NOTICIAS DAS CIENCIAS

Descobren que Xúpiter puido decidir a orixe da vida na Terra hai 4.500 millóns de anos

Ilustración do noso sistema solar. O cinto de asteroides atópase entre Marte e Xúpiter, dividindo o noso sistema no que coñecemos como a rexión interior e a rexión exterior / NASA/JPL-Caltech 

Un equipo de científicos confirmou que a Terra puido obter gran parte do seu fósforo e nitróxeno (dous ingredientes fundamentais para a bioloxía) desde o Sistema Solar interior, e que a formación de Xúpiter desempeñou un papel decisivo nese proceso Hai máis de 4.500 millóns de anos.  A investigación, publicada na revista Science Advances, expón unha visión diferente sobre a orixe dos elementos esenciais para a vida. 

Durante anos, moitos modelos suxerían que unha parte importante destes compostos chegaría desde rexións externas do Sistema Solar mediante meteoritos primitivos. Con todo, os novos datos apuntan a un escenario distinto: a Terra herdaría gran parte destes materiais de obxectos formados moito máis preto do Sol. 

E no centro desta historia aparece un protagonista inesperado. Xúpiter, o planeta máis masivo do Sistema Solar, puido actuar como unha xigantesca barreira gravitatoria que alterou o fluxo de materiais químicos durante a formación dos planetas. 

Para reconstruír esta historia, os investigadores analizaron dous tipos de meteoritos: os meteoritos de ferro e as condritas. Ambos son auténticas cápsulas do tempo que conservan información sobre as primeiras etapas de formación planetaria. 

Os meteoritos de ferro proceden dunha primeira xeración de planetesimais, os bloques primitivos que deron orixe aos planetas. As condritas, pola súa banda, formáronse entre dúas e tres millóns de anos despois, cando o Sistema Solar xa comezara a evolucionar. 

O equipo examinou especialmente a relación entre fósforo e nitróxeno (P/N), dous elementos fundamentais para a química biolóxica. O fósforo forma parte do ADN, do ARN e das moléculas que almacenan enerxía nas células, mentres que o nitróxeno é esencial para aminoácidos e proteínas. 

O sorprendente foi descubrir que os patróns químicos eran completamente distintos entre ambas as xeracións de planetesimales. Nos obxectos máis antigos, a proporción de fósforo respecto ao nitróxeno aumentaba cara ás rexións externas do Sistema Solar. Pero nos corpos máis novos sucedía exactamente o contrario. Ese cambio tan radical esixía unha explicación.

Toda a vida na Terra necesita os mesmos elementos: carbono, hidróxeno, nitróxeno, osíxeno, fósforo e xofre (CHNOPS). Estes elementos proveñen do espazo, naceron no interior das estrelas e dispersáronse en nubes de gas e po. A gravidade provocou que este material agrupásese, formando novas estrelas e obxectos máis pequenos como os planetas. NASA

Os modelos xeoquímicos desenvolvidos polo equipo suxiren que, durante os primeiros millóns de anos, existiu un fluxo de material desde as rexións internas cara ás externas do disco protoplanetario. Este movemento enriquecería as zonas afastadas en fósforo respecto ao nitróxeno. Pero entón naceu Xúpiter.

A medida que o xigante gasoso acumulaba masa, a súa influencia gravitatoria crecía de forma extraordinaria. A súa presenza comezou a dificultar o intercambio de materiais entre as rexións internas e externas do Sistema Solar. 

O resultado foi unha auténtica reorganización química. Cando apareceu a segunda xeración de planetesimais, as rexións internas conservaron maiores proporcións de fósforo respecto ao nitróxeno, mentres que as zonas exteriores quedaron relativamente empobrecidas. 

Segundo o investigador principal Rajdeep Dasgupta, da Universidade Rice, a historia de crecemento de Xúpiter parece ser determinante para establecer a distribución dos ingredientes químicos necesarios para que xurdan mundos habitables. O achado abre ademais unha pregunta fascinante: poderían existir planetas parecidos á Terra en sistemas planetarios que carezan dun xigante similar a Xúpiter? Pero hai un detalle aínda máis intrigante.

Durante décadas, numerosos modelos propuxeron que gran parte dos compostos esenciais para a vida chegaron á Terra mediante obxectos procedentes de rexións afastadas, máis aló da órbita de Xúpiter. Estas zonas frías eran consideradas auténticos almacéns de materiais volátiles. Con todo, os novos cálculos contan outra historia.

Ao comparar a firma química actual da Terra coa observada en distintos tipos de planetesimais, os investigadores descubriron que a composición terrestre encaixa mellor con materiais orixinados no Sistema Solar interior. Noutras palabras, a maior parte do fósforo e do nitróxeno que hoxe forman parte de todos os seres vivos podería estar preto do noso planeta desde o principio.

O autor principal do estudo, Debjeet Pathak, sostén que os resultados non requiren unha contribución importante de condritas procedentes das rexións externas para explicar o inventario terrestre destes elementos esenciais. 

A implicación é enorme. Se se confirma este escenario, a habitabilidade dun planeta podería depender non só da súa posición respecto á súa estrela, senón tamén da presenza temperá de xigantes gasosos capaces de reorganizar o fluxo de materiais químicos nos seus sistemas planetarios. 

Como pezas invisibles movidas sobre un taboleiro cósmico, o fósforo e o nitróxeno percorreron miles de millóns de quilómetros antes de quedar atrapados no planeta que acabaría albergando océanos, continentes e vida. E quizá, moito antes de que aparecese a primeira célula, Xúpiter xa estaba a axudar a escribir o prólogo desa historia.

FONTE: Sergio Parra/muyinteresante.com

Descobren como naceu a primeira célula sanguínea hai 700 millóns de anos

Recreación artística dunha célula primitiva mariña / Nano Banana/Scruzcampillo

Sabemos que fai un macrófago. Sabemos que os glóbulos vermellos viven uns 120 días, que as plaquetas selan as feridas e que os linfocitos T aprenden a distinguir o propio do estraño. O que non sabiamos, ata o de agora, era cando comezou todo isto nin en que orde se construíu. Un equipo da Universidade de Kioto reconstruíu por primeira vez a árbore xenealóxica completa das células sanguíneas e datou as súas primeiras ramas nuns 700 millóns de anos, cando os primeiros animais multicelulares comezaban a tomar forma nos mares do planeta. O estudo publicouse en Proceedings of the National Academy of Sciences.

