ZONA VERDE

Os segredos das augas profundas de Galicia: descubren tres novas especies de peixes para a ciencia

A investigación rexistra tres especies novas para a ciencia, dúas inéditas para augas españolas e unha non indíxena / Rafael Bañón

Os rexistros de especies de peixes raros son cada vez máis importantes para a ciencia: ademais de enriquecer os inventarios, melloran o coñecemento taxonómico e proporcionan evidencia dos cambios que se producen nos mares. A través do monitoreo a longo prazo, un equipo do Instituto Español de Oceanografía (IEO-CSIC), formado por investigadores de Santander e Vigo, presenta os rexistros recentes de especies novas para a ciencia e para augas españolas, xunto a unha especie non indíxena, atopadas en augas galegas e cantábricas. Os resultados foron presentados no XI Congreso de Ictioloxía, celebrado en Vila Real (Portugal).

Concretamente, rexistráronse tres especies novas para a ciencia (Gaidropsarus gallaeciae, Notacanthus arrontei e Neoscopelus serranoi), mentres que outras dúas especies apareceron por primeira vez en augas españolas (Lyconus brachicolus e Lipogenys hyalovelanum). Por outra banda, un exemplar de Diapterus brevirostris, nativo da costa tropical e subtropical do Pacífico de América, identificado fronte a Asturias, dentro da boca dun peixe nativo. A causa do seu pequeno tamaño e a proximidade do porto comercial de Xixón, considérase a auga de lastre como vector máis posible para a súa introducción no mar Cantábrico. Algunhas das especies foron atopadas no Banco de Galicia, un monte submariño situado a pouco menos de 200 quilómetros de Fisterra, e tamén no litoral.

“Son especies de augas profundas que viven arredor dos 800-1.000 metros de profundidade”, sinala o investigador do Centro Oceanográfico de Vigo Rafael Bañón, un dos autores do estudo publicado en Proceedings. Explica que son especies que sempre existiron a eses niveis pero que non se descubriron ata agora: “Non son abundantes, como a sardiña ou o xurelo, nin van en bancos; son especies solitarias de pequeno tamaño”. Ademais, engádese un risco na súa identificación, xa que son especies que se asemellan a outras que viven en diferentes partes do mundo, polo que o investigador indica que é fácil equivocarse e pór un nome que non corresponde.

Os peixes atopados foron recollidos durante enquisas anuais de arrastre de demersal realizadas polo IEO na plataforma continental do norte de España, así como durante dúas enquisas multidisciplinarias realizadas no Banco de Galicia en 2010 e 2011. As tres especies novas foron atopadas nas costas galegas, nas augas profundas e no talude da plataforma continental. Mentres, unha das novas especies notificadas para España, Lipogenys hyalovelanum, foi rexistrada fronte á ría de Vigo. Así, a importancia destes achados reside na biodiversidade mariña, sobre todo ao descubir especies novas ou non citadas no territorio estudado.

Todos os exemplares recollidos pasaron por un estudo dobre no que se baseou a súa identificación, un enfoque taxonómico integrador que combinou o exame morfolóxico e os análises moleculares.

Por unha banda, o estudo morfolóxico emprégase sempre para identificar a especie, e que, segundo explica Rafael Bañón, van dende medidas biométricas ata exames hematolóxicos.

Por outra, estúdase a codificación de barras COI, secuencias estandarizadas do ADN que se empregan para describir especies de peixes. Son únicos de cada unha delas e poden ser utilizados como un marcador universal para recoñecer determinadas especies: “A nivel molecular, as especies de peixes diferéncianse nun 2%; analízase só unha parte do xen”, explica o investigador. Desta forma, facilítase o recoñecemento, a conservación e o manexo de especies en perigo de extinción.

Unha das conclusión principais deste estudo foi a importancia dos estudos oceanográficos a longo prazo co obxectivo de detectar peixes raros e de augas profundas como os rexistrados no norte peninsular. Non só iso, senón tamén o papel da colaboración cidadá, dos pescadores e observadores na documentación da biodiversidade. Por exemplo, a especie exótica localizada na costa de Asturias foi identificada por un pescador deportivo. O resto dos achados foron froito de campañas científicas do IEO. Este traballo é o legado de proxectos como LEMGAL, que inventariou 6.381 especies mariñas en augas atlánticas. “Cada vez vanse descubrindo máis cousas; debería facerse unha actualización da biodiversidade mariña de Galicia de forma periódica”, sinala Bañón.

