Os bosques tépedos que desapareceron no pasado durante milenios esfúmanse agora co mesmo patrón, pero en décadas

Houbo un tempo no que en Wyoming, no interior dos Estados Unidos, medraban as secuoias. Esas xigantescas árbores desapareceron tras un cambio climático global. Na imaxe, secuoias do bosque de Whakarewarewa en Nova Zelandia / Daniel Garrido (Getty Images)

A concentración de CO₂ no aire chegou ás 600 partes por millón (ppm). Ao principio é o maná para as plantas: a maior dispoñibilidade de dióxido de carbono (o seu osíxeno) dopa as árbores que medren e medren sen mesura. Pero aquela concentración de gases de efecto invernadoiro non deixa de requentar o planeta. A atmosfera perde cada vez máis auga e ten que roubar humidade ás follas, talos e troncos. A mortaldade vexetal multiplícase e o bosque vaise clarexando. Isto fai que a radiación solar e a calor cóense no sotobosque, retroalimentando o proceso. As especies de clima tépedo vense desprazadas por especies xerófilas (resistentes á seca) e termófilas (amantes da calor). As nogueiras, olmos e bidueiros deixan paso ás palmeiras e matogueiras. Este proceso, que se deu en latitudes altas e medias de todo o planeta, sucedeu hai 56 millóns de anos. Pero, segundo un novo traballo publicado en Science, parécese demasiado ao que está a pasar cos bosques actuais.

Os xeólogos, paleobotánicos e outros estudiosos do pasado do planeta chaman a aquel proceso o Máximo Térmico do Paleoceno-Eoceno (PETM). Alimentado por unha crecente cantidade de CO₂ na atmosfera, de orixe probablemente volcánica, produciuse un quecemento global con aumento das temperaturas por encima dos 5°. Foi tal o seu impacto que marca o fin dun período xeolóxico (o Paleoceno) e o inicio doutro (o Eoceno). É un dos exemplos que usan os negacionistas do cambio climático actual que leron para insistir en que o clima sempre cambia.

O mesmo que durante o PETM, lembrarían os negacionistas, a cantidade de CO₂ na atmosfera non deixa de crecer; xa vai polas 423 ppm. Como hai 56 millóns de anos, multiplícanse as secas, coa atmosfera máis seca en séculos; infinidade de animais e plantas morren, provocando cambios na paisaxe; e como entón, os océanos acidifícanse… O que non din é que o PETM foi un proceso de varios milenios, mentres que o actual se está producindo en décadas. Pero, salvo pola velocidade e a orixe, antropogénico leste, volcánico aquel, son cambios climáticos que se parecen.

“Descubrimos que, durante o PETM, os bosques de Wyoming [Estados Unidos] experimentaron unha diminución media do 35% no índice de área foliar (IAF)”, conta a investigadora do Museo de Historia Natural do condado de Los Ángeles (Estados Unidos) e primeira autora da investigación, Regan Dunn. “Isto non significa que o bosque desaparecese, senón que perdeu aproximadamente un terzo da cuberta vexetal que impulsa moitos dos seus procesos ecolóxicos”, aclara. “Chegou máis luz solar ao chan do bosque, as temperaturas aumentaron, os chans secáronse, devolveuse menos auga á atmosfera a través da transpiración e o bosque volveuse menos eficaz para regular o clima e almacenar carbono”, completa Dunn.

O ocaso dun bosque que no Paleoceno estaba dominado por xuglandáceas, a familia das nogueiras e pecanes, betuláceas (bidueiros) ou cuprasáceas como os enebros non foi un fenómeno illado en Wyoming, nin sequera no que hoxe é América do Norte. Produciuse en todo o planeta en latitudes medias e altas, as dominadas entón, como agora, polos bosques tépedos. De forma gradual, deron paso a contornas máis parecidas aos mediterráneos ou das rexións secas tropicais, como o pechado amazónico. “En certo xeito, a paisaxe do PETM en Wyoming, EE UU, asemellaríase a unha mestura da estrutura das matogueiras españolas e a estrutura e composición de especies dos bosques tropicais secos do Neotrópico”, explica Dunn.