A resposta é máis antiga que calquera vertebrado, que calquera insecto, que calquera planta vascular. Nese momento en que a vida aínda debatía que forma quería ter, algo na bioloxía dos nosos devanceiros unicelulares decidiu que necesitaban gardiáns internos. Organismos sen tecidos, sen órganos, sen sistema nervioso, capaces con todo de xerar células con funcións defensivas. E ese deseño foi tan eficaz que a evolución, en lugar de substituílo, foi ampliando durante sete séculos de millóns de anos.

O punto de partida do estudo era metodolóxico. Para rastrexar a orixe dun tipo celular a través de centos de millóns de anos non basta con comparar morfoloxías nin con observar que células se parecen superficialmente a outras. O equipo liderado por Hiroshi Kawamoto desenvolveu un método novo de comparación de perfís de expresión xénica entre distintas liñaxes celulares e distintas especies animais, incluíndo organismos unicelulares, co obxectivo de construír árbores filoxenéticas non de organismos completos, senón de tipos celulares específicos.

Cando compararon as distintas liñaxes humanas de células sanguíneas cos perfís de organismos unicelulares, o resultado foi inequívoco. De entre todos os tipos celulares que forman o sangue, os macrófagos son os que gardan maior parecido cos organismos unicelulares que deron orixe aos animais. A partir de aí, rastrexando o xene FOS, un marcador presente en células sanguíneas de especies moi distintas, o equipo chegou ata un devanceiro unicelular de hai 700 millóns de anos. Nese organismo dunha soa célula xa estaba a semente do que hoxe chamamos sistema hematopoético.

O que isto implica vai máis aló da data. Un macrófago non é só unha célula que devora patóxenos: é tamén o deseño máis antigo e versátil do sistema inmune, capaz de fagocitar, de coordinar respostas e de segregar sinais. Que ese deseño sexa o punto de partida evolutivo de todo o sangue non é un accidente, senón o sinal de que a primeira necesidade que tivo que resolver a vida multicelular foi precisamente esta: recoñecer e eliminar o que ameazaba ao organismo desde dentro.

Coa orixe establecida, a análise permitiu reconstruír a orde en que se diversificaron as distintas liñaxes. Os macrófagos foron a primeira célula sanguínea propiamente dita; a partir deles diverxeron as células cebadas, que á súa vez deron lugar aos precursores dos linfocitos T e aos glóbulos vermellos. Os linfocitos B separáronse da liñaxe dos macrófagos nun momento posterior, cando as células cebadas xa existían como liñaxe independente.

Nesa reconstrución participa, desde o Institut de Biologia Evolutiva de Barcelona, o primeiro autor do traballo, Yosuke Nagahata. A conclusión que extrae é difícil de sacudirse: os mecanismos de diferenciación que converten unha célula nai nun macrófago, nun linfocito T ou nun glóbulo vermello non se inventaron de cero cando apareceron os animais. Construíronse sobre material xenético herdado de organismos que vivían sen tecidos nin órganos, e que xa necesitaban defenderse. Os animais non crearon o sistema inmune: herdárono e o complejizaron.

O valor do traballo non é só xenealóxico. O método desenvolvido polo equipo podería aplicarse para rastrexar as orixes evolutivas de enfermidades como o cancro, cuxa progresión tamén implica alteracións nos mecanismos de diferenciación celular. Comprender como evolucionaron esas vías, en que organismo se estableceron e cando diverxeron podería ofrecer novas pistas sobre por que determinadas liñaxes celulares son máis susceptibles de malignizarse que outros, e por que algúns tipos de cancro son máis agresivos ou máis resistentes ao tratamento. 

Recreación artística da árbore filoxenética das células sanguíneas, desde a súa orixe unicelular fai 700 millóns de anos ata as distintas liñaxes actuais. Ilustración xerada con IA. Foto: Nano Banana / Scruzcampillo.

Convén ser precisos sobre o alcance. A análise baséase en comparacións computacionais de perfís de expresión xénica, o que permite construír hipóteses filoxenéticas sólidas, pero que requiren verificación experimental directa en cada liñaxe. E é que non todos os grupos animais teñen os seus perfís de expresión xénica igualmente documentados. A árbore presentada é o máis completo ata a data, aínda que a bioloxía evolutiva das células sanguíneas seguirá axustándose a medida que haxa máis datos dispoñibles de grupos menos estudados.

Iso que queda por completar ten unha escala formidable. Hai máis de 30 filums animais, cada un cos seus propios tipos celulares e os seus propios xenes de diferenciación. En moitos deles, os datos de expresión xénica son aínda insuficientes para este tipo de análise comparativa. A árbore que Kawamoto e Nagahata trazaron é, por agora, o máis detallado para os vertebrados. Para o resto da árbore da vida, aínda quedan ramas en branco.

FONTE: Santiago Campillo Brocal/muyinteresante.com

Descobren ao 'crocodilo da bruxa', que camiñaba sobre dúas patas hai 200 millóns de anos

Reconstrución de Labrujasuchus expectatus, unha nova especie de Shuvosauridae das rochas do Triásico Tardío de Ghost Ranch, Novo México / Ilustración de Jorge Gonzalez, copyright do Instituto de Dinosauros do NHMLAC/Eurekalert

Conta a lenda que os irmáns Archuleta, unha banda de cuatreros e ladróns de gando que operaban en Novo México (Estados Unidos) na década de 1880, escondían as reses roubadas nunha zona remota hoxe coñecida como Ghost Ranch (Rancho pantasma). Ao parecer, os rancheiros locais bautizaron así o lugar para evitar que a xente esculcase e descubrise os apaños dos foraxidos. Este sitio emblemático, mundialmente coñecido por ser o refuxio e estudo de verán da pintora estadounidense Xeorxia Ou’Keeffe, alberga desde hai vinte anos un extraordinario xacemento paleontolóxico con catro canteiras nas que se atoparon numerosos fósiles do Triásico.

O último en darse a coñecer é unha estrañísima criatura chamada Labrujasuchus expectatus, algo así como o Crocodilo da bruxa, en honra a como era coñecido en español o lugar no que foi descuberto (Rancho das bruxas). Viviu na zona fai 212 millóns de anos e o nome sinta como anel ao dedo porque non pode haber animal máis raro. Este antigo parente dos crocodilos nunca pasaría por un membro da familia: desprazábase polo mundo sobre as súas dúas patas, con brazos diminutos e unha boca desdentada que terminaba nun pico. Nada que ver cun crocodilo actual.