Ademais, tendo en conta que Galicia vive en gran medida do mar, é interesante saber que cambios se están a producir nel. O investigador do IEO de Vigo explica que as especies que se pescan habitualmente son crecidas, e que algunhas das novas que chegan co cambio climático son comerciais. “Cando comezan a ser abundantes, teñen interese comercial”, engade. Con todo, na súa maioría, as notificadas neste estudo son especies de augas profundas e, por tanto, ocasionais.

A longo prazo, segundo Rafael Bañón, hai tres retos para a investigación en Galicia das especies mariñas. En primeiro lugar, hai que detectar exemplares, e a través do monitoreo pódese detectar o antes posible a chegada de especies exóticas e novas. En segundo lugar, manter o estudo implicando a novos axentes como confrarías, pescadores, cidadáns e técnicos, xa que, tal e como comenta o investigador, “Galicia ten 1.500 quilómetros de costa e o estudo non debería depender só dos organismos de investigación”. En terceiro lugar, pero non por iso menos importante, notificar os cambios: “Canta máis xente, maior evolución poderemos observar”, conclúe.

FONTE: Andrea Veiga/gciencia.com

A humanidade alcanzará o seu déficit ecolóxico este xoves 30 de xullo

 

 

Hoxe, 30 de xullo, a humanidade entrará oficialmente en déficit ecolóxico ao consumir todos os recursos biolóxicos que a Terra pode rexenerar nun ano, segundo as estimacións da organización internacional Global Footprint Network (GFN), materializadas no coñecido como Día da Sobrecapacidade da Terra. A partir desta data, a demanda global de recursos naturais e a xeración de emisións superarán a capacidade anual de rexeneración e absorción dos ecosistemas, unha situación que, de acordo con este indicador, reflicte o desequilibrio entre o consumo humano e os límites do noso planeta.

Segundo o estudo de GFN, a sobrecapacidade global empezou en 1973, cando se alcanzou o 16 de decembro, poucos días antes de terminar o ano. O período foi crecendo ata abarcar algo máis de cinco meses no 2026. a data calcúlase dividindo a biocapacidade da Terra (a cantidade de recursos ecolóxicos que o noso planeta pode xerar nun ano) entre a pegada ecolóxica humana, é dicir, a demanda destes recursos para ese ano entre os que se inclúen variables como o uso do chan, o comercio internacional ou as emisións de carbono. O resultado desta división multiplícase por 365, o número de días do ano, ou por 366 se é bisiesto. Os cálculos elabóranse actualizando miles de datos estatísticos achegados por organismos internacionais como as Nacións Unidas ou a Axencia Internacional da Enerxía.

Cada país conta con métricas particulares para calcular o seu Día do Déficit Nacional. No caso de España, alcanzouse o pasado 4 de xuño, o que significa que a biocapacidade estimada do país só cobre ao redor do 39% da pegada de consumo dos seus residentes e que, desde esa data, depende de recursos procedentes do exterior para manter o seu nivel de consumo. Doutra banda, Catar é o país que máis consome con diferenza, xa que segundo as estimacións de GFN esta data foi o 4 de febreiro, seguido por Luxemburgo o 17 e Singapura o 23 do mesmo mes. De acordo con este estudo, Honduras será o que máis respecte as súas condicións, xa que o seu día será o 27 de novembro e precederanlle Cambodia o 25 de novembro e Ecuador o 12 de novembro.

Esta xornada «non é unicamente unha advertencia sobre canto consumimos», senón tamén «un indicador do funcionamento do modelo económico e a súa dependencia de recursos naturais que se rexeneran a un ritmo inferior ao da súa utilización», explica o asesor académico de EALDE Business School, Sergi Simón. Máis que sinalar un día concreto, o indicador pretende mostrar a evolución dunha tendencia sostida no tempo, apunta, e de feito as previsións demográficas e económicas parecen indicar que a demanda de enerxía, materiais e bens de consumo incrementarase aínda máis durante os próximos decenios.

