ZONA VERDE

A invasión “silenciosa” dunha medusa que xa está en 17 países europeos: o 80% da poboación nin sequera sabe que existe

Craspedacusta sowerbii / Álmos Becz

Un equipo de científicos confirmou que unha medusa invasora de auga doce xa se estendeu por polo menos 17 países europeos e máis do 80% das persoas nin sequera recoñece o seu nome científico. O achado, publicado na revista People and Nature, revela como Craspedacusta sowerbii colonizou silenciosamente lagos, encoros e estanques europeos mentres permanece practicamente invisible para a opinión pública.

A especie leva máis dun século expandíndose fóra do seu hábitat natural desde a conca do río Yangtsé na China. Con todo, o máis inquietante para os investigadores non é só a súa propagación, senón o feito de que a maioría dos cidadáns nin sequera sabe que estas medusas viven en auga doce. De feito, case a metade dos enquisados creu velas no mar, unha confusión que evidencia ata que punto esta invasión biolóxica avanza “baixo o radar”.

O quecemento global podería estar a favorecer a súa aparición masiva nos próximos anos, un detalle que desconcerta especialmente aos científicos.

A especie foi detectada por primeira vez fóra da China en 1880 nun estanque ornamental de Londres. Desde entón, terminou aparecendo en seis continentes, probablemente transportada de forma accidental mediante plantas acuáticas, aves migratorias ou pequenos fragmentos adheridos a embarcacións e substratos mergullados.

Hoxe a súa presenza está documentada desde España e Italia ata Finlandia e Rusia. Pero a diferenza doutras especies invasoras máis visibles ou mediáticas, esta medusa protagonizou unha expansión case pantasma. O seu ciclo vital inclúe fases microscópicas extremadamente difíciles de detectar, o que permitiu que colonice ecosistemas enteiros sen espertar alarmas públicas.

Investigadores de varios países realizaron unha enquisa multilingüe durante 22 meses en 17 estados europeos para comprender ata que punto a sociedade europea coñece esta invasión. Participaron 1.388 persoas e os resultados foron sorprendentes: só o 10% logrou identificar correctamente a especie.

O 49% dos enquisados asegurou observar a medusa no mar a pesar de que se trata dun organismo exclusivamente de auga doce. Segundo os autores, esta “confusión taxonómica” reflicte o peso das imaxes mediáticas asociadas ás medusas mariñas tradicionais.

A investigación suxire que esta falta de recoñecemento converte a Craspedacusta sowerbii nunha especie “críptica”: está presente, reprodúcese e dispérsase, pero pasa desapercibida para a maioría da poboación.

As persoas que se cruzan con estas medusas adoitan reaccionar cunha mestura de asombro e cautela a pesar da súa expansión silenciosa. Os participantes do estudo describiron ao animal con palabras como “fermosa”, “delicada” ou “sublime”. Máis do 20% cualificouna directamente como “bela”, unha percepción moi diferente á que adoitan xerar outras especies invasoras.

As proliferacións masivas durante os meses cálidos do verán xeran nerviosismo e preocupación en máis da metade dos enquisados. E non é para menos: observar decenas ou centos de pequenas medusas flotando nun encoro europeo xera unha sensación tan estraña como hipnótica.

A especie é percibida máis como unha curiosidade estética que como unha ameaza física directa. Aínda que un 8% asegurou sufrir picaduras, máis da metade non sentiu dor algún e os casos graves foron excepcionalmente raros.

Os autores propoñen reforzar programas de ciencia cidadá e experiencias directas na contorna natural porque consideran que as campañas tradicionais baseadas unicamente en datos científicos poderían resultar insuficientes fronte a especies pouco coñecidas como esta.

Os científicos sospeitan que a especie podería alterar delicadamente as cadeas alimentarias acuáticas aínda que o seu impacto ecolóxico exacto aínda se está investigando. Sábese, por exemplo, que compite coas larvas de peixes polo zooplancton, un recurso esencial para numerosos ecosistemas de auga doce.

O aumento das temperaturas da auga podería facilitar a transición cara á súa forma medusa máis visible e activa. Dito doutro xeito: os veráns cada vez máis cálidos poderían multiplicar os episodios de proliferación masiva en lagos e encoros europeos.

Os autores consideran que as políticas sobre especies invasoras seguen centradas en organismos máis visibles ou economicamente daniños deixando fose ameazas silenciosas como esta. Por iso insisten en incorporar especies “invisibles” aos programas de vixilancia ecolóxica.

A cidadanía podería converterse na clave para detectar cambios ecolóxicos sutís antes de que se agraven mediante plataformas de ciencia cidadá capaces de recompilar observacións espontáneas.

A verdadeira ameaza desta medusa podería ser a súa extraordinaria capacidade para pasar desapercibida. Porque ás veces as transformacións máis profundas non chegan con estrondo. Chegan flotando lentamente baixo a superficie dun lago aparentemente tranquilo, case transparentes, como unha pequena pantasma biolóxica que ninguén esperaba atopar.