Labrujasuchus foi descuberto por investigadores do Instituto de Dinosauros do Museo de Historia Natural do Condado dos Ánxeles, que viaxan cada verán a Ghost Ranch en busca de fósiles. Din que os habitantes primordiais do lugar eran dignos «dun bar de Star Wars»: alí atopábanse os lagerpétidos, primos dos dinosauros bípedos cuxos parentes sucarían os ceos como pterosaurios; o peculiar Drepanosaurus, que habitaba nas árbores e tiña unha soa garra parecida á dun preguiceiro nas súas mans e unha máis pequena ao cabo da súa cola prensil; ou o «minis tanque reptiliano acuático», Vancleavea, por nomear algúns.

O ’crocodilo bruxa’ irrompeu con forza neste mundo de réptiles estraños. Medía entre 2 e 3 metros de longo e pesaba aproximadamente entre 20 e 25 quilogramos. "Sen dúbida, non era o animal máis grande da época, pero tampouco o máis pequeno", describe Nathan S. Smith, do Instituto de Dinosauros e coautor do estudo que este martes aparece publicado na revista Journal of Vertebrate Paleontology.

O antigo crocodilo é o membro máis recente identificado de Shuvosaurus, un grupo de antigos parentes dos crocodilos con plans corporais que, con todo, aseméllanse aos dinosauros terópodos bípedos de brazos pequenos. «Vemos que moitas das estratexias exitosas dos animais modernos e os dinosauros non aviarios xorden por primeira vez no Triásico, e os Shuvosaurus son un gran exemplo desa evolución converxente», afirma Alan Turner, paleontólogo da Universidade de Stony Brook (Nova York) e autor principal do artigo. «O bipedismo é sen dúbida unha estratexia singular para os parentes dos crocodilos, pero é unha estratexia moi utilizada polos dinosauros e, posteriormente, polas aves. Evidentemente, funcionou para estes animais», engade.

A vida do Labrujasuchus está aínda rodeada de misterio. "Realmente non sabemos de que alimentábase, pero un estudo do cranio do seu parente próximo, Effigia, (tamén achado en Ghost Ranch) suxire que os Shuvosaurus tiñan mandíbulas inferiores débiles e que posiblemente se especializaban en materia vexetal branda. Con todo, a falta de dentes non impide que un animal sexa carnívoro ou omnívoro", sinala Smith. Hai 212 millóns de anos, esta rexión de Novo México atopábase preto do ecuador e caracterizábase por ríos sinuosos e chairas aluviais. Era unha contorna que alternaba repetidamente entre condicións húmidas e secas, e que sufría numerosos incendios forestais de gran magnitude durante as épocas áridas.

"Desenterrar un fósil que permaneceu oculto durante centos de millóns de anos é unha das partes máis emocionantes de ser paleontólogo!", afirma o investigador. Algúns dos fósiles que posteriormente se describirían como Labrujasuchus "foron descubertos durante os nosos primeiros traballos na canteira de Hayden, hai case vinte anos, polo que apenas estabamos a empezar a explorar todo o que este asombroso xacemento podía revelarnos sobre o Triásico e a historia da Terra".

Para Smith, Ghost Ranch é "un dos lugares máis belos do planeta", cunha rica historia paleontolóxica que se remonta a máis de cen anos. "Foi unha honra continuar con esta historia. Labrujasuchus demóstranos que aínda queda moito por descubrir", afirma. "Só temos unha idea parcial de como era o Labrujasuchus e o papel que desempeñaba no seu ecosistema. Seguro que non será a última vez que oia falar desta criatura tan estraña e fermosa!".

FONTE: Judith de Jorge/abc.es/ciencia

O Sistema Solar puido ter, e expulsar, un terceiro planeta xigante de xeo

Na ilustración, o Gran Bombardeo tardío, durante o que millóns de asteroides e cometas choveron durante centos de millóns de anos sobre os planetas en formación / Arquivo

Ninguén se para a pensalo. Acostumámonos a mirar o ceo nocturno e pensar na nosa veciñanza cósmica como nun reloxo de precisión. Un Sol impoñente no centro e unha serie de mundos virando ao seu redor nun delicado equilibrio, todos ordenados e silenciosos. Pero non sempre foi así. Hai miles de millóns de anos, o noso recuncho da Vía Láctea foi un auténtico inferno, un lugar violento, denso e turbulento no que os mundos chocaban, empuxábanse uns a outros e, en ocasións, eran expulsados para sempre ao escuro abismo interestelar.

E agora, unha nova e rompedora investigación recentemente publicada en Icarus cóntanos unha historia que desafia moito do que criamos saber sobre as nosas orixes. Segundo o estudo, liderado polo astrofísico estadounidense Matthew Clement, da Universidade Johns Hopkins, o noso novo Sistema Solar albergou nos seus caóticos inicios polo menos un xigante de xeo máis. É dicir, un planeta masivo, irmán xemelgo de Urano e Neptuno, que terminou expulsado ás frías profundidades do espazo exterior para non volver xamais.

Para chegar a estas conclusións, os investigadores someteron a dura proba a teoría máis aceptada sobre a formación planetaria: o famoso Modelo de Niza. Podemos pensar no Sistema Solar primitivo como nun enorme pinball. Os xigantes gasosos acababan de formarse e comezaron a migrar, a desprazarse a través dun disco primordial repleto de gas, po e millóns de asteroides e cometas. E ao moverse, as súas monstruosas gravidades actuaban exactamente igual que os flippers da máquina, golpeando e desviando a calquera corpo que se cruzase no seu camiño, creando unha enorme inestabilidade que sacudiu os cimentos de todo o sistema.

Ata o de agora, o Modelo de Niza funcionou moi ben á hora de explicar eventos cataclísmicos como o chamado Bombardeo Intenso Tardío, a intensa choiva de meteoritos que durante varios centos de millóns de anos cribou aos planetas interiores, incluídas a Terra e a Lúa, ou para comprender como Xúpiter capturou á súa vasta colección de asteroides troianos. Pero esta vez os científicos querían ir un paso máis aló, e observar os detalles cunha lupa moito máis fina. E preguntáronse que lle ocorre a algo tan delicado como unha lúa no medio de semellante furacán gravitatorio.

