nos di que debería ser case imposible atopar planetas do tamaño de noso Neptuno. De feito, crese que a intensa e abrasadora radiación da estrela nai nesa zona evaporaría rapidamente a atmosfera do xigante, deixando apenas un núcleo rochoso espido.

«Por primeira vez -afirma Kaiming Cui, primeiro autor do estudo poboacional- podemos poñer un número preciso o baleíro está este ’deserto’». As cifras non menten: apenas un 0,08% das estrelas similares ao Sol alberga un planeta nesta implacable zona. «Estas medicións -engade Cui- mostran que TESS agora pode igualar, e nalgúns casos superar, a Kepler para o estudo de poboacións planetarias».

David Armstrong, profesor asociado en Warwick e coautor principal dos estudos, resume a transcendencia deste momento: «RAVEN permítenos analizar conxuntos de datos enormes de forma consistente e obxectiva. Debido a que a ferramenta está ben probada e coidadosamente validada, esta non é só unha lista de planetas potenciais; é o suficientemente confiable como para usala como unha mostra para mapear a prevalencia de distintos tipos de planetas».

Os investigadores liberaron os catálogos e postos ao dispor da comunidade científica ferramentas interactivas baseadas no estudo. Grazas ao cal, astrónomos de todo o mundo poderán apuntar os seus telescopios terrestres, ou preparar futuras misións espaciais como o inminente PRATO da Axencia Espacial Europea (ESA), cara aos recunchos máis prometedores da nosa galaxia.

FONTE: José M. Mieves/abc.es/ciencia

A gran evasión: así escaparon o Sol e os seus 'xemelgos' do mortífero centro da Vía Láctea

Miles de estrelas similares ao noso Sol emigraron en masa desde o centro da Vía Láctea, hai aproximadamente entre 4 e 6 mil millóns de anos. (Observatorio Astronómico Nacional de Xapón (NAOJ))

A nosa galaxia, a Vía Láctea, non foi sempre a pacífica e ordenada illa de estrelas que vemos hoxe. Moi ao contrario, hai ao redor de 4.600 millóns de anos, aínda en plena formación, o seu centro era un ateigado e caótico rebumbio de estrelas, dominado por un xigantesco buraco negro e enteiramente bañado por unha radiación mortal.

Pero foi precisamente alí, naquela contorna hostil en que as estrelas xigantes morrían rápido e as explosións de supernovas estaban á orde do día, onde naceu o Sol. E non naceu só, senón practicamente ao mesmo tempo que miles de copias case exactas a el. Pouco despois, e xunto a ese exército de ’xemelgos’, a nosa estrela emprendeu unha migración monumental, unha viaxe interminable ao longo de máis de 10.000 anos luz (aproximadamente 94.600 billóns de km) a través dos incipientes brazos espirais, surfeando as ondas gravitacionais dunha galaxia en pleno desenvolvemento.

Desta forma, e tras un longo e azaroso periplo, o Sol chegou aos tranquilos suburbios galácticos que ocupa na actualidade. Nin que dicir ten que sen aquel éxodo masivo, a vida na Terra xamais tería a oportunidade de florecer. É máis, seguramente sería aniquilada antes sequera de empezar.

A asombrosa viaxe da nosa estrela acaba de coñecerse grazas ao traballo dun equipo liderado polos investigadores Daisuke Taniguchi, da Universidade Metropolitana de Tokio, e Takuji Tsujimoto, do Observatorio Astronómico Nacional de Xapón. A súa investigación, que se publicará proximamente en dous artigos de Astronomy & Astrophysics (dispoñibles xa no servidor arXiv, AQUÍ e AQUÍ), lanza nova luz non só sobre o lugar de orixe do noso Sistema Solar, senón tamén sobre a propia evolución da Vía Láctea a gran escala.

Durante décadas, os arqueólogos galácticos (astrónomos que rastrexan a historia e o movemento ancestral das estrelas) enfrontáronse a un auténtico crebacabezas. Sabían perfectamente, pola abundancia de elementos pesados na súa composición química, que o Sol naceu hai 4.600 millóns de anos e moito máis preto do centro galáctico do que está hoxe en día. Pero, como logrou entón escapar despois e chegar á súa posición actual, tan lonxe do núcleo central?