FONTE: Sergio Patta/muyinteresante.com

Un 16% da vexetación, en perigo

Imaxe dunha sequoia no oeste dos Estados Unidos / Edu Borja 

A perda de hábitat asociada aos impactos do cambio climático podería impulsar a extinción de entre o 7 e o 16% das plantas coñecidas a finais de século, segundo un estudo recolleito en Science, que advirte de que a restauración ecolóxica será clave para evitar esta perda. Partindo dunha gran base de datos de case 68.000 especies de plantas, que constitúen o 18% da flora mundial, un grupo de investigadores de varias universidades estadounidenses proxectou a distribución destas especies ata o ano 2100 tendo en conta os impactos climáticos previstos no seu hábitat, como secas ou ondas de calor.

Os seus resultados indican que entre o 7% e o 16% das especies vexetais estudadas a nivel mundial perderían máis do 90% da súa área de distribución, o que as expoñería a un elevado risco de extinción para o 2100 segundo as proxeccións actuais sobre o cambio climático. As taxas máis altas de extinción prevense no sur de Europa, o oeste dos Estados Unidos e o sur de Australia, o que supoñería un risco tanto para especies vexetais ancestrais como para aquelas de importancia económica, como é o caso de especies de árbores que son claves para a industria madeireira.

«Isto suxire que as estratexias de conservación centradas na migración asistida, nas que as persoas facilitan os desprazamentos das especies, poderían non reducir as extincións de plantas a nivel mundial provocadas polo cambio climático», apunta unha da autoras, Xiaoli Dong, profesora da Universidade de California en Davis. «O que provoca a extinción non é que as plantas non se despracen o suficientemente rápido, senón que os impactos climáticos destrúen o hábitat apto para as plantas. Se a nosa prioridade é evitar a extinción habemos de reducir drasticamente as nosas emisións», engade.

Os cambios na distribución das plantas polos impactos climáticos poden, con todo, aumentar a riqueza de especies vexetais no 28% da superficie terrestre. «As zonas que probablemente gañen en riqueza de especies vexetais atópanse en rexións húmidas ou naquelas que se prevé que se volvan máis húmidas, como o leste dos Estados Unidos, India, o sueste asiático e o sur de Sudamérica», afirma.

FONTE: lavozdegalicia.es

A biodiversidade do solo actúa como ‘escudo natural’ que protexe cultivos e humanos de patóxenos

O traballo aporta o primeiro atlas mundial de patóxenos do chan / Pexels

 

Os solos son un dos maiores reservorios de patóxenos, pero estes non se acumulan por igual en todos os ecosistemas. Dous estudos internacionais, coliderados polo Instituto de Recursos Naturais e Agrobiología de Sevilla (IRNAS-CSIC), configuran o primeiro atlas global de patóxenos bacterianos do solo e revelan que unha microbiota activa e diversa diminúe a súa prevalencia. Os resultados publicados en Nature Communications sinalan que a biodiversidade frea as infeccións bacterianas en cultivos estratéxicos como o tomate e o arroz. O traballo publicado en Cell Host & Microbe demostra este mesmo comportamento natural ante patóxenos perigosos para a saúde humana, como os que causan a tuberculose ou a salmonelose.

“Na era do microbioma, comprendemos que a defensa biolóxica que se produce, por exemplo, na pel ou no tracto dixestivo dos organismos, ten o seu paralelo na capacidade natural do solo, xa que cando a microbiota é diversa, contribúe a evitar o establecemento e a proliferación de patóxenos”, asegura Míriam Muñoz Rojas, coautora de ambos os estudos e investigadora no IRNAS-CSIC.

O primeiro dos traballos demostra que os solos máis resistentes ás pragas vexetais son aqueles onde predominan certos grupos de bacterias beneficiosas. Tras a análise de 1.600 mostras de solos en 59 países, o equipo investigador descubriu o papel clave de dúas grandes familias de bacterias, que actúan como gardiáns naturais do solo: as Actinobacterias, que producen de forma natural compostos químicos capaces de acabar ou de frear os patóxenos; e as Bacillota, bacterias que compiten con estes polo espazo e os recursos.

A presenza destes microorganismos no solo pode aumentar polos residuos animais e humanos, determinadas prácticas agrícolas ou a deposición de esporas transportadas polo aire, entre outros factores. En solos alterados, con escasa diversidade, poden incrementar a súa presenza no microbioma residente e ter o potencial de infectar os cultivos.

