NOTICIAS DAS CIENCIAS

Atopan, por fin, onde están exactamente os 'bordos' da Vía Láctea

Curva en forma de U da antigüidade da galaxia e a representación do seu ’bordo’ /  (Universidade de Malta/Fiteni et ao., A&A, 2026)

Aínda que resulte paradoxal, aos astrónomos resúltalles moitísimo máis doado estudar galaxias a millóns de anos luz de distancia que a nosa propia Vía Láctea, a veciñanza cósmica no que vivimos. A razón é unha simple cuestión de perspectiva. É como tratar de debuxar o mapa dun bosque sen poder saír del. Algo totalmente imposible. Do mesmo xeito, ao estar dentro do mesmísimo disco da Vía Láctea, o denso po e o gas interestelar impídennos ver a súa estrutura global e as súas verdadeiras contornas. Algo que non sucede cando apuntamos os nosos telescopios cara a outras galaxias afastadas, xa que as observamos desde ’fóra’.

A pesar desta importante limitación, os últimos anos estiveron marcados por toda unha serie de fitos no coñecemento da nosa propia ’illa espacial’. Logramos fotografar por primeira vez a Saxitario A*, o buraco negro supermasivo que reside no seu centro; descubrimos que a nosa galaxia non é un disco perfectamente plano, senón que está dobrada nos seus extremos; e, grazas a misións sen precedentes, como a europea Gaia, cartografamos a posición e movemento de miles de millóns de estrelas, facendo os mapas en 3D máis detallados ata a data.

Por suposto, aínda así quedan moitos enigmas por resolver, e un dos máis perentorios era pescudar onde ’termina’ exactamente a Vía Láctea. É dicir, onde están os seus ’bordos’?

Acábao de descubrir un equipo internacional de investigadores. Segundo un novo estudo recentemente publicado en Astronomy & Astrophysics, a fronteira real da galaxia, definida como o límite exterior da súa rexión de formación estelar, atópase a unha distancia de entre 35.000 e 40.000 anos luz do seu centro.

É doado dicilo, pero chegar a estas cifras supón toda unha fazaña científica. Para conseguilo, de feito, os investigadores tiveron que analizar as idades de máis de 100.000 estrelas xigantes. Cousa que fixeron combinando as enormes cantidades de datos dos programas de observación LAMOST e APOGEE coas medicións ultra precisas do satélite europeo Gaia, que leva anos mapeando a posición e os movementos de máis de mil millóns de estrelas. Ao cruzar esta colosal montaña de información con avanzadas simulacións de evolución galáctica, os autores do estudo atoparon un patrón revelador na distribución das estrelas.

«A extensión do disco de formación estelar da Vía Láctea, asegura o Dr. Karl Fiteni, autor principal do estudo e investigador na Universidade de Insubria en Varese, Italia, foi durante moito tempo unha cuestión aberta na arqueoloxía galáctica; ao mapear como cambian as idades estelares a través do disco, agora temos unha resposta clara e cuantitativa».

A clave do descubrimento radica na forma en que crecen as galaxias espirais, de dentro a fóra. Preto do núcleo galáctico, onde abunda o gas e o po, a formación estelar comezou moito antes, polo que as estrelas alí afincadas son máis antigas. A medida que nos afastamos do centro, o material dispérsase e as estrelas que atopamos son cada vez máis novas.

Os detallados mapas da misión europea Gaia revelaron que a nosa galaxia non é un disco perfectamente plano, senón que está ’dobrada’ nos seus extremos / (ESA/Gaia/DPAC, S. Payne-Wardenaar, E. Poggio et ao (2025))

Con todo, os investigadores observaron que, ao chegar a esa afastada fronteira dos 40.000 anos luz desde o centro galáctico, a tendencia invístese bruscamente. É dicir, as estrelas empezan a ser máis vellas de novo a medida que seguimos avanzando cara ao baleiro exterior. Nunha gráfica que relaciona a idade e a distancia, isto debuxa unha perfecta curva en forma de ’U’.

O punto de inflexión desa curva é o límite exacto da ’fábrica de estrelas’ da nosa galaxia. Pero se aí se acaba a creación estelar, por que segue habendo estrelas máis aló dese bordo, e por que son máis vellas?

A resposta ten moito que ver cun fenómeno chamado ’migración radial’. E é que as estrelas que viven neses confíns externos e escuros non naceron alí. Foron expulsadas aos poucos cada vez máis lonxe dos seus lugares de orixe, nas axitadas rexións interiores. Tal e como detalla o equipo científico, estes astros interactúan gravitacionalmente coas ondas dos brazos espirais da galaxia e gañan un impulso que as empuxa cara ao exterior ao longo de miles de millóns de anos, «igual que os surfeiros cabalgan as ondas do océano». Debido a que esta viaxe á deriva é incriblemente lento, só as estrelas máis antigas tiveron o tempo físico suficiente para chegar tan lonxe.

«Outro punto clave sobre as estrelas no disco exterior é que están en órbitas case circulares, o que significa que tiveron que formarse no propio disco, puntualiza Victor P. Debattista, coautor do traballo na Universidade de Lancashire. Non son estrelas que fosen esparexidas a grandes radios polo impacto dunha galaxia satélite». O tamén coautor João A. S. Amarante, da Universidade Jiao Tong de Shanghái, subliña pola súa banda o inmenso valor das simulacións con supercomputador para demostrar «como a migración estelar dá forma ao perfil de idade do disco».

As causas do cesamento repentino na formación estelar xusto nese límite exacto aínda se investigan. Podería deberse á atracción da gran barra central da Vía Láctea, que interrompe o fluxo de gas; á deformación gravitatoria nos bordos do plano galáctico; ou, sinxelamente, a que nesa fronteira o gas é xa demasiado tenue para arrefriarse e colapsar para dar a luz novos soles.

Sexa como fose, e como sinala outro dos autores, Joseph Caruana, da Universidade de Malta, o uso de datos estelares está a abrirnos a porta a «unha nova era de descubrimentos sobre a nosa galaxia natal». Coa chegada de futuros programas astronómicos como 4MOST e WEAVE, seguiremos acendendo, aos poucos, as luces do noso inmenso e misteriosa veciñanza cósmica.

FONTE: J, M. Nieves/abc.es/ciencia

Descubren al 'último titán', el colosal dinosaurio de 27 metros que dominó el sudeste asiático

A día de hoxe, os paleontólogos conseguiron identificar con certeza ao redor de 1.100 especies distintas de dinosauros. Toda unha proeza, desde logo, pero o certo é que esa cifra non reflicte, en absoluto, a realidade. De feito, as estimacións máis rigorosas suxiren que, durante o tempo que dominaron a Terra (máis de 160 millóns de anos), chegaron a existir entre dous e tres veces máis especies de dinosauros das que desenterramos ata o de agora. É dicir, que o rexistro fósil actual apenas nos mostrou a punta do iceberg do que foi un mundo rebosante de vida e de formas insospeitadas. Un mundo que desapareceu para sempre hai 66 millóns de anos tras a caída dun enorme meteorito.