Neste contexto, o informe Global Resources Outlook 2024 do Programa de Nacións Unidas para o Medio Ambiente (PNUMA) estima que o uso mundial de recursos materiais podería aumentar ata un 60% entre o 2020 e o 2060 «se non se adoptan cambios significativos nos actuais modelos de produción e consumo». Ante este escenario, Simón sostén que o debate non debe limitarse a reducir o consumo, senón tamén a transformar a forma de producir e utilizar os recursos, impulsando modelos diferentes «baseados na economía circular». Entre eles cita o deseño de produtos máis duradeiros, reparables, reutilizables ou reacondicionables, así como o apoio ás actividades vinculadas ao mantementos, a reciclaxe ou o alugueiro de bens, co obxectivo de xerar máis valor económico utilizando menos materias primas novas. 

FONTE: lavozdegalicia.es            Imaxe: 

Ata 44 toneladas de metano ao ano: así deixa a súa pegada o gas no fondo da ría de Vigo

Mapa das sondaxes e os campos de gas cartografados (en rosa) / Jon Gardoki

Estímase que a ría de Vigo libera entre 18 e 44 toneladas de metano ao ano, segundo un estudo de 2007, publicado en ScienceDirect e elaborado pola Universidade de Vigo (UVigo). Trátase dun campo que levan estudando durante máis de vinte anos os investigadores da institución viguesa, levando a cabo unha caracterización completa e unha cartografía en detalle dos campos de metano, un gas de efecto invernadoiro relativamente potente e un dos principais compoñentes do gas natural. Agora, unha nova investigación da Universidade do País Vasco, publicada en ScienceDirect, afonda en cales son os efectos deste composto sobre as comunidades biolóxicas, tanto actuais como semifósiles, un aspecto antes descoñecido. Desta forma convértese nun dos primeiros traballos sobre metano a nivel costeiro, xa que se adoita estudar en ecosistemas mariños.

Para poder conseguir esta información, os investigadores tomaron a cartografia dos campos de gas de investigadoras como Soledad García Gil, do Centro de Investigación Mariñas (CIM-UVigo), e recolleron sondaxes en tres zonas próximas a campos de gas pouco profundos da ría de Vigo. Así, a partir destas mostras, analizaron os microorganismos presentes, concretamente os foraminíferos bentónicos, organismos unicelulares cunha pequena cuncha calcárea, a fin de coñecer como o metano afecta á súa distribución e abundancia, aspectos que queda reflectidos no sinal isotópico.

“A produción de materia orgánica da ría de Vigo leva á aparición dunha elevada cantidade de metano”, sinala Jon Gardoki, primeiro autor do artigo. Así, a materia remata por ser depositada nos sedimentos. Aquela que non é consumida por outros organismos mantense enterrada durante decenas de miles de años, transformada por bacterias e mecanismos xeoquímicos ata producir metano. Con todo, a pesar de que é un gas que se asocia co cambio climático, este novo estudo céntrase no seu impacto biolóxico.

Para estudar o carbono, os foraminíferos son especialmente útiles. Mentres que a membrana dunha bacteria se degrada e desaparece unha vez morta, os foraminíferos, seres unicelulares, manteñen a súa cuncha intacta cando falecen, o que permite reconstruír as condicións do pasado. “As especies non parecen estar afectadas polas emisións de metano en termos de biodiversidade nin abundancia”, explica o investigador Gardoki, pero si que manteñen os restos no seu cacho ao longo do tempo.

O estudo conta tamén con análises de composición isotópica do carbono δ¹³C (mide as relacións isotópicas do carbono-13 respecto do carbono-12) e do osíxeno δ¹8O (mide as relacións isotópicas entre o osíxeno-18 y osíxeno-16) desas cunchas. Así, un dos resultados máis chamativos é que entre o 0% e 33% do carbono incorporado por alguns microorganismos procede do metano. É un dato procedente da aplicación do modelo de mestura isotópica que, de maneira tentativa, permite cuantificar cal é a porcentaxe de carbono inorgánico disolto do metano. “O metano en sedimentos pode producir transformacións: as cunchas calcáreas teñen calcita, a calcita contén carbono, e o carbono provén do metano”, apunta o investigador.