En termos de seguridade alimentaria, comprender estes mecanismos é esencial para protexer cultivos estratéxicos como o tomate, a pataca ou o arroz fronte a epidemias bacterianas emerxentes. “Se logramos fomentar a biodiversidade nativa do solo, poderiamos axudar a reducir a dependencia de agroquímicos, promovendo cultivos máis resilientes de forma natural”, destaca Manuel Delgado Baquerizo, líder do Laboratorio de Biodiversidade e Funcionamento Ecosistémico (BioFunLab) e coautor de ambos os traballos. Os autores destacan o potencial deste mecanismo como estratexia agrícola, baseada na natureza, que fomenta a biodiversidade do solo e reduce a presenza de patóxenos nos nosos cultivos.

A capacidade da biodiversidade para evitar a proliferación de microbios patoxénicos tamén afecta a saúde humana. “Multitude de bacterias patóxenas para os seres humanos viven no solo, moitas delas oportunistas. É dicir, que, aínda que adoitan ser inofensivas en organismos sans, proliferan cando as condicións son favorables. Os nosos estudos demostran que a biodiversidade do solo é esencial para controlar o seu incremento”, explica Delgado Baquerizo.

O equipo investigador identificou 80 especies bacterianas potencialmente perigosas para os seres humanos en solos de todo o mundo. Entre estas especies, 25 resultaron ser dominantes —presentes no 80% das mostras analizadas—, destacando a presenza da bacteria da tuberculose (Mycobacterium tuberculose), a salmonela ou o Bacillus anthracis, responsable de enfermidades como o ántrax.

Estes patóxenos son especialmente abundantes en ecosistemas húmidos. O factor climático máis determinante é a choiva: o 82% dos patóxenos dominantes correlaciónanse coas precipitacións. “O mesmo que ocorre con outros microorganismos do solo, o aumento de auga no terreo facilita o desprazamento e supervivencia dos patóxenos”, aclara Muñoz Rojas. Outro factor climático é a calor. A maior temperatura, maior presenza de patóxenos, o que destaca a relevancia destes estudos no contexto actual de cambio climático.

“Os nosos resultados proporcionan unha base científica clara, que será útil para mellorar os sistemas de vixilancia preventiva e a atención da saúde fronte a enfermidades producidas por bacterias do solo no escenario de cambio climático”, resaltan os asinantes do estudo.

Estes estudos presentan por primeira vez un atlas global dos patóxenos bacterianos tras analizar 1.602 metaxenomas do solo procedentes de 59 países. Este enfoque pon en valor a colaboración científica internacional para identificar tendencias comúns en solos de todo o mundo que permitan abordar desafíos como a seguridade alimentaria e o cambio climático. Aínda que a inmunidade do solo varía significativamente segundo o clima e o uso do mesmo, os mecanismos biolóxicos básicos son universais.

Segundo o atlas, os patóxenos humanos dominantes prevalecen nos ecosistemas húmidos. Coa tendencia actual de aumento de temperaturas e maior humidade atmosférica, prevese que a biodiversidade do solo se poida ver alterada e, polo tanto, a comunidade microbiana. “Os modelos preditivos suxiren que é probable que os patóxenos bacterianos dominantes aumenten de proporción en escenarios climáticos futuros, particularmente en rexións tropicais e subtropicais”, explican os autores.

“Este traballo non sería posible sen unha ampla colaboración internacional que permitiu integrar datos e enfoques de múltiples rexións do mundo, aspecto fundamental para comprender un fenómeno a escala global”, conclúe Muñoz Rojas, coautora en ambos os estudos.

FONTE: gciencia.com

A Serra do Laboreiro, un mapa de case 200 megalitos aínda por escavar na fronteira galega con Portugal

A Mota Grande (A), Montículo de Outeiro do Ferro Penagache (B), Outeiro do Ferro Penagache M5 (C) / Goreti Sousa/sciencedirect.com

A Serra do Laboreiro sitúase no límite entre Galicia e Portugal, na coñecida fronteira da Raia. Os seus perfís suaves, resultado da erosión, non constitúen o principal atractivo desta zona da Baixa Limia; destacan, en cambio, os aproximadamente 200 megalitos identificados a través de sucesivas prospeccións de campo, na súa maioría aínda sen escavar. A investigación liderada por Denise Lima e Silva e publicada en Journal of Archaeological Science: Reports, do Instituto de Ciencias do Patrimonio (INCIPIT-CSIC), pretende afondar na historia do fenómeno tumular nunha das súas principais áreas de presenza no noroeste peninsular. Segundo explica a investigadora, “os voos LiDAR permitiron descubrir novos monumentos, pero é necesario escavalos, estudalos e analizalos”.

Cada estrutura pode incluír distintas cámaras megalíticas (desde dólmenes ata cistas), correspondentes a fases cronolóxicas diversas, aínda que próximas entre si. Porén, a interpretación complícase debido a factores recentes como o abandono, a reutilización dos espazos e a escaseza de intervencións arqueolóxicas, o que dificulta establecer con precisión as diferentes fases de ocupación. Diante da imposibilidade de analizar exhaustivamente os preto de douscentos monumentos, o equipo de Lima e Silva céntrase en comprender como os elementos naturais condicionan o movemento humano e as relacións sociais. 