As observacións máis recentes mostran que a Vía Láctea posúe unha xigantesca estrutura central en forma de barra onde as estrelas son moito máis abundantes que na periferia, o noso fogar actual. Esta inmensa acumulación de materia preto do o seu núcleo crea o que os científicos denominan unha barreira de corrotación, unha especie de muro gravitacional infranqueable que fai que sexa extraordinariamente difícil para as estrelas escapar cara aos bordos da galaxia. Un muro que, evidentemente, o noso Sol conseguiu atravesar. Pero como?

Para resolver o misterio, o equipo de Taniguchi e Tsujimoto decidiu buscar á familia perdida do Sol. E para iso mergulláronse no océano de datos da sonda espacial Gaia da Axencia Espacial Europea (ESA), un satélite que cartografou cunha precisión inédita máis de 2.000 millóns de obxectos celestes da nosa galaxia. O obxectivo era atopar ’xemelgos solares’, é dicir, estrelas cunha temperatura, gravidade superficial, idade e composición química (metalicidade) practicamente idénticas ás do noso Sol.

Ata o de agora, estudos previos baseados no uso de espectrógrafos e mostraxes masivas de estrelas, apenas lograran identificar a uns poucos centos de soles irmáns, limitados ademais á nosa veciñanza cósmica máis inmediato. Con todo, e grazas ao inmenso catálogo de Gaia, os investigadores xaponeses lograron elaborar un catálogo de 6.594 ’xemelgos solares’ con idades extremadamente precisas. É unha colección case 30 veces maior que a de calquera estudo precedente. Un auténtico tesouro para os científicos. 

Ao analizar esta colosal base de datos e corrixir o rumbo de selección estatístico (posto que as estrelas máis brillantes son máis fáciles de ver), os astrónomos atopáronse cunha gran sorpresa. A distribución de idades destes xemelgos do Sol mostraba un claro e amplo pico de estrelas que tiñan exactamente entre 4.000 e 6.000 millóns de anos. Entre elas, por suposto, encádrase o noso Sol, que ten unha idade de 4.600 millóns de anos.

Ademais, e ao viaxar xuntas, esas estrelas similares á nosa atópanse, case exactamente, á mesma distancia do centro galáctico que nós. E iso significa, como recalcan os autores do estudo, que o noso Sol non está na súa posición actual por mero accidente, senón como parte dunha migración estelar moito maior. O Sol, en definitiva, forma parte dun éxodo masivo de miles de estrelas, que fuxiron xuntas da convulsa zona central da galaxia. O cal, unha vez máis, devólvenos ao enigma inicial da barreira gravitacional infranqueable. Como lograron o Sol e os seus miles de compañeiras atravesar o cerco?

«A barreira de corrotación creada pola estrutura da barra no centro galáctico -explican os investigadores- en principio non permitiría un evento masivo deste tipo. Con todo, a historia cambia por completo se temos en conta que a barra aínda se estaba formando naquel momento».

É dicir, que hai uns 5.000 millóns de anos a Vía Láctea, moito máis nova, era unha galaxia aínda dinámica e moldeable. E esa xigantesca barra de estrelas que hoxe encerra o corazón galáctico como os barrotes dunha cela de máxima seguridade, aínda estaba en construción, e coas portas da prisión parcialmente abertas. Millóns de estrelas recentemente nadas aproveitaron ese momento único de transición para saír disparadas cara á afastada e pacífica periferia. As idades destes miles de xemelgos solares revelan, por tanto, non só cando ocorreu a gran evasión da nosa estrela, senón a marxe de tempo exacto durante o cal terminou de cristalizar a barra central da nosa Vía Láctea.

As implicacións do descubrimento son profundas. Sabemos con absoluta certeza que o centro da galaxia é unha contorna moitísimo menos hospitalario para a evolución da vida que as tranquilas rexións exteriores nas que habitamos. A intensa radiación ultravioleta, a proximidade a potentes fontes de raios X, a densidade de buracos negros e as continuas explosións estelares farían case imposible que un planeta retivese unha atmosfera estable e permitise o fráxil desenvolvemento de moléculas biolóxicas complexas.

Así que, ao parecer, todos nós somos o afortunado resultado dunha fuga cósmica a gran escala. Se o Sol permanecese atrapado alí, no seu turbulento e afastado lugar de nacemento, a Terra probablemente sería hoxe unha rocha estéril, calcinada e sen rastro de vida. Os novos artigos, por tanto, lanzan unha inesperada luz sobre unha parte importante da nosa historia: como o noso Sistema Solar, e en consecuencia o noso fráxil planeta azul, acabou atopando o seu lugar nunha rexión da galaxia o suficientemente apracible como para que os organismos puidesen prosperar, evolucionar e, miles de millóns de anos despois, mirar ao ceo estrelado e pescudar de onde vimos.