Por iso, non resulta estraño que, día si, día non, anúnciese o descubrimento dalgunha nova especie para a ciencia. Moitas delas corresponden a animais ’menores’ ou de importancia secundaria; fragmentos illados ou de dinosauros de pequena envergadura que, aínda que achegan datos valiosos para completar a árbore evolutiva, non alteran a nosa visión xeral do pasado nin ocupan as portadas dos medios.

Pero ás veces non é así. Ás veces, as antigas rochas entrégannos a auténticos xigantes, bestas enormes que desafian a imaxinación e ábrennos novas fiestras para observar o pasado dun mundo que aínda non era o noso. E estamos, xusto, ante un deses casos excepcionais.

Baixo a dirección do University College de Londres, e en estreita colaboración coa Universidade de Mahasarakham, a Universidade Tecnolóxica de Suranaree e o Museo Sirindhorn en Tailandia, un equipo internacional de investigadores acaba de sacar á luz os restos do maior dinosauro xamais atopado no sueste asiático. Os detalles do achado, que arrincou hai dez anos a beiras dun antigo estanque no nordés de Tailandia, acaban de publicarse en Scientific Reports.

O novo ’rei’ asiático foi bautizado como Nagatitan chaiyaphumensis, onde ’Naga’ fai referencia á mítica serpe acuática do folclore da rexión; ’Titán’ alude aos inmensos xigantes da mitoloxía grega; e ’chaiyaphumensis’ indica que provén da provincia tailandesa de Chaiyaphum. É, ademais, o décimo cuarto dinosauro que recibe un nome formal no país asiático.

A partir da análise da columna vertebral, as costelas, a pelvis e as patas dos fósiles atopados, os expertos puideron reconstruír o aspecto orixinal do animal. E as súas dimensións son realmente espectaculares. Segundo o estudo, en efecto, Nagatitan mediría 27 metros de lonxitude e pesado a asombrosa cifra de 27 toneladas, o peso combinado de nove elefantes asiáticos adultos. E todo iso sostido por unhas patas concibidas como columnas arquitectónicas. De feito, só un dos ósos da súa pata dianteira mide 1,78 metros, a estatura dun home adulto dos nosos días.

O coloso pertencía á familia dos saurópodos, eses inconfundibles comedores de plantas de pescozos interminables e colas de látego, unha liñaxe no que tamén militan auténticas estrelas mediáticas como o Diplodocus ou o Brontosaurus. A nova especie, concretamente, pisou a Terra durante o período Cretácico Inferior, hai entre 100 e 120 millóns de anos.

«O noso dinosauro -explica Thitiwoot Sethapanichsakules, autor principal do estudo- é grande para a maioría dos estándares; probablemente pesaba polo menos 10 toneladas máis que Dippy, o soado Diplodocus (Diplodocus carnegii). Pero segue sendo anano en comparanza con saurópodos como o Patagotitan (60 toneladas) ou o Ruyangosaurus (50 toneladas)».

Con todo, o máis importante deste fósil non é o seu tamaño, senón o momento e o lugar nos que viviu. «Referímonos a Nagatitan como ’o último titán’ de Tailandia -subliña Sethapanichsakul-. Iso é porque foi descuberto na formación rochosa portadora de dinosauros máis novo do país. É pouco probable que as rocas aínda máis novas, depositadas cara ao final da época dos dinosauros, conteñan restos, xa que para entón a rexión convertérase nun mar pouco profundo. Así que este pode ser o último ou máis recente gran saurópodo que atoparemos no sueste asiático».

Tirando do fío xenético e anatómico, sabemos que Nagatitan era un saurópodo somfospondilo. Tal e como sinalan diversos estudos filoxenéticos anteriores, como o traballo de clasificación publicado polo paleontólogo Michael D’Emic en 2012, dentro deste gran grupo o Nagatitan encádrase na subfamilia dos euhelopodidos (Euhelopodidae). Unha peculiar e enigmática estirpe de saurópodos que prosperou hai 120 millóns de anos e que, ata onde os rexistros actuais testemuñan, foi única e endémica de Asia, separada dos seus curmáns americanos e europeos.

Por aquel entón, o hábitat no que vivían estes animais era de árido a semiárido. Pero alí a evolución demostrou o seu enxeño: os saurópodos lograron florecer nestes duros e tórridos ambientes porque a súa anatomía era, no fondo, unha ’máquina’ de aclimatación. Confiaban, de feito, na enorme superficie exposta dos seus longos pescozos e colas para disipar a calor e regular a súa temperatura corporal, actuando como radiadores naturais. Aquela rexión estaba dominada ademais por un sistema de ríos serpenteantes repletos de peixes e quenllas de auga doce, unha contorna onde Nagatitan conviviu con pequenos herbívoros (como iguanodontes e curmáns temperáns do Triceratops), pterosaurios sucando os ceos e temibles depredadores carnívoros, como os espinosaurios.

Alén de engadir un novo dinosauro xigante, o achado serve, segundo os autores, para consolidar unha forma de facer ciencia máis colaborativa (e máis limpa) que ata o de agora. En palabras de Paul Upchurch, do University College de Londres e coautor do traballo, «este descubrimento xorde dunha nova colaboración entre o UCL e colegas en Tailandia. O material foi estudado tanto en Tailandia como no UCL; o escaneo e a impresión 3D significaron que podemos estudar o espécime e recompilar datos sen ter que viaxar (o que é bo para reducir a nosa pegada de carbono)».

«É estupendo -conclúe o investigador- traballar con colegas tailandeses e empezar a obter información sobre o que ocorría no sueste asiático durante o Xurásico e o Cretácico».

FONTE: J. M. Nieves/abc.es/ciencia

Un 'mini Plutón' imposible: descobren unha atmosfera nun pequeno mundo que non debería tela

Na ilustración, secuencia temporal dunha estrela pasando detrás dun pequeno Obxecto Transneptuniano con Atmosfera / (NAOJ)

Sabemos ben que non todos os planetas ou satélites teñen unha atmosfera. De feito, na nosa propia veciñanza cósmica abundan os mundos de rocha espida e cráteres expostos directamente ao baleiro do espazo. Aí están, por exemplo, Mercurio, a Lúa ou Ceres, que é ao mesmo tempo o maior dos asteroides do cinto rochoso entre Marte e Xúpiter e o máis pequeno dos planetas ananos. Con todo, un equipo de astrónomos acaba de atopar aquí mesmo, no noso propio Sistema Solar, un mundo que non debería ter unha atmosfera baixo ningún concepto, pero que, sorprendentemente, tena.