Neste contexto, o fenómeno tumular ou megalítico, reflicte un importante proceso de organización do territorio, no que interveñen factores como a xeomorfoloxía, os elementos naturais e actividades económicas tradicionais, entre elas o pastoreo, a caza e a recolección. “Estes monumentos son zonas de paso, espazos frecuentados por unha gran cantidade de persoas ao longo dos séculos”, conclúe Denise Lima.

A investigadora portuguesa sinala que o fenómeno megalítico presenta unha ampla distribución xeográfica, con manifestacións que se estenden desde Portugal ata Xapón. A súa orixe sitúase nun período relativamente breve, duns 200 ou 300 anos, seguido dun intervalo de interrupción construtiva, tras o cal o fenómeno volve rexurdir. “Trátase dun proceso dinámico e fluído”, explica Denise Lima e Silva.

Os monumentos da Serra do Laboreiro foron concibidos inicialmente como espazos funerarios, con túmulos integrados na paisaxe e cargados de significado simbólico. “Estas comunidades non entendían a morte como a concibimos hoxe; vinculábana estreitamente co territorio e coa natureza”, indica a investigadora. Ademais da súa función funeraria, estes espazos tamén actuaban como lugares de agregación familiar. “Son unha forma de expresar o coñecemento do territorio a través da morte”, engade.

Porén, para comprender en profundidade estas prácticas resulta imprescindible escavar os monumentos e obter mostras directas. Neste sentido, un dos principais obstáculos é a acidez dos solos do noroeste peninsular, que dificulta a conservación de materia orgánica. A isto súmase a alteración dos xacementos ao longo do tempo: “A procura de tesouros, alimentada por lendas, provocou a destrución de moitos destes espazos; en ocasións, nin sequera se conservan fragmentos de cerámica, xa que quedaron completamente arrasados”.

“Hai elementos que nos parecen simbólicos e metafísicos, pero teñen unha orixe práctica”, sinala a investigadora do INCIPIT. Neste sentido, factores como a altitude, o horizonte visible acumulado, a distancia ás cristas, a presenza de afloramentos rochosos ou a prominencia topográfica resultan determinantes na localización dos megalitos. Todos eles reflicten patróns espaciais aos que as comunidades se adaptaron, non só por criterios de funcionalidade, senón tamén por decisións culturais, sociais e simbólicas.

A maioría dos monumentos sitúanse entre os 800 e os 1.200 metros sobre o nivel do mar, cunha clara preferencia polos cumios elevados, prominentes e relativamente planos. Nalgúns casos, estas altitudes superan o que cabería esperar por simple azar, tal e como recolle o estudo. A visibilidade desempeñaría, así mesmo, un papel clave na elección dos emprazamentos, ao facilitar a comunicación, o control do territorio e unha forma de dominio simbólico da paisaxe. “A visibilidade, o acceso á auga e as vías naturais de circulación son fundamentais á hora de ocupar un territorio”, apuntan os autores. Esta selección coidada do espazo podería implicar tamén intervencións directas sobre a contorna, como a preparación do terreo ou o uso de queimas controladas. “Creaban a idea da paisaxe na súa cabeza”, conclúe Denise Lima.

A metodoloxía empregada no estudo dos megalitos da Serra do Laboreiro é complexa e combina técnicas avanzadas con traballo de campo. Nunha primeira fase, realizouse a verificación do terreo mediante datos LiDAR co obxectivo de comprobar a fiabilidade das coordenadas espaciais dos xacementos. Esta tecnoloxía constitúe unha das ferramentas máis destacadas da investigación: consiste nun sistema aerotransportado que, mediante pulsos láser, permite obter unha representación do terreo cunha resolución moi elevada. Grazas a este método, é posible identificar non só as formas do relevo, senón tamén elementos como construcións, cursos de auga ou a cobertura vexetal. “Podemos analizar o terreo cunha resolución de ata 50 centímetros por píxel; isto permítenos detectar máis monumentos, mesmo de menor tamaño”, explica Denise Lima e Silva.

Porén, os voos LiDAR non substitúen o traballo de campo, senón que o complementan. Esta ferramenta facilita un proceso de depuración dos datos, permitindo eliminar falsos positivos ou duplicidades (por exemplo, cando un mesmo túmulo foi rexistrado con nomes distintos por diferentes investigadores). A partir dunha base de datos inicial que incluía rexistros do investigador da Universidade de Santiago de Compostela (USC) e do CISPAC Miguel Carrero Pazos, descartáronse 91 posibles monumentos. O resultado final foi a identificación de 178 puntos confirmados.