FONTE: José manuel Nives/abc.es/ciencia

O insólito 'crocodilo' que nacía de poutelas e de adulto volvíase bípedo

 

Na ilustración, Sonselasuchus cedrus na súa contorna no que hoxe é o Parque Nacional do Bosque Petrificado, hai 215 millóns de anos. (Gabriel Ugueto)

Hai entre 225 e 201 millóns de anos, durante o Triásico Tardío, o mundo era un lugar moi distinto ao actual. Os continentes estaban unidos nunha inmensa masa de terra chamada Panxea, e nas frondosas arboledas que moito tempo despois converteríanse no Parque Nacional do Bosque Petrificado, en Arizona (EE.UU.), a vida ensaiaba formas que hoxe nos resultarían, cando menos, desconcertantes.

Un excelente exemplo é un pequeno animal que corría entre as árbores. Se puidésemos velo, diriamos sen dubidalo que se trata dun dinosauro corredor parecido a un avestruz. Pero estariamos completamente equivocados. En realidade, era un dos tatarabuelos dos nosos actuais crocodilos.

Un equipo de expertos do Departamento de Bioloxía da Universidade de Washington e do Museo Burke sacou á luz os asombrosos segredos deste animal, bautizado como Sonselasuchus cedrus. E nun novo estudo publicado en Journal of Vertebrate Paleontology revelan que, sorprendentemente, esta criatura empezaba a súa vida desprazándose sobre as súas catro patas pero, a medida que medraba e achegábase á idade adulta, aprendía a camiñar e correr unicamente sobre as súas dúas patas traseiras. É dicir, que pasaba de cuadrúpedo a bípedo. Un auténtico salto evolutivo, pero no transcurso dunha única vida.

Na actualidade, moi poucos vertebrados terrestres cambian a súa postura de forma tan radical ao longo da súa vida. O achado foi posible grazas á minuciosa análise de case mil ósos fósiles da mesma especie, o que permitiu estudar diferentes etapas vitais.

«Ao analizar as proporcións dos esqueletos das extremidades de diferentes animais -explica Elliott Armour Smith, autor principal do estudo- determinamos que a súa postura bípeda puido ser o resultado dun patrón de crecemento diferencial».

Un estraño crebacabezas cuxas pezas, con todo, terminaron encaixando de forma inesperada. «Pensamos -subliña o investigador- que Sonselasuchus tiña extremidades anteriores e posteriores máis proporcionadas cando era nova, e que as súas extremidades posteriores medraban máis e volvíanse máis robustas ao longo da idade adulta. Esencialmente, cremos que estas criaturas comezaban a súa vida de poutelas... e logo empezaban a camiñar sobre dúas patas a medida que crecían. O cal é particularmente peculiar».

Sonselasuchus pertencía a un grupo de arcosaurios coñecidos como shuvosáuridos (Shuvosauridae), a maioría de cuxos membros tiña un aspecto que imitaba case á perfección ao dos dinosauros ornitomímidos (eses dinosauros rápidos, bípedos e con aspecto de avestruz, como o famoso Gallimimus da película ’Parque Xurásico’), cos que compartían a paisaxe.

Con todo, tratábase de criaturas do todo diferentes. As liñaxes evolutivas dos crocodilos e os dinosauros, de feito, separáronse moito tempo atrás. E por que entón se parecesen tanto? A resposta é o que en Bioloxía coñécese como ’evolución converxente’. O mesmo, por exemplo, que sucede coas quenllas (que son peixes) e os golfiños (que son mamíferos) e que con todo posúen corpos hidrodinámicos similares, ambos con aletas dorsais. Ou coas ás, que as aves comparten con insectos, morcegos e mesmo algúns peixes. En poucas palabras, a natureza tende a aplicar a mesma ’solución’ física aos mesmos problemas, independentemente de que os beneficiarios sexan ou non parentes próximos.

Pois ben, neste caso, a Sonselasuchus ocorreulle o mesmo, e desenvolveu características que asociamos instintivamente cos dinosauros. Segundo destacan os autores, este réptil, duns 60 cm de alto, tiña un pico sen dentes, grandes concas oculares e, do mesmo xeito que as aves actuais, ósos ocos para alixeirar o seu peso.