O achado, que se acaba de publicar en Nature Astronomy e que foi levado a cabo por un equipo internacional dirixido por Ko Arimatsu, do Observatorio Astronómico Nacional do Xapón (NAOJ), desafia directamente a nosa comprensión sobre como e onde poden existir eses envoltorios gasosos no espazo. Ata o momento, os astrofísicos estableceran unha clara ’liña vermella’: un corpo celeste necesita un diámetro de polo menos 1.000 quilómetros para ter a gravidade suficiente capaz de reter gases ao seu redor.

Pero o obxecto transneptuniano (612533) 2002 XV93 non segue esa regra. Trátase do que os expertos denominan un ’plutino’, un parente moi afastado de Plutón que orbita o Sol a miles de millóns de quilómetros de distancia, na inmensidade xeada do Cinto de Kuiper. O seu diámetro apenas roza os 500 quilómetros. En comparación, o propio Plutón, que xa de seu é minúsculo a escala planetaria, ten 2.377 km de ancho, case cinco veces máis.

Durante as últimas décadas, leváranse a cabo observacións detalladas doutros ’xigantes’ da zona exterior do noso sistema planetario, mundos como Eris, Makemake ou o enigmático Quaoar. E tamén de toda unha lista de obxectos ’menores’ que parecían confirmar ese límite teórico dos 1.000 quilómetros. Pero con (612533) 2002 XV93, todo ese armazón teórico veuse abaixo.

Nas frías e escuras profundidades do Sistema Solar exterior, onde a luz do Sol non é máis que un afastado e tenue resplandor, rastrexar algo tan fino e invisible como unha atmosfera é toda unha fazaña científica e tecnolóxica, algo imposible de ’ver’ a través da lente dun telescopio. De modo que, para conseguilo, os investigadores aproveitaron unha carambola astronómica coñecida como ’ocultación estelar’.

Trátase de algo parecido a mirar, de lonxe, un farol en plena noite. De súpeto, unha couza pasa exactamente por diante da lámpada, e bloquea a súa luz por un instante. Se a couza fose como unha simple pedra sen aire, a luz do farol desaparecería de golpe, e volvería acenderse de súpeto cando o insecto terminase de cruzar. Pero se ese obxecto voador estivese envolto nunha capa de fume ou brétema, a luz atenuaríase de forma suave e gradual ao principio, filtrada polo gas, e recuperaríase aos poucos ao final.

E iso foi exactamente o que pasou. O 10 de xaneiro de 2024, unha rede de telescopios profesionais no Xapón, xunto coa axuda de astrónomos afeccionados, apuntaron ao firmamento xusto cando (612533) 2002 XV93 pasaba por diante dunha estrela afastada na constelación de Auriga. A luz da estrela non se apagou de forma instantánea, senón que experimentou un desmaio gradual durante algo máis dun segundo. Era a firma inconfundible dunha atmosfera.

«Foi toda unha sorpresa, asegura o investigador principal, Ko Arimatsu. Algo que cambia a nosa visión dos mundos pequenos do Sistema Solar, e non só os de máis alá de Neptuno. Este descubrimento desafia a visión convencional de que as atmosferas se limitan a planetas grandes, planetas ananos masivos e algunhas lúas».

Os datos revelan que estamos ante un ’veo atmosférico’ extremadamente tenue. A presión estimada, en efecto, rolda apenas os 100 e 200 nanobares. É dicir, trátase dunha atmosfera entre 5 e 10 millóns de veces máis fina que a da Terra, e mesmo entre 50 e 100 veces máis lixeira que a fráxil bruma que rodea Plutón. O cal, con todo, non resolve o enigma que supón a súa mera existencia.

E é que as leis da física din claramente que, debido á baixísima forza gravitacional dunha rocha de 500 km, o gas que a envolve escápase constantemente ao espazo e debería, por tanto, evaporarse por completo en menos de 1.000 anos, un simple parpadeo en tempo cósmico. Por tanto, esa atmosfera non pode ser un remanente da formación do Sistema Solar. Algo a tivo que crear, ou repoñer, en tempos moi recentes.

Para tratar de pescudar a verdade, os investigadores recorreron aos datos do Telescopio Espacial James Webb, e as súas observacións revelaron unha superficie rica en xeo de auga, pero ningún rastro de depósitos masivos de volátiles, como metano ou nitróxeno na superficie, que puidesen estar sublimándose (pasando de xeo a gas directamente) impulsados pola leve calor solar.

Ante este panorama, aos científicos só quedan dúas hipótese de traballo. «Unha posibilidade, sinalan os autores no seu artigo, é que un cometa chocase contra (612533) 2002 XV93, liberando gas que formou unha atmosfera temporal». De ser así, os astrónomos da Terra terían a enorme sorte de ’pillalo’ xusto a tempo, antes de que o gas se desvaneza para sempre.

«A outra posibilidade, escriben os investigadores, é que algún evento xeolóxico trouxese gases conxelados ou líquidos desde o interior profundo do obxecto ata a superficie». É dicir, criovulcanismo, volcáns subterráneos que cuspen lodo xeado desde un océano oculto, e que deste xeito repoñen activamente a atmosfera que se escapa.

«Os nosos achados, conclúe Arimatsu, suxiren que unha fracción destes planetas menores xeados e distantes poden exhibir atmosferas». O cal é unha absoluta sorpresa. Agora, só o tempo pode ditar sentenza. Se a envoltura desaparece nuns anos, sería un cometa. Se se mantén, estaremos ante o achado dun mundo xeológicamente vivo na fronteira mesma do Sistema Solar, algo que os astrónomos nunca imaxinaron que puidese existir.

FONTE: J. María nieves/abc.es/ciencia

Científicos españois resolven o enigma da anomalía magnética do Atlántico sur

Os satélites Swarm mostran unha nova célula formándose na Anomalía do Atlántico Sur / (DTU Space)

Desde hai décadas, os científicos observan con inquietude un estraño fenómeno que ten lugar sobre as nosas cabezas. Coñecido como ’Anomalía do Atlántico Sur` (AAS) trátase, en esencia, dunha vasta rexión onde o campo magnético terrestre, o escudo invisible que nos protexe da letal radiación cósmica e os ventos solares, está perigosamente debilitado. Esta ’abolladura` magnética cobre unha inmensa zona que se estende desde Sudamérica ata o océano Atlántico austral e o suroeste de África.

Os datos recompilados polos últimos estudos son reveladores. Nos últimos 200 anos, o campo magnético perdeu ao redor dun 9% da súa forza en termos globais. E no corazón desta anomalía, a caída é aínda máis drástica: entre 1970 e 2020, a forza mínima do campo derrubouse de 24.000 a 22.000 nanoteslas. Ao mesmo tempo, esta rexión de baixa intensidade magnética foi crecendo e desprazándose cara ao oeste a un ritmo duns 20 quilómetros por ano. As recentes imaxes obtidas pola constelación de satélites Swarm da Axencia Espacial Europea (ESA) mostran, ademais, que a anomalía parece estar a piques de dividirse en dúas células diferenciadas.