Área de estudo cos monumentos megalíticos (puntos brancos) / Journal of Archaeological Science: Reports

A Serra de Aboboreira, en Portugal, constitúe unha área de referencia no estudo da concentración de megalitos, aínda que presenta características diferentes ás da Serra do Laboreiro. Ao longo dunha década de investigación, identificáronse arredor de 40 monumentos con tipoloxías arquitectónicas e cronoloxías diversas. “Presentan distintas formas de relación coa paisaxe”, explica Denise Lima e Silva, quen centrou a súa tese neste territorio. Neste contexto comparativo, a Costa da Morte destaca como unha das zonas con maior densidade de monumentos tumulares do noroeste peninsular. “A comparación entre territorios permítenos comprender mellor ata que punto as paisaxes poden ser diferentes entre si e como inflúen nas prácticas humanas”, conclúe a investigadora.

O seguinte obxectivo do equipo é acometer a escavación dunha selección dos megalitos rexistrados na Serra do Laboreiro, co propósito de comprender mellor tanto as tipoloxías arquitectónicas empregadas como a súa cronoloxía absoluta, así como de identificar posibles manifestacións de arte megalítica. Ademais, malia décadas de investigación, o fenómeno tumular segue sen estar plenamente definido. “Queremos establecer un marcador cronolóxico deste fenómeno e determinar cando comezou”, sinala a investigadora. Este novo paso permitirá avanzar cara a unha interpretación máis precisa do pasado e a reconstruír, con maior rigor, a relación entre estas comunidades e a paisaxe que habitaron.

FONTE: Andrea Veiga/gciencia.com

O biólogo galego que percorre o mundo: 300 incribles imaxes da natureza en máis de 70 destinos

Gonzalo Mucientes posa co seu libro El Naturalista Impaciente / Gonzalo Mucientes

Cando se pensa nos requisitos dunha expedición, veñen á mente a necesidade de preparar o material adecuado, de aprovisionarse cos víveres pertinentes ou establecer o itinerario máis eficiente. Con todo, en raras ocasións se valora do mesmo xeito un aspecto que resulta tan importante como os anteriores: a vontade e determinación de levar a cabo dita exploración. O biólogo galego Gonzalo Mucientes pon o foco nesta cuestión no seu último libro El Naturalista Impaciente, unha obra que recolle máis de 300 imaxes de fauna e flora tomadas en viaxes que engloban máis de 70 destinos coa fin de reconectar coa curiosidade naturalista.

A súa inclinación cara á natureza vénlle de novo: “Fun biólogo dende pequeniño; era un naturalista que accedía aos animais e insectos que tiña preto de casa”. Logo, os seus estudos e diferentes campañas de exploración levárono a especializarse no comportamento de depredadores oceánicos. En concreto, tomou especial interese nos tiburóns peláxicos, especialmente o marraxo azul (Isurus oxyrinchus) e a quenlla (Prionace glauca).

Un viaxeiro ten moitos riscos en común cun naturalista. Mucientes establece unha clara relación entre a súa profesión e a súa maneira de ver o mundo: “Un é o que é e non pode deixalo de lado cando viaxa. Eu identifícome moito coa curiosidade innata que caracteriza aos grandes naturalistas dos séculos XIX e XX“. En concreto, o investigador sinala a Wallace (codescubridor da orixe das especies por selección natural xunto a Darwin) e a Edward Owen Wilson, un dos pais da sociobioloxía.

Cando pensa nos motivos que o levaron a escribir El Naturalista Impaciente, confesa que o libro naceu hai moito tempo, moito antes incluso de coller a forma dunha publicación. “Comecei a escribir o libro haberá 10 anos, pero recolle experiencias de hai máis de 20“, declara Mucientes. A idea formouse na súa cabeza cando valorou que, talvez, podería usar as súas fotografías e notas de campo para reconstruír a súa ruta e permitir, con iso, que outras persoas emprendan un camiño similar.

“Son viaxes sinxelas a nivel de iniciación e de loxística, que calquera de nós podemos facer se nos organizamos ben”. E aquí está a clave: a súa obra busca inculcar a curiosidade polo mundo natural e animar a iniciar unha viaxe naturalista “sen ter un grande apoio financeiro detrás“. Mucientes incita a lectores e lectoras a ilusionarse, e comparte: “Cando penso nunha nova viaxe a buscar outras especies, éntrame ese formigo interno, eses nervios previos a organizalo” e mesmo engade que esa emoción parecera ata acentuarse co tempo.

Despois de tantas viaxes, hai experiencias que non esquece. Unha delas aconteceu en Marrocos, no Alto Atlas, cando un compañeiro e el acamparon no deserto e espertaron cun bo susto. “Á mañá seguinte, decatámonos de que nos roubaran: desapareceunos toda a documentación, a cámara, os prismáticos, o diñeiro, e prácticamente toda a roupa. Quedei co posto”, lembra. Por sorte, puideron recuperar gran parte das súas pertenzas. “Foi un alivio. Perder a cámara ou os prismáticos sería terrible, porque era o inicio da miña carreira e non tiñamos un duro“, explica.