Ademais, os investigadores atoparon que, nalgúns niveis das sondaxes realizadas, os sinais non se corresponden a un sinal normal dun ambiente oceánico ou costeiro. “É o primeiro dato que atopamos sobre como o metano influencia a comunidades e permite coñecer que sinal deixa”, indica Jon Gardoki. Engade que se trata dun achado relevante, xa que nun futuro se poderá estudar que sinais deixa o metano ao longo de decenas de miles de anos, en base ao sinal isotópico dos foraminíferos.

A investigación entre a Universidade do País Vasco amosa que a influencia do metano na ría de Vigo non é uniforme, senón que aparece en pequenos intervalos de sedimento. “A pesar de que sabíamos que distribución do metano é heteroxénea, interpretamos que se poden producir migracións laterais deste gas a escala moi pequena”, indica. Desta forma, este gas de efecto invernadoiro pode desprazarse horizontalmente uns centímetros aproveitando capas máis permeables de sedimento: “A unha determinada profundidade pode non haber sinal isotópico, pero máis abaixo si”.

O aumento da temperatura pode producir que chegue unha maior migración de metano. “Non ocorreu na ría de Vigo nin digo que vaia ocorrer, pero é un proceso a considerar”, apunta. Con todo, achados como as análises de foraminíferos bentónicos son especialmente relevantes para poder entender a saúde da ría de Vigo e a súa futura evolución, ou mesmo monitorizar outros ecosistemas mariños semellantes, como a ría de Arousa. “Non afecta de forma uniforme a todas as comunidades”, apunta, polo que é importante un estudo individualizado.

Pero a investigación debe seguir o seu curso: “A miña pregunta agora mesmo é se podemos estudar máis sondaxes da ría interna, onde os campos de gas están máis na superficie”. Así, con vistas ao futuro, Jon Gardoki agarda poder seguir analizando o impacto biolóxico do metano na parte interna e externa da ría, ademais das zonas onde o campo de gas se atopa aínda a unha maior profundidade, a fin de coñecer como afecta o sinal isotópico dos foraminíferos.

FONTE: Andrea Veiga/gciencia.com

Un estudo da UVigo en ratas suxire que os microplásticos alteran a conduta e a función cerebral

Paseas pola praia, xusto á beira do mar, e atopas unha botella de auga, o envase roto dun xeado e os restos dunha antiga bolsa de supermercado. Ningún destes plásticos está nunha papeleira, senón flotando sobre a auga. Tamén están presentes a escala microscópica, aínda que non poida velos o ollo humano. Diferentes estudos xa detectaron microplásticos no sangue, nas feces e na placenta. Co obxectivo de entender o seu impacto sobre o cerebro, un equipo da Universidade de Vigo (UVigo) analizou os efectos da exposición aguda a micro e nanoplásticos en ratas. A investigación suxire que tras admnistrárllelos mediante unha inxección, os roedores experimentaron alteracións no comportamento e cambios na bioquímica do cerebro en tan só 24 horas.

O artigo, publicado recentemente na revista Ecotoxicology and Environmental Safety, é unha aproximación ao que podería acontecer no corpo humano baseándose nun modelo moi empregado en ciencia: as ratas. Con todo, o experimento non reproduce a exposición ambiental, senón que os micro e nanoplásticos son administrados en laboratorio para analizar os seus efectos a curto prazo. “Non avaliamos unha exposición crónica, senón aguda. Queremos saber onde están a facer dano. Precisaríanse máis investigacións para ver os mecanismos exactos que o causan”, explica a primeira autora do estudo, Laura Bergantiños Lillo.

A investigadora da UVigo matiza que, de momento, só atoparon indicios e unha relación entre o tóxico (os micro e nano plásticos) e os efectos que produce no comportamento e na función cerebral das ratas. Así, tras a inxección das partículas contaminantes, os roedores mostraron alteracións motoras, descoordinación e certa fatiga. “Adéstralos para correr nunha roda. Nunha situación normal fano durante un tempo determinado pero, tras a exposición a microplásticos, xa non eran capaces de acadalo”, sinala Bergantiños Lillo. Ademais dos problemas motores, tras someter as ratas a probas de exploración, o equipo decatouse de que tras a administración de microplásticos perdían parte da súa motivación e curiosidade.