Esta debilidade magnética xa está a causar máis dun quebradizo de cabeza. As axencias espaciais, por exemplo, saben que cando os satélites atravesan esta zona están moito máis expostos ás partículas cargadas do espazo, sufrindo curtocircuítos e fallos técnicos. Pero a maior preocupación era que este fenómeno fose o preludio dun inminente investimento dos polos magnéticos da Terra. Extremo que foi desmentido en 2022 por un equipo de investigadores de Suecia e Estados Unidos.

Agora, un novo estudo recentemente publicado en Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) acaba de guindar nova luz sobre este enigma xeolóxico. E é que, ao parecer, a Anomalía do Atlántico Sur non é un evento único, senón un proceso xeomagnético recorrente.

Para chegar a esta conclusión, un equipo de investigadores do Instituto de Xeociencias (CSIC-UCM), liderados por Miriam Gómez-Paccard e F. Javier Pavón Carrasco, reconstruíron a historia do campo xeomagnético en Sudamérica durante os últimos 2.000 anos. E dado que no pasado non había satélites, o equipo recorreu a unha técnica sorprendente: o arqueomagnetismo.

«Para estudar o campo magnético moi atrás no tempo,  Miriam Gómez-Paccard, primeira asinante do artigo, fai falta recorrer ao paleomagnetismo e no meu caso eu dedícome ao arqueomagnetismo». É dicir, un método que non analiza rochas de hai millóns de anos, senón que se aplica a «estruturas arqueolóxicas e obxectos arqueolóxicos que teñen arxilas no seu interior, basicamente cerámicas e fornos arqueolóxicos e que se quentaron en tempos moito máis recentes».

Do mesmo xeito que as rochas, sinala a investigadora, tamén estas arxilas «reteñen un sinal magnético porque teñen óxidos de ferro e ao arrefriarse ese sinal magnético queda impreso». Deste xeito, estudando fragmentos cerámicos datados por carbono 14 e correspondentes ao primeiro milenio antes de Cristo e aos primeiros séculos da nosa era, os investigadores puideron ler o rexistro magnético oculto no barro cocido.

Os datos revelan que a intensidade do campo magnético terrestre en Sudamérica foi menor que a de Europa durante o período do estudo. Pero o máis asombroso foi descubrir unha anomalía case idéntica á actual e que xa existía hai case dous milenios noutro punto do planeta. Unha anomalía de baixa intensidade que, en palabras de Gómez-Paccard «moveuse desde o Océano Índico a Sudamérica entre o ano 1 e o 850 d.C., seguindo unha traxectoria similar á da actual anomalía do Atlántico Sur». Esa outra anomalía naceu no océano Índico, pero logo foise movendo cara a África e chegou ata onde se atopa a actual anomalía do Atlántico Sur.

O feito de que a Anomalía do Atlántico Sur non sexa única, significa que o noso planeta xa se enfrontou máis dunha vez (e sobreviviu), a eventos similares, é dicir, que estamos ante algo estrutural. «O que atopamos, di a investigadora, é un fenómeno similar ao actual. E iso quere dicir que hai ’algo’ que fai que o fenómeno se repita de forma recorrente e sempre no hemisferio sur». Algo, si, pero que?

«Ata fai non moitos anos, prosegue Gómez-Paccard, en xeofísica tratabamos o campo magnético como un produto do movemento do núcleo externo do planeta. E agora o que está en debate é que haxa algo máis». Ese algo máis podería vir tamén do núcleo interno sólido, ou quizá dos dominios máis profundos do manto terrestre. É algo que, por agora, non se sabe con certeza.

A pesar diso, moitas sospeitas recaen sobre dúas xigantescas estruturas subterráneas, coñecidas como Grandes Provincias de Baixa Velocidade Sísmica (LLSVPs). Trátase de dúas masas xigantes de rocha, afundidas a miles de quilómetros de profundidade xusto debaixo de África e do Océano Pacífico. Teñen o tamaño de continentes e están feitas de materiais moito máis densos que os do manto ao seu redor. Ambas as, ademais, son o suficientemente grandes para xerar as súas propias perturbacións na magnetosfera.

Algúns estudos anteriores, entre eles un que mereceu a portada de Nature en novembro de 2023, suxiren que estas enormes masas enterradas no interior do noso mundo son nin máis nin menos que os restos do protoplaneta Theia, que chocou contra a Terra hai 4.500 millóns de anos para formar a Lúa.

Para Gómez-Paccard, o que parece claro, independentemente da súa orixe extraterrestre ou non, é que son «zonas onde as características térmicas e a composición son distintas ás do manto que as rodea. E imaxinamos que poden ser como grandes zonas capaces de canalizar o magnetismo do planeta».

A existencia de antigas anomalías magnéticas non é do todo nova en xeoloxía. Investigadores da Universidade de Liverpool, en efecto, acharon en 2020 evidencias en lavas volcánicas da Illa de Santa Elena que apuntan a que o Atlántico Sur xa experimentaba anomalías deste tipo hai entre 8 e 11 millóns de anos. O que o traballo de Gómez-Paccard e o seu equipo achega é, por primeira vez, o detalle a escala de séculos e milenios, o elo perdido entre os millóns de anos e a actualidade. «Ao estar nunha escala de tempo intermedia entre eses millóns de anos e a actual, afirma a investigadora, o que podemos ver por primeira vez é como se move esta anomalía nunha escala de séculos ou milenios».

Ante a inevitable pregunta sobre se esta continua diminución do campo magnético deixaranos indefensos ou se o planeta se asoma a un investimento de polos, Gómez-Paccard é categórica: «O escudo vai diminuíndo, si. O que pasa é que só son iso, diminucións, o cal non quere dicir que nun futuro próximo vaia haber un investimento dos polos magnéticos».

Os efectos, por tanto, limitaranse principalmente ás nosas tecnoloxías modernas. Está a ocorrer o mesmo que hai 2.000 anos, só que entón non había satélites GPS que puidesen sufrir un apagamento. «Os satélites, explica Gómez-Paccard, cando viaxan por alí, van máis protexidos e pode haber algún problema eléctrico, aínda que nada catastrófico».

Enfrontámonos, en definitiva, a un crebacabezas colosal onde as diminutas vasillas de arxila dos nosos devanceiros están a ensinarnos a ler as dinámicas máis inalcanzables do centro da Terra. O escudo magnético respira, cambia e ten cicatrices, e a Anomalía do Atlántico Sur é só unha delas, o latexado profundo e recorrente dun planeta que está asombrosamente vivo.