Para pescudalo, os investigadores deseñaron un software de simulación ad hoc e introducíronlle ata 122 versións distintas do noso Sistema Solar temperán, enfrontándoo a escenarios que incluían a ese quinto, e mesmo a un sexto planeta xigante perdido, e observando despois o seu comportamento e as súas complexas interaccións gravitatorias ao longo de eones. O resultado foi devastador.

Cando os xigantes gasosos achegábanse demasiado uns a outros, as súas moitas lúas quedaban, literalmente, esnaquizadas. «Descubrimos que a probabilidade de supervivencia para os sistemas lunares de Xúpiter e Urano foi inferior ao 15%», explican os investigadores no seu estudo. De todos os múltiples camiños posibles postos a proba, só un guindaba como resultado que as lúas orixinais conseguisen sobrevivir ilesas xunto aos seus planetas anfitrións.

No caso particular de Urano, o drama rozaba o catastrófico. As inmensas forzas de marea desatadas polos rozamentos planetarios garantían case ao cento por cento a aniquilación total da súa familia de satélites. Con todo, esas lúas non saían despedidas cara ao infinito, senón que chocaban brutalmente entre elas a altísimas velocidades. E ao cabo do tempo, volvían formarse.

Para visualizar o proceso, podemos imaxinar que lanzamos unha gran bóla de neve contra un muro de pedra. A bóla faise pedazos e os fragmentos saltan polo aire, pero se os recollemos e volvémolos a apertar coas mans, obteremos unha nova bóla. Estará chea de fisuras e vultos, pero volverá ser esférica. Do mesmo xeito, a órbita de Urano encheuse dos entullos xeados das súas lúas que, co tempo, volveron agruparse pola forza da gravidade. Así é exactamente como os astrónomos cren que naceu Miranda, unha das lúas visualmente máis caóticas e parcheadas da nosa contorna cósmica.

«Os nosos resultados -reza o artigo- indican que as lúas de Urano probablemente foron perturbadas ata o punto de chocar polo menos dúas veces: como resultado tanto do impacto que inclinou o planeta como da inestabilidade dos planetas xigantes». Non hai que esquecer que Urano é un bicho raro que vira completamente tombado de lado sobre a súa órbita, cicatriz evidente de que un obxecto xigantesco chocou contra el hai miles de millóns de anos.

Fronte á rotundidade dos datos, o equipo destaca que «estes resultados teñen tres posibles implicacións». Ou ben as lúas de Urano esnaquizáronse en varias ocasións durante esa turbulenta adolescencia solar, ou o Modelo de Niza necesita unha profunda revisión. Ou, e esta é a opción que máis vertixe produce, «o Sistema Solar é o resultado dunha evolución de inestabilidade bastante improbable que non implicou case ningún encontro profundo entre Urano e os demais planetas xigantes».

Dito doutro modo: somos o froito dunha milagrosa carambola cósmica. Habitamos unha veciñanza que tomou un atallo evolutivo tan extraordinariamente raro que permitiu que Xúpiter e Urano librásense polos pelos de chocar frontalmente, conservando así os seus preciosos sistemas de lúas primigenios.

Reconstruír os feitos que tiveron lugar no medio do caos hai máis de 4.000 millóns de anos non é tarefa doado. «É moi probable -confesan os autores- que ningunha das inestabilidades modeladas conteña as secuencias precisas de encontros que se necesitan para reproducir exactamente todos os aspectos do Sistema Solar». Aínda que sen dúbida é posible que os catro sistemas primordiais de satélites regulares do Sistema Solar exterior non se visen afectados polos encontros planetarios, os nosos resultados suxiren fortemente que este non é o caso.

FONTE: J. M. Nieves/abc.es/ciencia

China envía embrións humanos artificiais ao espazo para comprobar se podemos reproducirnos fóra da Terra

Imaxe de células embrionarias / AFP

O soño de conquistar outros planetas e establecer colonias permanentes na Lúa ou en Marte está, tecnoloxicamente falando, cada vez máis preto. Asistimos case a diario ao deseño de foguetes xigantescos e reutilizables, de escudos térmicos máis eficientes e de hábitats que permitirán aos futuros exploradores sobrevivir en mundos afastados. Pero hai un pequeno gran problema. Se realmente queremos dar o salto e converternos nunha especie interplanetaria capaz de prosperar fóra da Terra, primeiro debemos superar a que probablemente sexa a maior barreira á que nos enfrontamos: ser capaces de reproducirnos no espazo.

A primeira ollada, podería parecer un asunto secundario. Con todo, a capacidade biolóxica de concibir, xestar e dar a luz fóra do noso planeta é algo absolutamente crucial para a nosa supervivencia a longo prazo. Os seres humanos evolucionamos durante millóns de anos ao amparo do cómodo abrazo da gravidade terrestre, e protexidos alén da mortífera radiación espacial pola nosa atmosfera e o noso campo magnético. Pero que sucede cando nos arrebatan de golpe estas condicións indispensables?

China, acaba de protagonizar un fito histórico (outro) para empezar a responder a esta gran incógnita biolóxica. E converteuse, adiantándose de novo a todos os demais, na primeira nación en enviar embrións artificiais humanos ao espazo. Chegaron nas primeiras horas do pasado 11 de maio a bordo da nave de reabastecimento Tianzhou-10 (similar aos cargueiros que viaxan á Estación Espacial Internacional) con destino á estación espacial Tiangong, o maxestoso ’Palacio Celestial’ do xigante asiático en órbita da Terra. Xunto a estes embrións viaxaron unhas 7 toneladas de subministracións vitais, desde comida e combustible ata traxes espaciais.

Evidentemente, enviar embrións humanos viables ao espazo levantaría un aluvión de críticas e dilemas éticos e morais na comunidade internacional. E para evitalo, os investigadores chineses, baixo o paraugas da Academia Chinesa de Ciencias (CAS), recorreron á biotecnoloxía máis moderna e crearon os seus modelos a partir de células nai vivas.

Estas células teñen a asombrosa capacidade de multiplicarse e dividirse emulando o comportamento celular dun embrión normal nas súas primeiras fases. Con todo, teñen un ’límite’ biolóxico programado: son incapaces de desenvolverse adecuadamente para chegar a converterse nun feto ou nun bebé.

Como aclarou o pasado 14 de maio nun comunicado o doutor Leqian Yu, investigador do Instituto de Zooloxía que lidera o experimento: «Isto non é un embrión humano real e non ten a capacidade de desenvolverse nun individuo. Con todo, pode servir como un modelo para estudar o desenvolvemento humano temperán».