Ao reflexionar sobre a relación cos entornos naturais, Mucientes ten claro que se está perdendo contacto coa natureza: “É algo que pasa e que xa leva tempo pasando”. Con todo, ve esperanza. Despois da pandemia percibiu unha repunta na apreciación pola natureza. “A poboación expandiuse cara a zonas nas que antes saía a pasear e non atopaba a ninguén”, di.

O investigador explica que o tempo é crucial nesta ecuación: “Pensamos que é eterno, e non o é. Por iso, debemos investir o tempo que podemos en reconectar coa natureza”. Apunta á divulgación científica como un factor imprescindible na difusión da necesidade de reconexión. “Este libro, non sendo un libro científico, divulga sobre o valor da diversidade e as marabillas naturais ás que podemos acceder e, dende o meu punto de vista, debemos conservar”, defende.

Recorda que non debemos ir moi lonxe para atopar grandes xoias dende a mirada naturalista: “O Parque Natural das Illas Atlánticas, as Fragas do Eume, o Invernadeiro, o Xurés, o macizo central ourensán… Son zonas moi interesantes dende o punto de vista naturalístico”. En definitiva, asegura que se pode admirar a natureza, mesmo a máis afastada, con “moi poucos recursos e tendo ganas. Tamén tendo tempo. Ou buscándoo”.

Algunhas fotografías incluídas en “El Naturalista Impaciente”

FONTE: Noelia Gallego/gciencia.com

Nova ameaza para a píllara das dunas: as chuvias intensas reducen a súa supervivencia

A píllara das dunas é unha ave catalogada como vulnerable no Catálogo galego de especies ameazadas de Galicia / Wikimedia Commons

A píllara das dunas (Anarhynchus alexandrinus) é unha ave catalogada como vulnerable no Catálogo galego de especies ameazadas de Galicia, cun risco moi alto de extinción en estado silvestre. Trátase dunha especie que nidifica sobre todo en praias areosas con pouca cobertura vexetal, como os sistemas dunares. Por iso, entre as causas do seu estado crítico atópanse a perda de hábitat, a presión turística durante os meses de verán (coincidindo coa súa época de reprodución, entre marzo e agosto), a presenza de cans e os sistemas de limpeza dos areais. Con todo, súmase agora un factor ata o de agora pouco coñecido que pode afectar á súa supervivencia: as precipitacións.

Un estudo liderado polo Departamento de Zooloxía da Universidade de Santiago de Compostela (USC) en colaboración con ornitólogos independentes, e publicado en Birds, revela que as condicións meteorolóxicas máis adversas reducen a supervivencia anual aparente da píllara das dunas, o que pode “provocar cambios nas súas tendencias poboacionais”, segundo sinala a investigadora. Este feito resulta especialmente relevante en praias galegas, como A Lanzada, cun clima caracterizado pola elevada frecuencia de precipitacións.

“A poboación está en declive, aínda que nos últimos anos houbo un lixeiro aumento”, indica Gestoso. Este incremento responde aos obxectivos do Plan de conservación da píllara das dunas da Xunta de Galicia, aprobado en 2014, que inclúe medidas como a instalación de gaiolas de protección para os niños, limitacións no acceso de animais domésticos sen correa e o control de determinadas actividades deportivas e de limpeza. Con todo, esta investigación, que abrangue case tres décadas de observación, permite analizar a evolución da especie a partir de 375 exemplares adultos rexistrados en 62 praias da costa noroeste peninsular, utilizadas para a cría e/ou invernada.

O estudo analiza a supervivencia da especie en función da precipitación anual acumulada e do número de días con refachos de vento superiores aos 60 quilómetros por hora. Os resultados amosan unha influencia negativa das precipitacións sobre a supervivencia da píllara das dunas. “A supervivencia foi menor entre 2012 e 2014, coincidindo cun período de condicións climáticas extremas na costa galega, con abundantes tormentas“, explica Andrea Gestoso. Como consecuencia, produciuse unha notable diminución no número de parellas reprodutoras. Pola contra, o vento non mostrou un efecto significativo sobre a supervivencia das aves. Non obstante, fenómenos máis intensos, como os furacáns, si poden ter un impacto máis acusado, aínda que son pouco frecuentes en Galicia.

Aínda que o estudo non analiza de forma directa os efectos concretos dos fenómenos meteorolóxicos, Gestoso indica que, en liña con outras investigacións sobre aves, estes poden dificultar a alimentación, aumentar o estrés, obrigar aos desprazamentos ou mesmo provocar a morte. A dispoñibilidade de alimento tamén pode verse afectada, xa sexa pola redución das presas (principalmente crustáceos, lombrigas e moluscos) ou pola dificultade para capturalas debido á baixa visibilidade durante episodios de chuvia. Ademais, estes factores poden influír en distintas fases do ciclo vital da especie, desde a supervivencia dos niños ata a dos exemplares adultos.