FONTE: josé Manuel Nieves/abc.es/ciencia

É a primeira vez que analizan 7.000 xenes de células vivas sen matalas e isto abre as portas a novos tratamentos contra o cancro

Recreación artística dunha célula viva liberando vesículas cargadas de información xenética sen necesidade de ser destruída, no novo método NTVE desenvolvido en Múnic / Nano Banana/Scruzcampillo

Un equipo de Múnic conseguiu ler os xenes de células vivas sen matalas, algo que a bioloxía consideraba imposible ata o de agora. Durante décadas, a transcriptómica, a análise de que xenes están activos nunha célula nun momento dado, funcionou cunha lóxica peculiar: para lela, hai que matala. O ADN só conta a súa historia completa cando a célula xa non existe, o que obriga ao investigador para sacrificar unha mostra diferente en cada punto temporal, coma se para ler unha novela houbese que destruír cada páxina ao terminar o capítulo. Niklas Armbrust, Jeffery Truong e Gil Gregor Westmeyer, da Universidade Técnica de Múnic e Helmholtz Múnic, acaban de publicar en Nature Communications unha plataforma que rompe esa lóxica. 

O sistema chámase NTVE, siglas de Non-destructive Transcriptomics vía Vesicular Export, e funciona do seguinte xeito. O equipo tomou unha proteína do HIV-1 chamada Gag e redeseñouna para que, en lugar de fabricar novos virus, producise pequenas vesículas inofensivas cargadas de ARN mensaxeiro, que é a copia funcional que a célula fabrica cando un xene está activo. A proteína redeseñada actívase a demanda mediante unha molécula de control chamada doxiciclina, o que permite ao investigador decidir cando muestrear. Estas vesículas saen da célula cara ao líquido que a rodea, onde poden recollerse e secuenciarse sen tocar á célula en ningún momento. A célula segue viva, funcionando con normalidade, e pode volver a muestrearse ao día seguinte.

A taxa de exportación validada en laboratorio alcanza aproximadamente 7.000 copias de ARN mensaxeiro por célula e día, suficiente para detectar máis de 10.000 xenes activos cos protocolos estándar de secuenciación de nova xeración. A concordancia cos métodos convencionais, que si requiren destruír a célula, alcanza unha correlación de Pearson de 0,993. Na práctica, a célula di o mesmo viva que morta, coa diferenza de que agora pode seguir falando despois de ser escoitada.

A demostración máis rechamante do método realizouse con células nai pluripotentes humanas inducidas, un tipo celular capaz de transformarse en calquera tecido do corpo. O equipo guiounas cara á súa diferenciación en cardiomiocitos, as células do músculo cardíaco, e activou NTVE cada día durante nove días consecutivos. Seguir ese proceso en tempo real ten un valor científico enorme: hoxe os investigadores só poden tomar unha foto fixa de cada estadio sacrificando o cultivo, sen posibilidade de ver a transición completa. No día 6 deste experimento apareceron os primeiros latexados visibles. Nos datos de expresión xénica, 146 xenes mostraron dinámicas temporais significativas que coincidían exactamente con esa transición, permitindo observar como a identidade molecular da célula cambiaba a medida que aprendía a latexar.

O método aplicouse tamén a neuronas corticais de rato, entregadas mediante vectores virais adenoasociados. Tras estimulalas con forskolina, unha substancia que activa roteiros de sinalización vinculadas á memoria e a plasticidade sináptica, o sistema detectou a sobreexpresión de xenes crave como Bdnfy Sik1, coherente coa resposta esperada, demostrando que NTVE pode aplicarse tamén a células primarias difíciles de manipular no laboratorio, incluídas as que forman o sistema nervioso.

Convén ser precisos sobre o alcance real deste traballo. NTVE é un sistema de proba de concepto validado en células en cultivo de laboratorio, non en tecidos vivos nin en pacientes. Para funcionar, as células deben ser modificadas xeneticamente de forma previa para expresar a maquinaria de exportación, o que limita o seu uso inmediato a liñas celulares establecidas ou células nai en contornas controladas. A súa integración en estruturas tridimensionais complexas, como organoides completos ou biopsias de tumores reais, está aínda en fase inicial e requirirá validación adicional antes de poder considerarse unha ferramenta clínica.

Adaptación simplificada do esquema de comunicación celular mediada por vesículas do sistema NTVE, que permite entregar editores xenéticos ou recombinasas de célula emisora a célula receptora sen destruír ningunha das dúas / Armbrust, Grosshauser et ao., Nature Communications, 2026. 

Non existe ensaio clínico nin horizonte de aplicación médica directa definido. O que si existe é unha base metodolóxica que amplía de forma substancial o que é posible preguntar. Ata o de agora, un investigador que quixese seguir como responde xeneticamente un cultivo de células tumorais a un fármaco ao longo de dez días necesitaba sacrificar mostras completas en cada punto temporal. Con NTVE pode facelo co mesmo cultivo, vivo, día tras día.

As preguntas que este sistema permite formular son as que a bioloxía celular levaba anos sen poder expor. Como varía a actividade xénica dunha célula tumoral antes e despois dun tratamento personalizado, semana a semana? Pode anticiparse o fracaso dunha terapia celular lendo a firma xenética das células antes de implantalas nun paciente? Que cambios moleculares ocorren nun organoide cardíaco durante os primeiros días tras unha lesión simulada?

O equipo xa demostrou que NTVE pode ir máis aló da lectura pasiva. O sistema é capaz de entregar editores CRISPR de célula a célula e activar reporteiros xénicos en células receptoras co-cultivadas, o que o converte potencialmente en algo máis que un lector: un sistema bidireccional capaz de escoitar e responder dentro do mesmo cultivo, sen destruír nada no proceso.

O seguinte paso será demostrar se todo isto funciona fóra da placa de Petri. Cando o faga, a pregunta xa non será cantos xenes podemos ler. Será cantos minicerebros, organoides tumorais e cultivos cardíacos poderemos monitorizar á vez, en tempo real, sen tocalos.

FONTE: Santiago Campillo Brocal/muyinteresante.com

Descobren no Brasil un réptil de 230 millóns de anos cun trazo único que obriga a reformular como evolucionaron os herbívoros antes dos dinosauros

Ilustración dunha paisaxe do Triásico tardío no sur de Brasil, con Isodapedon varzealis en primeiro plano e  otro réptil ao fondo / Caio Fantini

No sur do Brasil, un equipo de paleontólogos sacou á luz un fósil duns 230 millóns de anos que obriga a repensar como eran os ecosistemas antes do auxe dos dinosauros. O achado, tal e como revelou un estudo recente publicado na Royal Society Open Science, apunta a unha diversidade moito maior de réptiles herbívoros do que se cría.

Durante décadas, os científicos consideraron que certos grupos de réptiles do Triásico tardío eran relativamente homoxéneos. Con todo, novas evidencias están a comezar a rachar esa idea. En particular, os rincosaurios (uns réptiles cuadrúpedos con pico) pasaron de ser vistos como un grupo uniforme a converterse en protagonistas dunha historia evolutiva moito máis rica e complexa.