«Aínda que moi parecidos aos dinosauros ornitomímidos -afirma pola súa banda o coautor do estudo Armour Smith-, estas características evolucionarían de forma separada. Esta similitude debeuse probablemente ao feito de que os arcosaurios da liñaxe dos crocodilos e os da liñaxe das aves evolucionaron nos mesmos ecosistemas e converxeron en roles ecolóxicos similares».

O investigador engade que, «ademais, a pesar de que características como o bipedismo, un pico sen dentes, ósos ocos e unha gran órbita son características dos dinosauros terópodos ornitomímidos, os shuvosáuridos como Sonselasuchus demostran que esas mesmas características evolucionaron tamén na liñaxe dos crocodilos».

Non é a primeira vez que a ciencia se topa con este elaborao ’disfrace’ evolutivo. Xa en 2007, por exemplo, un revelador estudo publicado no Bulletin of the American Museum of Natural History polo paleontólogo Sterling Nesbitt describía a Effigia okeeffeae, outro shuvosáurido que desconcertou a todos polo seu asombroso parecido cos terópodos. E non só iso. Durante décadas, os fósiles de especies estreitamente emparentadas como Shuvosaurus inexpectatus foron confundidos sistematicamente con dinosauros, ata que a aparición de esqueletos completos permitiu situalos na verdadeira rama da árbore da vida: a dos pseudosuquios, os antepasados directos dos crocodilos.

O nome da nova criatura, Sonselasuchus cedrus, é toda unha homenaxe á súa contorna. A primeira parte recoñece a unidade xeolóxica da que provén o animal (o Membro Sonsela da Formación Chinle, en Arizona). E a denominación cedrus fai referencia á árbore do cedro, unha conífera de folla perenne moi similar ás que poboaban os densos bosques nos que habitaba o animal.

O xacemento resultou ser unha auténtica mina de ouro para comprender o pasado da Terra. Christian Sidor, colega de Armour Smith no Museo Burke e coautor do estudo, formou parte do equipo inicial que descubriu o lugar en 2014. Desde entón, rescataron 950 fósiles pertencentes a polo menos 36 individuos desta nova especie.

FONTE: José Manuel Nieves/abc.es/ciencia

Un xigantesco saurópodo achado no actual Brasil revela unha conexión inesperada con dinosauros do sur de Europa en plena fragmentación de Gondwana

Un estudo confirma que un saurópodo xigante descuberto no actual Brasil estaba emparentado con dinosauros do sur de Europa cando os continentes formaban un único bloque / Recreación artística ChatGPT-4ou/Christian Pérez

Hai uns 120 millóns de anos, cando o supercontinente Gondwana comezaba a fragmentarse pero o océano Atlántico aínda non separaba por completo os continentes do sur, un dinosauro de pescozo longo e cola poderosa percorría o que hoxe é o norte de Brasil. O seu nome é Dasosaurus tocantinensis, e a súa descrición formal acaba de publicarse na revista Journal of Systematic Palaeontology, tal e como adiantou o equipo encabezado polo paleontólogo Max C. Langer, da Universidade de São Paulo.

O achado parte dun esqueleto parcial recuperado na Formación Itapecuru, no municipio de Davinópolis (Maranhão). Trátase dun conxunto notablemente informativo: vértebras caudais, ósos das extremidades anteriores e posteriores, elementos do pé e fragmentos de costelas. Aínda que incompleto, o material permitiu identificar unha combinación anatómica única que non encaixa con ningunha especie descrita ata o de agora.

Segundo indica o estudo, Dasosaurus alcanzaba aproximadamente 20 metros de lonxitude. As súas dimensións sitúano no límite entre os saurópodos de tamaño medio e os grandes titáns do Cretácico. Pero máis aló do seu tamaño, o verdadeiramente relevante é a súa posición na árbore evolutiva e o que esta implica sobre a historia dos continentes.

Os investigadores clasificaron a Dasosaurus tocantinensis dentro de Somphospondyli, un grupo de titanosauriformes que inclúe tanto formas primitivas como os soados titanosaurios que dominarían o hemisferio sur durante o Cretácico superior. Con todo, o novo dinosauro brasileiro non pertence á liñaxe dos titanosaurios propiamente devanditos, senón que ocupa unha posición máis basal dentro do grupo.

Que o fai diferente? Tal e como detalla o artigo científico, as vértebras da súa cola presentan un complexo sistema de tres cristas alongadas dispostas longitudinalmente, acompañadas de surcos ben definidos. Este patrón, relacionado coas insercións musculares, non se documentou en combinación con outros trazos específicos en ningún outro saurópodo coñecido.