O seguinte paso foi tratar de entender por que se producían os fallos motores nos ratos tras a exposición aos plásticos. “Analizamos marcadores específicos de toxicidade e avaliamos varios parámetros de estrés oxidativo. Con eles confirmamos que os microplásticos teñen certa toxicidade“, sinala a autora, que asinou o estudo xunto aos tamén investigadores da UVigo Martiño Barreiro Chapela, Lilian Rosana Ferreira Faro e Rafael Durán Barbosa. Mais un dos aspectos que máis lles sorprendeu foi a interacción dos micro e nanoplásticos con outros contaminantes. En concreto, co glifosato, un pesticida de uso moi común na agricultura.

“Se xa os microplásticos causaban efectos, cando os mesturabas con glifosato creábase unha bomba. É dicir, os danos eran máis evidentes”, sinala. A hipótese que barallan dende o equipo da UVigo é que os plásticos actúan como unha especie de vehículo ou vector doutros contaminantes e que, ao asociarse, potencian os seus efectos nocivos sobre o organismo. Bergantiños Lillo aclara que a dose empregada de glifosato foi moi baixa e, polo tanto, non debería ter “ningún efecto” sobre o organismo dos roedores. Porén, o estudo suxire que ao combinar ambos os contaminantes, amplifícase e poténciase a súa toxicidade.

Outro dos aspectos máis relevantes do traballo, que empregou 72 ratas, é a diferente resposta aos contaminantes en función do sexo. Malia que o que atopan tan só son indicios, os resultados suxiren que as femias son máis sensibles aos efectos do micro e nanoplásticos que os machos. “Só podemos extraer hipóteses pero probablemente estea relacionado con cuestións hormonais“, explica Bergantiños Lillo. Non obstante, a primeira autora insiste en que o seu estudo é unha primeira aproximación e que continuarán a investigar nesta liña para xerar máis coñecemento e evidencia científica.

O equipo da UVigo centrouse no estudo do cerebro en ratas, dado que a literatura científica sobre o impacto dos nano e microplásticos está máis enfocada ao modelo de peixe cebra e ao sistema dixestivo. “O cerebro é especialmente delicado”, sinala Bergantiños Lillo, quen menciona estudos que xa describiron a capacidade dos micro e nanoplásticos de atravesar a barreira hematoencefálica, ás veces complicada de cruzar incluso para algúns fármacos. O obxectivo agora é indagar en máis profundidade que acontece coas moléculas que conseguen chegar a cerebro. “O que buscamos é previr, porque non sabemos o que vén”, advirte a investigadora.

Bergantiños Lillo expón as grandes lagoas que hai sobre os efectos no corpo humano dos nano e microplásticos, e lembra o impacto mediático da crise dos pellets, que chegaron en masa ás costas galegas tras o accidente do buque Toconao en decembro de 2023. A liberación de plásticos no medio ambiente, e tamén a súa chegada aos tecidos humanos, dá pé a unha profunda reflexión. “Xa hai estudos que apuntan que a inxestión de plásticos podería estar asociada con enfermidades como o párkinson e o alzhéimer”, apunta a investigadora da UVigo. De momento tan só son hipóteses, pero Bergantiños Lillo e o seu equipo están xa un paso máis preto de entender o efecto dos micro e nanoplásticos no sistema nervioso central.

FONTE: Laura Filloy/gciencia.com      Imaxe: ars.els-cdn.com/sciencedirect.com

A auga do mar pronto poderase beber grazas a este material: inventouno China e ten un custo enerxético baixísimo

Foses ou non á praia para mergullarte na auga, saberás que a auga mariña (a que se atopa nos océanos e mares, recubrindo o 71% da superficie da Terra), contén sales disoltos, por iso sabe salgada ao padal (non como a auga doce que bebemos para hidratarnos). Estímase que a súa salinidade é de aproximadamente 35 gramos de sal por litro, o que equivale a unha salinidade do 3,5%, aínda que esta cifra pode variar dependendo da zona debido á evaporación e o fluxo da auga doce proveniente dos ríos e o desxeo dos glaciares.