Estes animais, que dominaron numerosos ecosistemas terrestres, desempeñaban un papel crave como consumidores primarios. De feito, tal e como indica o propio estudo, nalgúns xacementos podían representar ata o 90% dos fósiles vertebrados atopados. O seu éxito evolutivo explícase, en parte, por unha anatomía altamente especializada: un pico córneo sen dentes na parte frontal e complexas baterías dentais na parte posterior da mandíbula.

Para entender a importancia do achado, hai que retroceder uns 230 millóns de anos, ao período Triásico. Nese momento, os continentes estaban unidos nun único supercontinente, Panxea. Esta configuración permitía que especies animais desprazásense ao longo de enormes distancias, creando ecosistemas sorprendentemente interconectados.

Neste contexto, o actual sur do Brasil era unha contorna dinámica de chairas fluviais e zonas inundables, onde convivían distintos grupos de réptiles, algúns deles relacionados cos devanceiros dos crocodilos, e os primeiros dinosauros comezaban a facer a súa aparición. Pero aínda non dominaban a paisaxe.

Os rincosaurios, en cambio, si o facían. Eran abundantes, diversos e esenciais para o equilibrio ecolóxico. A súa dieta herbívora contribuía a modelar a vexetación, mentres que eles mesmos servían de presa para carnívoros máis grandes. Era, en moitos sentidos, un mundo en transición.

O xacemento onde se realizou o descubrimento, na rexión de Várzea do Agudo, é especialmente relevante porque pertence a unha fase na que os ecosistemas estaban a cambiar rapidamente. Tal e como adiantou a investigación, esta zona representa unha ponte entre comunidades dominadas por réptiles herbívoros e outras onde os dinosauros comezarían a impoñerse.

A primeira vista, o fósil achado podería parecer un máis dentro deste grupo. Trátase dun cranio parcial con mandíbulas, coidadosamente extraído e preparado en laboratorio. Con todo, ao analizalo en detalle, os investigadores comezaron a detectar trazos que non encaixaban con ningunha especie coñecida.

O cranio, relativamente ben conservado, mostraba unha estrutura robusta e unha forma triangular típica destes réptiles. Pero había algo distinto. Algo que obrigaba a mirar máis de preto.

Os científicos compararon o fósil con decenas de exemplares procedentes de distintas partes do mundo. Tamén realizaron análises filoxenéticas para determinar a súa posición na árbore evolutiva. Os resultados foron sorprendentes.

Non só non coincidía coas especies coñecidas en Sudamérica, senón que parecía ocupar unha posición máis primitiva dentro do seu grupo. Isto suxería que a diversidade destes animais fora subestimada durante décadas.

A confirmación chegou tras unha análise detallada da súa anatomía. Tal e como revelou o estudo, o fósil pertence a unha especie completamente nova: Isodapedon varzealis.

O seu trazo máis rechamante está na mandíbula superior. A diferenza doutros rincosaurios, cuxas superficies dentais adoitan ser asimétricas, este exemplar presenta unha disposición practicamente simétrica. Este detalle, aparentemente menor, ten implicacións profundas.

Indica que este animal podería ter unha estratexia de alimentación distinta. É dicir, non todos os rincosaurios comían o mesmo nin do mesmo xeito. Algúns, como este novo taxón, poderían especializarse en tipos concretos de vexetación.

Ademais, a súa morfoloxía mandibular suxire adaptacións únicas que reforzan esta idea de diversificación ecolóxica. Noutras palabras, estes réptiles non só eran abundantes: tamén estaban a experimentar unha radiación evolutiva máis complexa do que se pensaba.

Pero o achado non termina aí. Un dos aspectos máis fascinantes é a súa relación con especies atopadas a miles de quilómetros de distancia.

A análise filoxenética, tal e como indica o traballo científico, mostra que Isodapedon varzealis está emparentado con formas primitivas achadas en lugares como Arxentina e mesmo Escocia. Este dato reforza unha idea clave: durante o Triásico, as faunas estaban moito máis conectadas do que hoxe imaxinariamos.

A existencia deste tipo de vínculos transcontinentais só explícase pola configuración de Panxea. Sen barreiras oceánicas, os animais podían expandirse amplamente, xerando distribucións xeográficas que hoxe resultan sorprendentes.

Este descubrimento, por tanto, non só engade unha nova especie ao rexistro fósil. Tamén axuda a reconstruír como se dispersaban os animais e como evolucionaban nun mundo radicalmente distinto ao actual.

Brasil desenterra un extraño reptil con pico que revela un inesperado vínculo prehistórico entre continentes / Royal Society Open Science (2026)

Ata o de agora, os científicos tendían a agrupar moitas especies baixo un mesmo xénero, simplificando a súa clasificación. Con todo, este novo estudo suxire que esa visión podería estar equivocada.

De feito, os resultados apoian restrinxir o xénero Hyperodapedon a unha única especie, o que implica que outros fósiles deberían reclasificarse. En consecuencia, a diversidade destes réptiles sería moito maior.

Este cambio ten implicacións importantes para a biostratigrafía, é dicir, para a forma en que se utilizan os fósiles para datar as capas xeolóxicas. Se hai máis especies das que se pensaba, tamén haberá que revisar como se interpretan estes rexistros.

O achado de Isodapedon varzealis chega nun momento clave da historia da vida. Pouco despois, os dinosauros comezarían a dominar os ecosistemas terrestres, relegando a moitos destes réptiles a un segundo plano.

Con todo, este fósil demostra que, antes dese cambio, o mundo estaba cheo de experimentos evolutivos. Diferentes especies probaban distintas estratexias para sobrevivir, adaptarse e prosperar.

E nese escenario, os rincosaurios non eran simples actores secundarios. Eran pezas fundamentais dun ecosistema complexo, dinámico e en constante cambio.

FONTE: Chistrian Pérez/muyinteresante.okdiario.com

O novo 'super telescopio' da NASA xa está listo para explorar o 'lado escuro' do Universo oito meses antes do previsto

O telescopio Nancy Grace Roman rematado / NASA

O Universo está a piques de quedarse sen agochos. Durante décadas, os nosos telescopios espaciais foron como francotiradores mirando a través dunha mirilla de alta precisión: capaces de ver cun detalle asombroso obxectos afastados, pero cegos á inmensa paisaxe que os rodea. Pero agora a NASA acaba de cambiar as regras do xogo. O Telescopio Espacial Nancy Grace Roman, bautizado en honra á ’nai do Hubble’ e primeira xefa de astronomía da axencia espacial norteamericana, xa está completamente ensamblado, probado e listo para viaxar ao espazo. Oito meses antes do previsto e cun custo inferior ao orzamento inicial. Algo inédito no mundo das misións espaciais, onde os atrasos e os sobrecustos están á orde do día.