O experimento supón todo un alarde técnico e céntrase en observar dous tipos diferentes de embrións artificiais que encarnan fases extremadamente críticas do desenvolvemento entre os 14 e 21 días despois da fertilización.

O primeiro deles é un modelo de ’peri-implantación’, deseñado para imitar o momento de ’vida ou morte’ biolóxica no que un embrión necesita adherirse á parede uterina da nai. O segundo é un modelo de ’peri-gastrulación’. Podemos comparalo á construción dunha casa. Ao principio só temos unha montaña de ladrillos indiferenciados (unha soa capa de células). A gastrulación é ese momento case máxico da bioloxía no que os ladrillos se reorganizan a si mesmos en tres distintas capas que formarán os ’cimentos, as paredes e o teito’; é dicir, os futuros tecidos e órganos do noso corpo.

Tal e como asegura o propio Yu, este momento é «unha fiestra crítica no desenvolvemento humano temperán, durante a cal comezan a formarse os compoñentes básicos dos futuros órganos, e establécese todo o eixo corporal».

Os embrións teñen permiso para desenvolverse durante cinco días exactos na estación espacial antes de ser conxelados e traídos de volta á Terra para sometelos ao microscopio. «O experimento vai moi ben», confirmou o investigador principal.

De forma simultánea, aquí abaixo, na Terra, un equipo de científicos está a cultivar un grupo de control idéntico de embrións artificiais que se conxelarán no mesmo prazo. O cruzamento de datos promete ser fascinante. «Esperamos que ao comparar o desenvolvemento das mostras espaciais e terrestres, poidamos identificar os factores que afectan o crecemento embrionario humano temperán na contorna espacial, e abordar os riscos e desafíos que enfrontarán os humanos durante a habitabilidade espacial a longo prazo», sentenza Yu.

O obxectivo último, segundo as súas propias palabras, é pescudar se «a vida, que evolucionou baixo a gravidade durante centos de millóns de anos, vese afectada pola súa repentina ausencia».

Neste avance, con todo, os investigadores chineses non parten de cero. De feito, a ciencia leva anos intentando guindar luz sobre esta cuestión con outros mamíferos. Recentemente, un histórico estudo liderado por Teruhiko Wakayama e publicado na revista Cell, demostrou tras enviar embrións de rato á Estación Espacial Internacional (ISS) que estes podían sobrevivir á microgravidade, aínda que con marcadas alteracións no ritmo dos nacementos. Do mesmo xeito, en misións anteriores documentouse que o esperma liofilizado de rato pode preservarse durante anos no espazo sen que a radiación esnaquice irremediablemente o seu ADN.

A pesar de o cal, para os humanos, os retos acumúlanse e o panorama non é nada alentador. Investigacións anteriores xa advertiran de que os altísimos niveis de radiación cósmica son unha ’guillotina silenciosa’ capaz de danar e mutar permanentemente os embrións en desenvolvemento. Doutra banda, a falta de gravidade é un obstáculo mecánico formidable: un estudo recente demostrou que a microgravidade desorienta de forma caótica aos espermatozoides, facendo case imposible que atopen o óvulo e o fecunden de forma natural.

E hai máis malas noticias: sabemos que, por razóns biolóxicas aínda en estudo, as células nai humanas envellecen moitísimo máis rápido no espazo que na Terra. Todo un torpedo á liña de flotación das nosas aspiracións colonizadoras.

Ante a inminente masificación do turismo espacial, os expertos advirten que será practicamente imposible evitar que os turistas manteñan relacións sexuais en órbita, abrindo a porta a posibles embarazos nun medio profundamente tóxico para un feto. E o mesmo sucederá nas futuras bases permanentes na Lúa ou, máis adiante, en Marte. Os experto están cada vez máis convencidos de que os futuros ’bebés interplanetarios’ terán que ser concibidos mediante Fecundación In vitro (FIV) e controlados en incubadoras de gravidade artificial. Diferentes empresas privadas de exploración espacial xa están a tomar nota deste ineludible futuro de laboratorio.

E agora, quen sabe, poida que estes minúsculos e pioneiros embrións chineses que flotan na Tiangong sexan a ’chave’ que nos permita descifrar, dunha vez por todas, como crear vida entre as estrelas.

FONTE: J. M. Nieves/abc.es/ciencia

Amenceres de area e tardes despexadas nun mundo a 700 anos luz da Terra

Na ilustración, o exoplaneta WASP-94A b. As nubes fórmanse a medida que o aire flúe sobre o lado escuro e son moi densas ao amencer. Despois disípanse durante o día, deixando ceos despexados á primeira hora da tarde. (Hannah Robbins/Johns Hopkins University

O contador oficial da NASA xa superou a barreira dos 6.000 exoplanetas confirmados, demostrando así que o noso recuncho da Vía Láctea é un auténtico ’zoo’ desbordante de diversidade. Ao longo das últimas tres décadas (o primeiro exoplaneta confirmado ao redor dunha estrela similar ao Sol foi 51 Pegasi b en 1995) descubrimos mundos grandes e pequenos, xeados e ardentes, de lume, xeo, rocha, auga... e mesmo de diamante. Mundos que ás veces se parecen aos do noso Sistema Solar, pero que noutras ocasións posúen características estremecedoras. Desde planetas errantes que vagan na máis absoluta escuridade e sen unha estrela á que orbitar, ata infernos de lava onde as precipitacións son de ferro fundido, pasando por exoplanetas que se desintegran lentamente deixando tras de si unha espectacular cola de entullos, coma se se tratase de inmensos cometas.

A pesar diso, coñecer a existencia destes planetas, calcular a súa masa ou determinar o seu tamaño xa non é suficiente para os astrónomos. O verdadeiro Santo Graal da astrofísica moderna consiste en asomarse ás súas atmosferas para descubrir de que están feitas, que elementos predominan e, sobre todo, cal é a meteoroloxía deses mundos afastados. Un labor case imposible de levar a cabo ata fai moi pouco e que, a miúdo, supoñía enormes esforzos que terminaban en frustración. Pero as regras do xogo cambiaron desde o lanzamento, en 2021, do Telescopio Espacial James Webb. Desde entón, un número crecente de atmosferas planetarias foron analizadas polos científicos, en busca de combinacións de elementos que fagan posible a vida. E o último desas análises atmosféricas extraterrestres acaba de chegar.