Para analizar esta evolución, o equipo realizou censos regulares durante a tempada de cría, entre marzo e agosto, en praias potenciais ou confirmadas, e posteriormente ampliou o estudo ás zonas de invernada. A metodoloxía principal baséase no anelamento, que permite o seguimento individual dos exemplares. “Sempre tratamos de ter anelado o maior número posible de individuos”, sinala a investigadora. Ademais, incluíron rexistros de aves marcadas observadas fóra destas áreas por outros colaboradores.

Os datos meteorolóxicos empregados abranguen o período entre 1994 e 2023, considerando os doce meses de cada ano. Proceden principalmente da rede de estacións da Axencia Estatal de Meteoroloxía (AEMET), especialmente da situada en Fisterra, e foron complementados con información de Cabo Vilán, Estaca de Bares e A Coruña nos anos con rexistros incompletos.

A investigación tamén analiza o impacto de verteduras como a do Prestige. Para iso, diferenciáronse catro fases: o período previo (1994-2002) e tres etapas posteriores (2003-2007; 2008-2015; 2016-2023). “O Prestige provocou unha lixeira diminución“, apunta Gestoso. Ademais, detectouse un efecto negativo na masa corporal das femias, máis acusado ca nos machos.

O cambio climático preséntase como un factor que pode agravar esta situación. Espérase unha maior variabilidade climática, con eventos extremos que inclúan tanto secas severas como precipitacións torrenciais, así como un incremento significativo na frecuencia e intensidade das chuvias na Península Ibérica. “Non podemos atribuír todo ao cambio climático, pero é previsible un aumento das precipitacións extremas“, sinala a investigadora. En Galicia, a isto súmanse as anomalías de temperatura e o quecemento da superficie do mar, factores que favorecen a intensificación das tormentas e que poden ter consecuencias nunha especie xa de por si vulnerable.

“O impacto das precipitacións debe interpretarse en combinación con factores ambientais e antropoxénicos, nunca de forma illada“, sinala Andrea Gestoso. Entre estes destacan o uso intensivo das praias —como o pisoteo dos ecosistemas dunares— e a presenza de cans sen control: “Moita xente non os leva atados; con iso xa se podería avanzar moito”.

A investigación, feita dende Galicia, subliña a importancia do seguimento demográfico a longo prazo para comprender como factores como as precipitacións ou a contaminación costeira inflúen nas poboacións da píllara das dunas ao longo dos anos. Ademais, no caso das verteduras de petróleo, os investigadores reclaman a “implementación de medidas de resposta rápida e restauración do hábitat” a fin de garantir a viabilidade a longo prazo da especie.

FONTE: Andrea Veiga/gciencia.com

O uso inesperado do cabelo humano que está a revolucionar a agricultura e a protección dos océanos

Clic Recycle, unha startup fundada en 2021 pola emprendedora Valérie Itey, está a demostrar que mesmo os residuos máis inesperados e, a priori, inservibles, poden ter un impacto positivo no medio ambiente. O protagonista desta innovación? O cabelo humano.

A idea xurdiu dunha combinación de tradición e tecnoloxía. Antigamente, os campesiños xa utilizaban cabelo e outros restos orgánicos para enriquecer a terra, aínda que de forma rudimentaria. Itey, cunha conexión especial co mundo do viño e as viñas de Bordeus, decidiu modernizar esta práctica, creando un sistema que non só beneficia á agricultura, senón que tamén protexe os océanos.

Cada ano, un salón de salón de peiteado pode xerar ata 40 quilos de cabelo. En lugar de refugalo, Clic Recycle recíclao e convérteo en mantillos naturais para a agricultura. Estes mantillos, feitos de cabelo e fibras vexetais, colócanse sobre a terra para reter a humidade, reducir a erosión e minimizar o uso de pesticidas e fertilizantes químicos.

"Antes os campesiños poñían pelo ao redor das viñas en Bordeus. Cando se recuperaban as uvas, quitábase o pelo tamén. Ao darlle voltas, vimos que había unha boa utilidade: collemos o pelo, mesturámolo con fibras vexetais e isto sérvenos para poñelo na terra. Isto protéxea e mantén as condicións ideais. Antes facíase con plástico biodegradable, pero quedaban moitos restos na terra", conta Itey.

Os beneficios son tanxibles. En viñas e árbores froiteiras, estes mantillos non só melloran a calidade do chan, senón que tamén protexen os cultivos de condicións climáticas adversas e evitan que os animais danen as plantas. Ademais, a súa duración varía entre un e tres anos, dependendo da densidade do material. Para medir o impacto dos seus produtos, Clic Recycle utiliza sensores que monitorizan a humidade e outros parámetros do chan. "Estudos realizados en colaboración con universidades e programas como Green Assist da Unión Europea validaron a eficacia desta solución", asegurou a súa fundadora.