O que se espera deste colosal instrumento non é unha simple evolución, senón unha auténtica revolución no noso coñecemento do cosmos. Equipado cun Instrumento de Campo Amplio (WFI), o Roman ten un campo de visión cen veces maior que o do telescopio Hubble, pero coa súa mesma e impecable resolución infravermella. Para que nos fagamos unha idea: cun só disparo da súa cámara, capturará unha porción do ceo que ao Hubble custaríalle cen imaxes distintas cubrir. Espérase que o novo telescopio descubra decenas de miles de exoplanetas, revele miles de millóns de galaxias, cartografe os misteriosos baleiros cósmicos e rastrexe como se expandiu o Universo ao longo do tempo. En resumo, Nancy Grace Roman vai regalar un novo e completo atlas do Universo.

A emoción era palpable no Centro de Voo Espacial Goddard da NASA en Maryland, onde os máximos responsables da misión desvelaron ante o mundo esta proeza da enxeñería. Jared Isaacman, administrador da NASA, non ocultou o seu orgullo ao dar a noticia: «Teño o privilexio de anunciar hoxe que estamos a apuntar a un lanzamento a principios de setembro, oito meses antes do previsto e por baixo do orzamento».

Nunha industria onde os sobrecustos e os atrasos, mesmo de décadas, adoitan ser a norma (basta lembrar o tortuoso camiño do Telescopio Espacial James Webb), o éxito do Roman é un fito monumental. Isaacman deixou claro que o obxectivo é facer ciencia de ’estándar ouro’ e a unha velocidade vertixinosa. «O que ao Hubble tomaríalle 2.000 anos procesar o Roman pode facelo nun ano».

Nicky Fox, administradora asociada da Dirección de Misións Científicas da NASA, definiu ao telescopio como «unha auténtica máquina de velocidade» á hora de procesar datos. E non esaxeraba.

O torrente de información que enviará á Terra, de feito, non ten precedentes. «Hubble recompilou 172 terabytes de datos nos seus primeiros 30 anos. Roman descargará 1,4 terabytes de datos científicos cada día», explicou Fox. O cal significa que ao longo dos seus cinco anos de misión principal, acumularanse uns 2.500 terabytes. Segundo Fox, se tivésemos que imprimir toda esa información, formariamos «unha hipotética pila de artigos científicos que chegaría máis aló da Lúa».

Pero a velocidade non é o único fin do novo telescopio espacial. Como puntualizou Julie McEnery, científica senior do proxecto, «Roman non se limitará a facer a ciencia do Hubble máis rápido. Roman abordará preguntas científicas ambiciosas e completamente novas». Para ilustrar a inmensidade das súas imaxes, McEnery asegurou que «se tomásemos a imaxe única que se produce no noso rastreo principal e tratásemos de mostrala completamente cun conxunto de televisores 4K, necesitariamos máis de medio millón de televisores. Segundo a científica, todas esas pantallas cubrirían por completo O Capitán no Parque Nacional de Yosemite, o monólito de granito maior do mundo, unha parede vertical de 914 metros de altura (dúas veces o Empire State Building)».

A ciencia leva anos enfrontándose a unha verdade incómoda: o Universo non se comporta como debería segundo as teorías vixentes. Os científicos levan tempo observando preocupantes discrepancias entre a velocidade á que o cosmos se expandía nas súas orixes e a velocidade á que o fai hoxe (un problema coñecido como a Tensión de Hubble). Ademais, a enerxía escura (a forza misteriosa que acelera a expansión cósmica) podería non ser unha constante inmutable, senón algo que varía co tempo.

«As observacións actuais -admite McEnery- insinúan que o noso modelo estándar de Universo é incorrecto». Pero o Nancy Grace Roman, co seu inmenso campo de visión, observará miles de novos baleiros cósmicos e medirá cunha precisión dez veces maior a estrutura a gran escala do cosmos. «Roman -asegurou a científica- poderá confirmar estas gretas e poñernos no camiño para entender que é o correcto, descifrando a natureza fundamental da materia escura, a enerxía escura e o tecido do Universo mesmo».

Máis aló da cosmoloxía, o novo telescopio será tamén o mellor rastrexador de planetas que temos ata o de agora. A través da técnica de microlente gravitacional (un efecto óptico que permite amplificar obxectos afastados grazas á curvatura da súa luz, que fai de ’lupa’) examinará o corazón da Vía Láctea para realizar un censo masivo de sistemas solares, descubrindo decenas de miles de mundos que van desde xigantes gasosos ata planetas rochosos e mundos errantes que vagan libres polo espazo sen unha estrela anfitrioa.

Ademais, o telescopio incorpora un coronógrafo de tecnoloxía punta, un instrumento deseñado para bloquear o resplandor das estrelas e permitir a observación directa de planetas. Segundo Fox, este coronógrafo é «o máis avanzado que xamais voase ao espazo» e servirá como pedra angular tecnolóxica para o futuro Observatorio de Mundos Habitables (Habitable Worlds Observatory), a próxima gran aposta da NASA para a década de 2040.

O Roman actuará como un inmenso mapa do tesouro: atopará os lugares máis singulares do cosmos para que os telescopios Hubble e James Webb investíguenos a fondo

Con todo, Roman non traballará só. De feito, formará unha terna imbatible xunto ao Hubble e ao Telescopio Espacial James Webb (JWST). McEnery ofreceu un exemplo sobre esta sinerxía: «Podemos considerar que un dos papeis do Roman é ser algo así como un mapa de procura para o Telescopio Espacial James Webb; atoparemos algúns dos lugares máis extraordinarios e únicos do Universo, e logo poderemos dirixir os nosos telescopios máis potentes para profundar nos detalles e aproveitar así tanto a amplitude do Roman como a profundidade do Hubble e do Webb».

Detrás deste xigante tecnolóxico hai millóns de horas de esforzo humano. Jamie Dunn, director do proxecto no centro Goddard, quixo rebaixar a euforia técnica para centrarse nas persoas. Lembrando o recente día de portas abertas para familiares, Dunn confesou: «Ver os nenos emocionarse... non todos os días vese unha nave espacial».

Preguntado sobre como lograron a fazaña de terminar antes de tempo e gastando menos do previsto, Dunn foi tallante: «A arquitectura xeral, desde o principio, foi deseñada para ser alcanzábel. Houbo retos, pero eran retos coñecidos». O investimento temperán en tecnoloxías críticas (como os detectores) e un financiamento estable por parte do Congreso permitiron ao equipo traballar sen a espada de Damocles dos recortes anuais.

O Telescopio Espacial Nancy Grace Roman está agora á espera de ser embalado e enviado ao Centro Espacial Kennedy, en Florida. Desde alí, e a lombos dun foguete Falcon Heavy, de SpaceX, despegará o próximo mes de setembro, abrirá os seus ollos na escuridade, e mostraranos, por fin, un panorama completo do Universo en que vivimos.