A auga mariña está composta de diversos sales, como o cloruro de sodio (o sal común), o sulfato de magnesio e o sulfato de calcio. Se algunha vez preguntácheste por que é salgada, a resposta é sinxela: a través da auga de choiva, os ríos e os arroios, levando o sal desde a terra ata o mar. Ademais, ten máis importancia da que a xente pensa, xa que non só é o medio no que vive multitude de especies (fonte de alimento, vía de transporte e enerxía), senón que tamén actúa como regulador do clima.

Poder utilizar a auga mariña para consumo humano sería de gran axuda nas rexións que sofren de secas ou para reducir a presión sobre os acuíferos, permitindo aos pozos e reservas de auga doce subterráneas ‘descansar’. O problema é que non se pode beber directamente auga do mar, xa que en lugar de hidratar, deshidrata a gran velocidade. 

Cando se bebe auga de mar, a concentración de sal no sangue e os fluídos que rodean as túas células sobe drasticamente. Como o corpo humano é unha máquina marabillosa, para intentar equilibrar as cousas, aplica o proceso de ósmosis: a auga desprázase desde onde hai menos concentración de sal cara a onde hai máis. Isto provoca que a auga das células saia para diluír o sal que acaba de entrar ao corpo, facendo que as células se encollan e se deshidraten.

Os riles son os órganos que se encargan de desfacerse do exceso de sal a través da urina, pero teñen un límite biolóxico: a máxima concentración de sal que pode albergar a urina é dun 2%. Entón, se se bebe un litro de auga de mar (3,5% de sal), e a urina só pode concentrar un 2%, os riles necesitan fabricar 1,75 litros de urina. Por tanto, por tomar un só vaso de auga de mar, o corpo debe gastar case dous vasos da súa propia auga, pediendo así moito máis líquido do que se inxeriu.

O ser humano só pode beber auga de mar se previamente a desaliniza. O proceso de ósmosis inversa, segundo os expertos, consome entre 2,5 e 4 kWh por cada metro cúbico (1.000 litros) de auga producida, o que equivale a 0,003 kWh por litro). Se é auga salobre (menos salina), o consumo redúcese a 1,5 kWh por metro cúbico ou menos. Aínda que as tecnoloxías modernas lograron reducir aínda máis o consumo eléctrico, o ideal é que o consumo fose 0.

China desenvolveu un novo tipo de material fototérmico que logrou manter a estabilidade durante un ano con cero custos de enerxía, e un prototipo xa foi posto a proba ao aire libre. Integraron nanopartículas nun material de evaporación fototérmica tridimensional, aumentando significativamente a eficiencia da conversión de enerxía solar para impulsar a desalinización.

O dispositivo alcanzou unha taxa de absorción solar de ata o 90,2%, á vez que reduciu a enerxía necesaria para evaporar o mesmo volume de auga de mar nun 45,7%. Nun pequeno campo de probas, o dispositivo axudou a irrigar 5 metros cadrados de terra de cultivo durante un ciclo de crecemento completo usando unicamente luz solar natural sen necesidade de infraestrutura de rede eléctrica externa.

O equipo tras o desenvolvemento observou que o custo de produción da auga sería inferior á da auga embotellada.

FONTE: Jesús Quesada/nationalgeographic.com.es

O mapa oculto de insectos por descubrir: estiman que hai entre 8 e 14 millóns de especies descoñecidas

Oruga con casulos de avespa parásita en Ecuador / Steve A. Marshall/Universidade de Guelph, Ontario, Canadá.

Coa chegada do verán, aparece na vida cotiá un mundo de insectos que antes estaban ocultos polo frío. Molestan, pican, a moitos inténtase matar ou escorrentar. Con todo, eses só representan unha pequena porcentaxe de todas as especies que hai no mundo.

Un equipo de investigadores da Universidade de Cornell (Nova York), entre os que figuran Robert K. Colwell e Laura Melissa Guzmán, estimaron que pode haber entre 8 e 14 millóns máis de especies de insectos das que se pensaba. Ata o de agora, os expertos aseguraran que existen uns seis millóns de especies. No seu estudo, publicado na revista  Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), sinalan que este dato ten profundas implicacións para comprender a escala, riqueza e futuro da biodiversidade na Terra.