A iso súmase unha característica rechamante no fémur: unha protuberancia lateral ben desenvolvida (aínda que non tan extrema como noutros parentes) que alcanza aproximadamente o 40% do ancho mínimo do óso. A forma máis esvelta e curvada do fémur, xunto coa ausencia de certas liñas musculares na súa superficie anterior, reforzan a súa singularidade anatómica.

A comparación detallada con outros titanosauriformes foi clave. A análise filogenético, baseado nunha matriz de máis de 500 caracteres anatómicos, sitúa a Dasosaurus como o parente máis próximo de Garumbatitan morellensis, unha especie descrita recentemente en España e datada no Barremiense, hai uns 122 millóns de anos.

A conexión coa especie española é un dos aspectos máis fascinantes do descubrimento. Como é posible que dous dinosauros tan emparentados aparezan a miles de quilómetros de distancia, a ambos os dous lados do Atlántico?

O equipo de Langer non se limitou a describir ósos. Tal e como revelou o estudo, leváronse a cabo análise bioxeográficos cuantitativos para reconstruír os posibles escenarios de dispersión. Os resultados suxiren que a liñaxe común de Dasosaurus e Garumbatitan puido orixinarse en Europa, e que unha das súas ramas dispersouse cara a Sudamérica a través do norte de África nalgún momento entre o Valanginiense (hai uns 137–133 millóns de anos) e o Aptiense (121–113 millóns de anos).

Unha análise microscópico dun dinosauro bebé de 67 millóns de anos revela que morreu antes de cumprir un ano e tiña patas proporcionalmente máis longas que os adultos

Lonxe de ser un recuncho illado, o norte de Sudamérica aparece así como parte dunha rede dinámica de migracións e conexións continentais. O achado reforza a idea de que a fragmentación de Gondwana foi un proceso gradual, durante o cal aínda existiron corredores terrestres funcionais para grandes vertebrados.

O estudo non se detén na morfoloxía externa. O equipo tamén analizou a microestructura ósea mediante cortes histolóxicos do fémur, a morna e unha costela. Estas análises permiten asomarse ao crecemento e a bioloxía do animal.

Tal e como indica o traballo, o tecido óseo mostra unha combinación de trazos que ata o de agora se observaron por separado en saurópodos máis primitivos e en titanosaurios máis avanzados. Identifícanse restos de tecido laminar primario xunto cun elevado grao de remodelación secundaria, ademais da presenza dun sistema fundamental externo que suxire que o individuo alcanzara a madurez.

Este dato é importante: aínda que o esqueleto non corresponde ao maior tamaño posible dentro do grupo, o exemplar estudado xa era adulto. Isto abre novas preguntas sobre os patróns de crecemento e a evolución da remodelación ósea nos titanosauriformes, especialmente en fases temperás da súa diversificación.

Os titanosaurios do Cretácico superior son coñecidos por presentar taxas moi altas de reciclaxe ósea. Determinar cando xurdiu este trazo na historia evolutiva do grupo é unha cuestión aínda aberta. Dasosaurus, pola súa posición filogenética intermedia, podería axudar a estreitar esa brecha.

A Formación Itapecuru, onde se acharon os restos, xa proporcionara fósiles de dinosauros terópodos e outros saurópodos. Con todo, a maioría dos rexistros brasileiros de titanosauriformes proceden do Cretácico superior e doutras concas, como a de Bauru.

Este novo achado amplía a diversidade coñecida para o Aptiense no norte de Sudamérica e confirma que a rexión albergaba unha fauna variada e evolutivamente significativa nunha etapa crave da historia dos dinosauros.

Ademais, o feito de que o exemplar fose descuberto nun noiro de estrada e escavado baixo protocolos oficiais pon de relevo a importancia da vixilancia e a investigación sistemática en áreas aparentemente xa exploradas.

En conxunto, Dasosaurus tocantinensis non é só un nome novo na lista de dinosauros brasileiros. É unha peza crave para comprender como se dispersaron os grandes herbívoros do Cretácico, como evolucionaron os seus esqueletos e como os continentes que hoxe vemos separados estiveron, noutro tempo, unidos por roteiros que permitiron o intercambio de xigantes.

A historia deste saurópodo é, no fondo, a historia dun mundo en transformación, onde os movementos tectónicos e as migracións biolóxicas entrelazáronse para dar forma á biodiversidade que hoxe tentamos reconstruír óso a óso.

FONTE: Christian Pérez/muyinteresante.com