FONTE: José M. Nieves/abc.es/ciencia

700 millóns de anos despois do Big Bang: o telescopio James Webb descobre o buraco negro que apareceu antes que a súa galaxia

Os buracos negros supermasivos son un dos grandes enigmas da astronomía moderna. Están no centro de case todas as galaxias coñecidas e poden alcanzar masas de miles de millóns de veces a do Sol. Con todo, a súa presenza no universo cedo expón unha pregunta difícil: como puideron formarse tan rápido nun cosmos que apenas comezaba a organizarse?

Un novo estudo, publicado en Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, baseado en observacións do telescopio espacial James Webb analiza con detalle un destes obxectos extremos, coñecido como QSO1. O traballo non só examina as súas propiedades físicas, senón tamén a contorna que o rodea, achegando pistas crave sobre os procesos que dominaron os primeiros centos de millóns de anos do universo.

O telescopio James Webb abriu unha fiestra sen precedentes ao universo primitivo. Grazas á súa sensibilidade, permitiu detectar unha poboación de núcleos galácticos activos moi débiles que antes eran invisibles. Estes obxectos non encaixan ben co que se coñecía ata o de agora sobre buracos negros en épocas máis recentes.

Moitos deles pertencen a unha categoría coñecida como Little Rede Dots, caracterizada por sinais luminosos particulares e propiedades inesperadas. O propio estudo sinala que “a nova poboación de núcleos activos descuberta por JWST parece ser bastante diferente das poboacións coñecidas previamente”. Isto indica que os modelos clásicos poderían non ser suficientes para explicar a súa orixe.

Entre estes obxectos destaca QSO1, un sistema observado cando o universo tiña uns 700 millóns de anos. A súa análise detallada foi posible grazas a un efecto de lente gravitacional que amplifica a súa luz, permitindo estudar rexións extremadamente pequenas en escalas de apenas centos de anos luz.

O resultado é unha visión moito máis precisa de como eran estes sistemas primitivos. Non se trata simplemente de versións temperás de galaxias actuais, senón de estruturas con dinámicas propias que obrigan a reformular como evolucionan os buracos negros e as súas galaxias anfitrioas.
 Comparación dos sinais de hidróxeno e osíxeno que revela a baixa metalicidade da contorna / Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 

Un dos aspectos máis importantes do estudo é a análise da composición química do gas que rodea ao buraco negro. Para iso, os investigadores mediron a intensidade de diferentes liñas de emisión, especialmente do osíxeno e do hidróxeno.

O resultado é sorprendente. A proporción de certos elementos pesados é extremadamente baixa. O artigo describe que “a debilidade da liña de emisión [Ou III]5007 en relación con Hβ indica unha metalicidade extremadamente baixa”. En termos simples, a contorna contén moi poucos elementos formados en estrelas.

Isto é relevante porque os elementos máis pesados que o hidróxeno e o helio só se crean no interior das estrelas e dispérsanse tras a súa morte. Se o gas ao redor de QSO1 é tan pobre nestes elementos, significa que apenas houbo formación estelar previa.

Os datos apuntan a unha metalicidade de apenas unha fracción mínima da solar, da orde de milésimas. Mesmo en rexións próximas, o material parece aínda máis pobre químicamente. Esta falta de enriquecemento suxire que o sistema está nunha fase moi temperá de evolución.

Noutras palabras, a contorna deste buraco negro parécese máis ao universo primitivo recentemente formado que a unha galaxia desenvolvida. Esta característica é clave para entender que ocorreu realmente nos seus primeiros momentos.

A medida que se combinan as medicións químicas coas estimacións de masa, xorde unha imaxe que desafia as ideas tradicionais. O buraco negro en QSO1 ten unha masa de decenas de millóns de soles, mentres que a galaxia que o rodea parece moito menos desenvolvida.

Isto leva a unha conclusión importante: “explicar un enriquecemento químico tan baixo nun sistema que desenvolveu un buraco negro masivo é un desafío para a maioría das teorías”. É dicir, os modelos actuais non predín facilmente un obxecto así.

En condicións normais, espérase que as galaxias formen primeiro estrelas, que enriquecen o medio, e logo alimenten o crecemento do buraco negro central. Con todo, aquí parece que o proceso seguiu outro camiño.

A interpretación máis coherente é que o buraco negro formouse moi cedo, antes de que a galaxia tivese tempo de desenvolverse plenamente. O artigo mesmo suxire que estes casos poderían non ser raros nesa época do universo.

Este cambio de orde —primeiro o buraco negro, despois a galaxia— obriga a reconsiderar como se ensamblan as estruturas cósmicas. Non se trata só dunha excepción, senón dun posible modo alternativo de evolución.

Mapa do gas de hidróxeno ao redor do buraco negro, coas rexións utilizadas para analizar a súa luz; a zona esquerda non se inclúe por falta de datos completos / Monthly Notices of the Royal Astronomical Society

Os modelos actuais propoñen varias formas de explicar o crecemento temperán de buracos negros. Algunhas teorías falan de sementes lixeiras que crecen rapidamente, outras de sementes masivas formadas por colapso directo, e mesmo se consideran buracos negros primordiais formados pouco despois do Big Bang.

Con todo, os datos de QSO1 poñen a proba estas ideas. O estudo indica que “os modelos que asumen sementes pesadas ou escenarios de acreción super-Eddington teñen dificultades para explicar as observacións”. Aínda que algúns poden reproducir certos aspectos, ningún encaixa completamente.

Unha posibilidade é que o buraco negro formásese a partir dunha “semente pesada”, é dicir, un obxecto xa moi masivo desde o inicio. Outra opción é que proveña de buracos negros primordiais, unha hipótese que aínda está en desenvolvemento.

Tamén se expón que poderían existir procesos adicionais, como grandes fluxos de gas primitivo que dilúen a metalicidad ou mecanismos que limitan a formación de estrelas. En calquera caso, os resultados mostran que os modelos deben revisarse.

Este tipo de observacións non só cuestiona teorías, senón que axuda a afinalas. Cada novo dato do universo cedo engade restricións que obrigan aos modelos para ser máis precisos.

O caso de QSO1 non parece ser único. Outros obxectos observados a grandes distancias mostran sinais similares, o que suxire que este tipo de sistemas podería ser relativamente común no universo temperán.

Isto implica que a formación de buracos negros e galaxias é máis diversa do que se pensaba. Nalgúns casos, as galaxias poderían crecer ao redor dun núcleo xa formado, en lugar de desenvolver primeiro as súas estrelas.

Ademais, a existencia de contornas tan pouco enriquecidos químicamente indica que aínda quedan rexións do universo primitivo case intactas, onde os procesos de formación están en etapas moi iniciais.

En conxunto, estes achados ofrecen unha nova perspectiva sobre os primeiros capítulos da historia cósmica. Lonxe de seguir un único camiño, o universo parece explorar múltiples formas de construír as súas estruturas.

FONTE: Eugenio M. Fernández Aguilar/muyinteresante.com