Ademais, advirten que este reconto axudará a protexer especies hoxe descoñecidas. "Subestimouse enormemente cantas existen. Antes de que poder dicir cantas estamos a perder, necesitamos saber cantas hai e iso é o que este traballo axuda a establecer", asegura Laura Melissa Guzmán, profesora adxunta de entomoloxía na Universidade de Cornell e autora do artigo.

Actualmente, estímase que o cambio climático e o uso intensivo de terras agrícolas provocou a redución de insectos en case un 50%, segundo un estudo publicado en 2022 en Nature. "Temos probas contundentes de que o uso de pesticidas e a perda de hábitat están a provocar diminucións reais nas poboacións de abellas e bolboretas", advirte Guzmán.

Os insectos son o grupo de animais máis diversos do mundo. Este informe indica que débese a que moitos sofren metamorfose durante os seus ciclos de vida, o que lles permite explotar diferentes hábitats segundo as súas etapas vitais, tal como é o caso das bolboretas. Ademais, o seu tamaño permítelles manter poboacións en zonas restrinxidas. "Hai moitas cousas que podemos facer para axudar a protexer os insectos. Por outros estudos sabemos que deter a perda de hábitat, reducir o uso de pesticidas e abordar o cambio climático son cruciais", afirma a coautora do artigo.

Para este estudo, aproveitaron a extensa toma de mostras de insectos na área protexida da área de Conservación Guanacaste (ACG), que abarca 169.000 hectáreas no noroeste de Costa Rica. O novo reconto utilizou información xenética de 1,6 millóns de insectos tropicais individuais, dun grupo moi diverso de avespas parasitoides en Costa Rica. Utilizáronse diversos métodos para levar a cabo a mostra. Alén das trampas con forma de tenda, unha das técnicas para a categorización constou en recoller orugas e analizar as especies de que emerxían delas.

Ademais, utilizaron estratexias estatísticas para estimar a cantidade de especies existentes. A partir da medición de cantas avespas foron achadas, calcularon a cantidade das que non poderían detectarse. Despois, comparárono cos 54.000 tipos de insectos que hai na área e chegaron á conclusión de que o total de especies no ACG é de 333.000. 

FONTE: Dlorecia Da Silva/elmundo.es/ciencia

Científicos descobren desde o espazo que as estacións da Terra non van ao mesmo ritmo, nin sequera na mesma latitude

Os datos recompilados por satélites durante dúas décadas revelan que a primavera, o verán, o outono e o inverno non seguen o mesmo calendario en todas as rexións do planeta / ChatGPT-4o/Christian Pérez

Desde pequenos asumimos que as estacións seguen unha orde inmutable. O inverno dá paso á primavera, despois chega o verán e, finalmente, o outono pecha o ciclo antes de que todo volva empezar. En España ese calendario natural marca desde hai séculos a agricultura, a floración das amendoeiras, as colleitas ou a vendima. Con todo, un novo estudo, publicado en Nature, invita a reformular esa idea. O que parece un patrón universal é, en realidade, moito máis complexo: a natureza non sempre segue o mesmo compás e, nalgúns lugares, dúas paisaxes separadas por poucos quilómetros poden estar a vivir "estacións" completamente diferentes ao mesmo tempo.

Para chegar a esa conclusión, un equipo internacional de investigadores analizou máis de 20 anos de imaxes captadas por satélites que rexistran como cambia a vexetación terrestre ao longo do ano. Grazas a unha nova forma de interpretar eses datos, lograron elaborar o mapa máis detallado ata a data sobre o comportamento estacional dos ecosistemas do planeta.

O que descubriron rompe cunha das ideas máis estendidas sobre o funcionamento da natureza. En numerosos lugares, o momento en que a vexetación alcanza o seu máximo desenvolvemento non coincide co de zonas moi próximas. Nalgúns casos, dúas paisaxes separadas por apenas unhas decenas de quilómetros, e mesmo situados á mesma latitude, poden atoparse en fases completamente distintas do seu ciclo anual.