Nun estudo recentemente publicado en Science, un equipo internacional de investigadores logrou, grazas ao James Webb, penetrar na espesa e turbulenta néboa dun exoplaneta e elaborar o primeiro ’parte meteorolóxico’ detallado dos seus amenceres e solpores

O protagonista é WASP-94A b, un exoplaneta masivo situado a uns 700 anos luz da Terra, na constelación de Microscopium. Este mundo pertence a unha peculiar familia coñecida como ’Xúpiteres quentes’, xigantes de gas fisicamente similares ao noso Xúpiter, pero que orbitan tan preto da súa estrela anfitrioa (moito máis preto que Mercurio do Sol) que se converten en auténticos fornos cósmicos.

Debido a esta proximidade extrema, WASP-94A b sofre un fenómeno físico chamado ’axuste de marea’. Basicamente, a inmensa forza gravitacional da súa estrela freouno ata o punto de obrigarlle a mostrar ante ela sempre a mesma cara, igual que fai a Lúa coa Terra.

Coa diferenza de que WASP-94A, sometido ás implacables ondas de radiación da estrela, é un mundo ’esquizofrénico’ e dividido á metade: un hemisferio arde nun día perpetuo, mentres que o outro está condenado a unha noite eterna e xélida.

«Levo vinte anos observando exoplanetas -confesa David Sing, coautor do estudo e investigador principal na Universidade Johns Hopkins-, e a nebulosidade xeneralizada sempre foi unha espiña cravada no noso costado. Sabiamos desde hai tempo que as nubes son omnipresentes nos planetas Xúpiter quentes, o cal é frustrante porque é como intentar mirar o planeta a través dunha fiestra embazada. Pero agora non só puidemos aclarar a vista, senón que por fin podemos determinar de que están feitas esas nubes e como se condensan e evaporan a medida que se moven polo planeta».

Para logralo, Sing e o primeiro autor do estudo, o astrofísico Sagnick Mukherjee, aproveitaron un tránsito planetario. A medida que WASP-94A b pasaba exactamente por diante da súa estrela, a súa luz filtrábase a través da súa atmosfera antes de iniciar a súa longa viaxe ata os dourados espellos do James Webb. E así, utilizando o potente espectrógrafo (NIRISS) do telescopio, os científicos conseguiron ’separar’ a luz estelar. É dicir, que en lugar de tomar unha lectura global, lograron distinguir de forma independente a luz que atravesaba o bordo de ataque do planeta (o amencer, onde o aire viaxa da noite ao día) da luz que cruzaba o bordo de saída (o solpor, onde os ventos levan o aire cara á noite).

Grazas a iso, as observacións revelaron unha dicotomía brutal e sen precedentes. As mañás e as tardes en WASP-94A b, en efecto, seguen patróns climáticos radicalmente distintos. Durante o amencer, o ceo está completamente cuberto por densas nubes de silicato de magnesio, un mineral común nas rocas. Dito doutro xeito: nubes de area suspendidas na alta atmosfera. Pola contra, no solpor, os ceos están limpos e despexados.

Grazas a estes datos, os investigadores puideron facerse unha idea de como ’funciona’ este extraordinario clima. Na escura e fría cara nocturna do exoplaneta, os materiais condénsanse e forman espesas formacións nubradas. Os violentos ventos planetarios varren estas nubes e empúxanas cara á cara diúrna. Ao cruzar a ’fronteira’ do amencer, as nubes son detectadas polo telescopio. Pero, a medida que se penetran no ardente hemisferio iluminado, onde as temperaturas superan holgadamente os 1.000 graos Celsius, a intensa radiación actúa como un soplete. As rocas se vaporizan e as nubes, simplemente, ferven ata disiparse. É un proceso comparable ao da néboa matutina que se queima ao saír o sol na Terra, pero a unha escala xigantesca. Para cando os ventos alcanzan de novo a fronteira do atardecer, o ceo está limpo. Os datos do estudo suxiren que a dramática diferenza térmica entre ambos os extremos rolda os 150 graos Celsius.

«Foi unha sorpresa maiúscula -asegura Sing-. Esperabamos algunhas diferenzas, como que fixese máis frío pola mañá que pola tarde; iso é algo natural que tamén experimentamos aquí na Terra. Pero o que vimos foi unha verdadeira dicotomía entre o clima en ambos os lados do planeta, e enormes diferenzas na cobertura de nubes, o cal cambia por completo a nosa imaxe sobre el».

O descubrimento vai máis aló de ser unha simple, aínda que rechamante rareza climática. De feito, resolve dunha plumada grandes incoherencias que os modelos astrofísicos arrastraban desde facía case unha década. Antes da era do Webb, este tipo de medicións realizábanse principalmente co veterano telescopio espacial Hubble e o telescopio Spitzer. «Co Hubble -lembra Sagnick Mukherjee-, ao facer este tipo de observación obtiñamos unha visión media de todo o planeta, cos datos das nubes e a atmosfera mesturados e indistinguibles».

Ao asumir erroneamente que a atmosfera do planeta era unha capa uniforme, os modelos teóricos anteriores concluían que WASP-94A b albergaba nas súas interior cantidades de osíxeno e carbono centos de veces superiores ás de Xúpiter. O cal era un dato absurdo que non encaixaba con ningunha teoría de formación planetaria vixente. Agora, ao poder observar exclusivamente o atardecer despexado coa altísima resolución infravermella do JWST, o misterio desvaneceuse: o exoplaneta conta en realidade con apenas cinco veces a cantidade de osíxeno e carbono de Xúpiter. As pezas volven encaixar.

Os resultados deste estudo supoñen unha severa advertencia á comunidade científica: tratar a atmosfera dun exoplaneta como algo homoxéneo e estático pode distorsionar gravemente as nosas estimacións sobre as súas propiedades químicas e físicas. É dicir, que todos os informes previos terán que ser reconsiderados para dar cabida a sistemas meteorolóxicos complexos e asimétricos.

De feito, a análise de WASP-94A b pasou a considerarse como o novo estándar a seguir neste tipo de investigacións. Mukherjee e o seu equipo revisaron os datos doutros oito xigantes gasosos e descubriron exactamente o mesmo ciclo nubrado asimétrico noutros dous mundos extremos: WASP-39 b e WASP-17 b. E isto é só o principio.

O seguinte obxectivo será espremer a fondo as capacidades do James Webb para rastrexar a dinámica atmosférica nunha gran variedade de exoplanetas, poñendo especial atención naqueles que residen na ansiada ’zona habitable’ das súas estrelas, onde as temperaturas en superficie permiten a existencia de auga líquida. Por primeira vez, empezamos a albiscar o verdadeiro rostro dos mundos que nos rodean.