Pero o cabelo non só ten aplicacións na agricultura. Clic Recycle tamén desenvolveu barreiras flotantes feitas de cabelo que absorben aceites, gasóleo e metais pesados en portos e zonas costeiras. Estas barreiras, que funcionan como estruturas tubulares, ancóranse en áreas estratéxicas para mellorar a calidade da auga sen xerar residuos plásticos. "No mar tes que atopar un bo tecido ao redor para que non saia. O pelo pesa e afúndese, así que deseñamos o produto para previlo. Son barreiras de descontaminación que absorben metais pesados e hidrocarburos", sinalou Itey.

A vida útil destas barreiras depende do seu uso. Algunhas están deseñadas para retirarse despois de absorber os contaminantes, mentres que outras poden permanecer na auga a longo prazo. Ademais, os seus sensores integrados permiten medir parámetros como a condutividade e o osíxeno da auga, utilizando intelixencia artificial para prever riscos medioambientais.

FONTE: Álvaro García-Dotor/cadenaser.com

Coñeces os bosques mariños da túa costa? Consúltao neste mapa de Galicia

Captura de pantalla do proxecto "Bosques Mariños", no portal web de Observadores do mar.

A importancia dos hábitats formados por grandes algas estruturais adoita subestimarse; porén, ofrecen refuxio, alimento e estrutura a unha gran diversidade de especies. Ademais, protexen a costa, capturan carbono, osixenan a auga e reforzan a resiliencia dos ecosistemas mariños. E agora podes ver dende a túa casa en que partes da costa hai maior concentración dunhas ou outras especies.

A plataforma Observadores do Mar lanza un mapa interactivo que reúne múltiples proxectos de observación de diferentes especies nun espazo único aberto á participación cidadá. Esta iniciativa está coordinada por diversos centros de investigación mariña do Consello Superior de Investigacións Científicas (CSIC), entre eles o Instituto de Ciencias do Mar (ICM) e o Instituto Español de Oceanografía (IEO), e é supervisada por persoal científico.

O mapa recolle un total de 18 proxectos que os usuarios poden consultar. En total, o espazo interactivo permite a observación das seguintes liñas, tanto en relación con especies concretas como actividades condicionantes da saúde do ecosistema: Atención Corais!, Peixes Exóticos, Alerta Medusas, Crustáceos Decápodos, Peixes Mediterráneos, Aves Mariñas, Algas Invasoras, Pradeiras Mariñas, Familia Signátidos, Proxecto Nacras, Desertos Submariños, Microplastic Watchers, Basura Mariña, Peixes e Quentamento, Quenllas e Raias, Pesca Fantasma, Tartarugas Mariñas e Bosques Mariños.

As contribucións están abertas a calquera punto xeográfico, pero as características do proxecto fan que teña especial seguimento nas zonas terrestres e acuáticas do Mediterráneo e do noroeste peninsular, onde o mapa rexistra máis de 20.000 observacións de múltiples e diversas especies.

En Galicia, a familia dos signátidos (Syngnathidae) é a máis rexistrada, con máis de 400 imaxes recollidas nas costas da comunidade. Os membros desta familia, máis coñecidos como cabaliños de mar, teñen un forte arraigo polo seu entorno e posúen unha mobilidade moi limitada. A sección de Microplastic Watchers tamén conta con amplas contribucións por parte dos usuarios.

“Bosques Mariños” está activo no portal web de Observadores do Mar, onde se poden consultar os protocolos e empezar a colaborar. Hai unha serie de recomendacións que cómpre ter presentes para tomar parte nesta iniciativa: as fotografías deben ir acompañadas sempre da data e a localización e haberá que rexistrar a súa presenza e características, do mesmo xeito que tomar datos básicos da contorna.

Tamén poderán realizaranse seguimentos mediante censos e transectos, anotando de forma sistemática a cobertura e o estado das algas en cada tramo (por exemplo, cada 25 centímetros), indicando se hai bosque ben desenvolvido, algas de menor tamaño ou roca espida, así como a presenza de herbívoros. Todas estas observacións subiranse á plataforma Observadores do Mar para permitir o acceso a outros usuarios.

Ante un escenario cada vez máis preocupante no relativo á conservación dos bosques mariños, Observadores do Mar fai un chamamento á cidadanía: pide información que complemente á obtida polos equipos científicos e contribúa á conservación e recuperación destes ecosistemas. A través da plataforma, calquera persoa pode informar sobre a súa presenza, realizar observacións puntuais ou facer seguimento dun mesmo “bosque".

Podes consultar o mapa interactivo de Observadores do Mar na seguinte ligazón.

FONTE: Noelia Gallego/gciencia.com