O rexistro fósil tradicional mostra o cambio de flora que houbo entre o final do Paleoceno e o inicio do Eoceno. Pero non capta ben o que pasou entre ambos. Dunn e os seus colegas idearon un orixinal método para facelo. “Reconstruímos o dosel das árbores do pasado medindo a forma de células microscópicas da epiderme das follas”, explica Dunn. Estas células cambian de forma segundo a cantidade de luz solar que reciben durante o seu crecemento. As follas que se desenvolven á sombra teñen células máis longas e alongadas que as que crecen a pleno sol. E iso puidérono ver nas follas fosilizadas, nas súas fitolitos.

As investigadoras compararon a estrutura da cutícula de follas modernas coa de follas fósiles para crear un modelo de cobertura vexetal. Imaxe da epiderme vexetal obtida mediante microscopía de epifluorescencia / Dr. Regan Dunn

Tras validar a súa idea analizando a follaxe dunha vintena de bosques e selvas actuais, puideron estimar o IAF, a cantidade de follas que había naqueles bosques de Wyoming e como se foron clarexando durante o PETM. “Isto contrasta cos bosques húmidos de varios estratos de antes e despois do PETM”, afirma a investigadora, que engade: “España tamén conta con algúns xacementos notables que conservan información do período PETM, como Zumaia, que documenta cambios nas profundidades mariñas nese momento, e rexistros terrestres na conca de Tremp-Graus”, conxunto de capas sedimentarias escavadas no Pirineo.

Segundo di Dunn, “é factible que o noso novo método póidase aplicar para investigalo en depósitos españois”. De feito, completa: “A seguinte extensión do noso traballo consiste en obter unha visión global de como cambiou a estrutura da vexetación a nivel mundial durante este importante evento climático”. O resultado final daquel cambio climático foi un envorco da paisaxe de Wyoming e moitos outros lugares na mesma latitude. As especies de bosque tépedo deixaron paso a leñosas termófilas como as burseráceas (como o pau santo), diversas especies de matogueira, secuoias e todo tipo de palmeiras. Tal cambio provocou moitos outros, nun efecto en fervenza, como a aparición de novas especies de animais mellor adaptados á nova contorna.

“Comprender como cambiou a estrutura forestal durante o PETM é fundamental, xa que nos revela como o crecemento, a biomasa e a produtividade das plantas vense afectados pola cantidade de dióxido de carbono na atmosfera”, di a paleobotánica da Universidade de Wyoming e coautora do estudo, Ellen Currano. “O exceso de CO₂ é prexudicial para os bosques, pois o quecemento e a seca que o acompañan debilitan as árbores, provocando a morte de moitos de eles”, engade.

Currano ve claras similitudes entre o pasado e o presente: “O noso traballo demostra que, durante o PETM, as copas das árbores volvéronse máis abertas, con menos árbores grandes, e este cambio afectou o clima, o ciclo de nutrientes, a meteorización e, por suposto, aos animais que habitaban os bosques”, e engade: “Estamos a empezar a observar cambios similares nos bosques actuais, sobre todo na Amazonia, e o rexistro fósil de plantas de Wyoming dános unha idea de cara a onde podería dirixirse a Terra”.

Pero, como destaca Currano, a diferenza é o ritmo do cambio: “A cantidade de carbono liberado durante o PETM é similar á cantidade de carbono contida nos nosos xacementos coñecidos de combustibles fósiles. Con todo, a taxa de liberación é moito máis rápida hoxe en día: estamos a facer en aproximadamente 100 anos o que tomou entre 1.000 e 10.000 anos”.

FONTE: Miguel Ángel Criado/elpais.com/ciencia