FONTE: J. M. Nieves/abc.es/ciencia

Atopan, por fin, onde están exactamente os 'bordos' da Vía Láctea

Curva en forma de U da antigüidade da galaxia e a representación do seu ’bordo’ /  (Universidade de Malta/Fiteni et ao., A&A, 2026)

Aínda que resulte paradoxal, aos astrónomos resúltalles moitísimo máis doado estudar galaxias a millóns de anos luz de distancia que a nosa propia Vía Láctea, a veciñanza cósmica no que vivimos. A razón é unha simple cuestión de perspectiva. É como tratar de debuxar o mapa dun bosque sen poder saír del. Algo totalmente imposible. Do mesmo xeito, ao estar dentro do mesmísimo disco da Vía Láctea, o denso po e o gas interestelar impídennos ver a súa estrutura global e as súas verdadeiras contornas. Algo que non sucede cando apuntamos os nosos telescopios cara a outras galaxias afastadas, xa que as observamos desde ’fóra’.

A pesar desta importante limitación, os últimos anos estiveron marcados por toda unha serie de fitos no coñecemento da nosa propia ’illa espacial’. Logramos fotografar por primeira vez a Saxitario A*, o buraco negro supermasivo que reside no seu centro; descubrimos que a nosa galaxia non é un disco perfectamente plano, senón que está dobrada nos seus extremos; e, grazas a misións sen precedentes, como a europea Gaia, cartografamos a posición e movemento de miles de millóns de estrelas, facendo os mapas en 3D máis detallados ata a data.

Por suposto, aínda así quedan moitos enigmas por resolver, e un dos máis perentorios era pescudar onde ’termina’ exactamente a Vía Láctea. É dicir, onde están os seus ’bordos’?

Acábao de descubrir un equipo internacional de investigadores. Segundo un novo estudo recentemente publicado en Astronomy & Astrophysics, a fronteira real da galaxia, definida como o límite exterior da súa rexión de formación estelar, atópase a unha distancia de entre 35.000 e 40.000 anos luz do seu centro.

É doado dicilo, pero chegar a estas cifras supón toda unha fazaña científica. Para conseguilo, de feito, os investigadores tiveron que analizar as idades de máis de 100.000 estrelas xigantes. Cousa que fixeron combinando as enormes cantidades de datos dos programas de observación LAMOST e APOGEE coas medicións ultra precisas do satélite europeo Gaia, que leva anos mapeando a posición e os movementos de máis de mil millóns de estrelas. Ao cruzar esta colosal montaña de información con avanzadas simulacións de evolución galáctica, os autores do estudo atoparon un patrón revelador na distribución das estrelas.

«A extensión do disco de formación estelar da Vía Láctea, asegura o Dr. Karl Fiteni, autor principal do estudo e investigador na Universidade de Insubria en Varese, Italia, foi durante moito tempo unha cuestión aberta na arqueoloxía galáctica; ao mapear como cambian as idades estelares a través do disco, agora temos unha resposta clara e cuantitativa».

A clave do descubrimento radica na forma en que crecen as galaxias espirais, de dentro a fóra. Preto do núcleo galáctico, onde abunda o gas e o po, a formación estelar comezou moito antes, polo que as estrelas alí afincadas son máis antigas. A medida que nos afastamos do centro, o material dispérsase e as estrelas que atopamos son cada vez máis novas.

Os detallados mapas da misión europea Gaia revelaron que a nosa galaxia non é un disco perfectamente plano, senón que está ’dobrada’ nos seus extremos / (ESA/Gaia/DPAC, S. Payne-Wardenaar, E. Poggio et ao (2025))

Con todo, os investigadores observaron que, ao chegar a esa afastada fronteira dos 40.000 anos luz desde o centro galáctico, a tendencia invístese bruscamente. É dicir, as estrelas empezan a ser máis vellas de novo a medida que seguimos avanzando cara ao baleiro exterior. Nunha gráfica que relaciona a idade e a distancia, isto debuxa unha perfecta curva en forma de ’U’.

O punto de inflexión desa curva é o límite exacto da ’fábrica de estrelas’ da nosa galaxia. Pero se aí se acaba a creación estelar, por que segue habendo estrelas máis aló dese bordo, e por que son máis vellas?

A resposta ten moito que ver cun fenómeno chamado ’migración radial’. E é que as estrelas que viven neses confíns externos e escuros non naceron alí. Foron expulsadas aos poucos cada vez máis lonxe dos seus lugares de orixe, nas axitadas rexións interiores. Tal e como detalla o equipo científico, estes astros interactúan gravitacionalmente coas ondas dos brazos espirais da galaxia e gañan un impulso que as empuxa cara ao exterior ao longo de miles de millóns de anos, «igual que os surfeiros cabalgan as ondas do océano». Debido a que esta viaxe á deriva é incriblemente lento, só as estrelas máis antigas tiveron o tempo físico suficiente para chegar tan lonxe.

«Outro punto clave sobre as estrelas no disco exterior é que están en órbitas case circulares, o que significa que tiveron que formarse no propio disco, puntualiza Victor P. Debattista, coautor do traballo na Universidade de Lancashire. Non son estrelas que fosen esparexidas a grandes radios polo impacto dunha galaxia satélite». O tamén coautor João A. S. Amarante, da Universidade Jiao Tong de Shanghái, subliña pola súa banda o inmenso valor das simulacións con supercomputador para demostrar «como a migración estelar dá forma ao perfil de idade do disco».

As causas do cesamento repentino na formación estelar xusto nese límite exacto aínda se investigan. Podería deberse á atracción da gran barra central da Vía Láctea, que interrompe o fluxo de gas; á deformación gravitatoria nos bordos do plano galáctico; ou, sinxelamente, a que nesa fronteira o gas é xa demasiado tenue para arrefriarse e colapsar para dar a luz novos soles.

Sexa como fose, e como sinala outro dos autores, Joseph Caruana, da Universidade de Malta, o uso de datos estelares está a abrirnos a porta a «unha nova era de descubrimentos sobre a nosa galaxia natal». Coa chegada de futuros programas astronómicos como 4MOST e WEAVE, seguiremos acendendo, aos poucos, as luces do noso inmenso e misteriosa veciñanza cósmica.

FONTE: J, M. Nieves/abc.es/ciencia

Descubren al 'último titán', el colosal dinosaurio de 27 metros que dominó el sudeste asiático

A día de hoxe, os paleontólogos conseguiron identificar con certeza ao redor de 1.100 especies distintas de dinosauros. Toda unha proeza, desde logo, pero o certo é que esa cifra non reflicte, en absoluto, a realidade. De feito, as estimacións máis rigorosas suxiren que, durante o tempo que dominaron a Terra (máis de 160 millóns de anos), chegaron a existir entre dous e tres veces máis especies de dinosauros das que desenterramos ata o de agora. É dicir, que o rexistro fósil actual apenas nos mostrou a punta do iceberg do que foi un mundo rebosante de vida e de formas insospeitadas. Un mundo que desapareceu para sempre hai 66 millóns de anos tras a caída dun enorme meteorito.

Por iso, non resulta estraño que, día si, día non, anúnciese o descubrimento dalgunha nova especie para a ciencia. Moitas delas corresponden a animais ’menores’ ou de importancia secundaria; fragmentos illados ou de dinosauros de pequena envergadura que, aínda que achegan datos valiosos para completar a árbore evolutiva, non alteran a nosa visión xeral do pasado nin ocupan as portadas dos medios.

Pero ás veces non é así. Ás veces, as antigas rochas entrégannos a auténticos xigantes, bestas enormes que desafian a imaxinación e ábrennos novas fiestras para observar o pasado dun mundo que aínda non era o noso. E estamos, xusto, ante un deses casos excepcionais.

Baixo a dirección do University College de Londres, e en estreita colaboración coa Universidade de Mahasarakham, a Universidade Tecnolóxica de Suranaree e o Museo Sirindhorn en Tailandia, un equipo internacional de investigadores acaba de sacar á luz os restos do maior dinosauro xamais atopado no sueste asiático. Os detalles do achado, que arrincou hai dez anos a beiras dun antigo estanque no nordés de Tailandia, acaban de publicarse en Scientific Reports.

O novo ’rei’ asiático foi bautizado como Nagatitan chaiyaphumensis, onde ’Naga’ fai referencia á mítica serpe acuática do folclore da rexión; ’Titán’ alude aos inmensos xigantes da mitoloxía grega; e ’chaiyaphumensis’ indica que provén da provincia tailandesa de Chaiyaphum. É, ademais, o décimo cuarto dinosauro que recibe un nome formal no país asiático.

A partir da análise da columna vertebral, as costelas, a pelvis e as patas dos fósiles atopados, os expertos puideron reconstruír o aspecto orixinal do animal. E as súas dimensións son realmente espectaculares. Segundo o estudo, en efecto, Nagatitan mediría 27 metros de lonxitude e pesado a asombrosa cifra de 27 toneladas, o peso combinado de nove elefantes asiáticos adultos. E todo iso sostido por unhas patas concibidas como columnas arquitectónicas. De feito, só un dos ósos da súa pata dianteira mide 1,78 metros, a estatura dun home adulto dos nosos días.

O coloso pertencía á familia dos saurópodos, eses inconfundibles comedores de plantas de pescozos interminables e colas de látego, unha liñaxe no que tamén militan auténticas estrelas mediáticas como o Diplodocus ou o Brontosaurus. A nova especie, concretamente, pisou a Terra durante o período Cretácico Inferior, hai entre 100 e 120 millóns de anos.

«O noso dinosauro -explica Thitiwoot Sethapanichsakules, autor principal do estudo- é grande para a maioría dos estándares; probablemente pesaba polo menos 10 toneladas máis que Dippy, o soado Diplodocus (Diplodocus carnegii). Pero segue sendo anano en comparanza con saurópodos como o Patagotitan (60 toneladas) ou o Ruyangosaurus (50 toneladas)».

Con todo, o máis importante deste fósil non é o seu tamaño, senón o momento e o lugar nos que viviu. «Referímonos a Nagatitan como ’o último titán’ de Tailandia -subliña Sethapanichsakul-. Iso é porque foi descuberto na formación rochosa portadora de dinosauros máis novo do país. É pouco probable que as rocas aínda máis novas, depositadas cara ao final da época dos dinosauros, conteñan restos, xa que para entón a rexión convertérase nun mar pouco profundo. Así que este pode ser o último ou máis recente gran saurópodo que atoparemos no sueste asiático».

Tirando do fío xenético e anatómico, sabemos que Nagatitan era un saurópodo somfospondilo. Tal e como sinalan diversos estudos filoxenéticos anteriores, como o traballo de clasificación publicado polo paleontólogo Michael D’Emic en 2012, dentro deste gran grupo o Nagatitan encádrase na subfamilia dos euhelopodidos (Euhelopodidae). Unha peculiar e enigmática estirpe de saurópodos que prosperou hai 120 millóns de anos e que, ata onde os rexistros actuais testemuñan, foi única e endémica de Asia, separada dos seus curmáns americanos e europeos.

Por aquel entón, o hábitat no que vivían estes animais era de árido a semiárido. Pero alí a evolución demostrou o seu enxeño: os saurópodos lograron florecer nestes duros e tórridos ambientes porque a súa anatomía era, no fondo, unha ’máquina’ de aclimatación. Confiaban, de feito, na enorme superficie exposta dos seus longos pescozos e colas para disipar a calor e regular a súa temperatura corporal, actuando como radiadores naturais. Aquela rexión estaba dominada ademais por un sistema de ríos serpenteantes repletos de peixes e quenllas de auga doce, unha contorna onde Nagatitan conviviu con pequenos herbívoros (como iguanodontes e curmáns temperáns do Triceratops), pterosaurios sucando os ceos e temibles depredadores carnívoros, como os espinosaurios.

Alén de engadir un novo dinosauro xigante, o achado serve, segundo os autores, para consolidar unha forma de facer ciencia máis colaborativa (e máis limpa) que ata o de agora. En palabras de Paul Upchurch, do University College de Londres e coautor do traballo, «este descubrimento xorde dunha nova colaboración entre o UCL e colegas en Tailandia. O material foi estudado tanto en Tailandia como no UCL; o escaneo e a impresión 3D significaron que podemos estudar o espécime e recompilar datos sen ter que viaxar (o que é bo para reducir a nosa pegada de carbono)».

«É estupendo -conclúe o investigador- traballar con colegas tailandeses e empezar a obter información sobre o que ocorría no sueste asiático durante o Xurásico e o Cretácico».

FONTE: J. M. Nieves/abc.es/ciencia