Aínda que o estudo ten alcance global, as súas conclusións resultan doados de entender se se observan algunhas paisaxes españolas. A península reúne unha enorme diversidade climática e xeográfica nun espazo relativamente reducido. Mentres os bosques do norte manteñen unha intensa actividade vexetal, boa parte do sueste presenta un aspecto moito máis seco. Do mesmo xeito, os vales poden atoparse en plena explosión primaveral mentres as montañas próximas aínda conservan un ritmo completamente distinto.

Os investigadores explican que a temperatura é só unha peza do quebracabezas. Factores como a cantidade de auga dispoñible, a altitude, a orientación das ladeiras, a presenza de nubes ou mesmo a capacidade das raíces para acceder a reservas de humidade subterránea modifican profundamente o calendario biolóxico de cada ecosistema. O resultado é que dous lugares moi próximos poden responder de forma moi diferente ao paso das estacións.

Nalgúns ecosistemas mediterráneos, as plantas “aproveitan” o inverno chuvioso para crecer e florecer pronto, antes de que o verán seco free a súa actividade. Noutros, sobre todo en zonas montañosas, o crecemento atrásase ata que soben as temperaturas. O resultado é unha especie de dobre primavera: unha temperá en zonas baixas e outra máis tardía en áreas forestais ou de maior altitude. O que agora sabemos é que este patrón, observado desde hai anos por botánicos e ecólogos, non é unha rareza local, ocorre a gran escala en todo o planeta.

A clave do novo estudo está en como se analizou a información. En lugar de limitarse a indicadores clásicos, como a data exacta na que “empeza” a primavera, os investigadores reconstruíron o ciclo completo de crecemento anual da vexetación, usando como as plantas reflicten a luz infravermella ao longo do ano. Ese enfoque permite detectar ritmos complexos, con picos dobres ou patróns sutís que antes pasaban desapercibidos, sobre todo en rexións tropicais e áridas.

Un novo estudo revela que as paisaxes montañosas tropicais presentan ciclos estacionais moi distintos entre si, mesmo a distancias curtas. Foto: Istock/Christian Pérez

Grazas a esta metodoloxía, os científicos identificaron o que chaman “asincronía estacional”: lugares onde ecosistemas próximos viven as estacións en momentos distintos. As grandes protagonistas deste fenómeno son dous tipos de rexións moi concretas: as zonas montañosas dos trópicos e as áreas de clima mediterráneo repartidas polo mundo, desde California ata Chile, pasando por Sudáfrica, Australia… e o Mediterráneo europeo.

Nas montañas tropicais, a situación é aínda máis extrema. Alí, dúas ladeiras separadas por un val poden experimentar picos de crecemento vexetal en meses distintos. A razón non é só a temperatura, relativamente estable durante todo o ano, senón unha combinación de choivas, nebulosidade e dispoñibilidade de luz solar. Nalgúns bosques tropicais, as árbores sincronizan o seu crecemento cos períodos de maior luminosidade, mesmo aínda que iso signifique “desobedecer” o calendario que seguirían outras plantas a poucos quilómetros de distancia.

Que dúas poboacións dunha mesma especie vivan a poucos quilómetros de distancia non significa que compartan o mesmo calendario biolóxico. Se unha florece, reprodúcese ou atopa alimento semanas ou mesmo meses antes que a outra, as oportunidades de intercambio xenético diminúen considerablemente. Co paso de miles de xeracións, ese illamento temporal pode facer que ambas as evolucionen por camiños distintos ata converterse en especies diferentes.

Esta hipótese axuda a explicar por que moitas das rexións onde os ciclos estacionais son máis irregulares tamén albergan unha biodiversidade extraordinaria. As montañas tropicais e as zonas de clima mediterráneo, onde os ritmos da natureza cambian bruscamente dun lugar a outro, concentran algunhas das maiores riquezas biolóxicas do planeta.

As implicacións do estudo non terminan na evolución das especies. Os investigadores sosteñen que comprender como cambia o calendario da vexetación tamén pode resultar útil para actividades tan cotiás como a agricultura.

Un dos exemplos máis rechamantes aparece en Colombia. Alí, a complexa orografía de Ándelos fai que dúas plantacións de café relativamente próximas poidan madurar os seus froitos en épocas completamente distintas do ano. Algunhas leiras recollen a colleita varios meses antes que outras, a pesar de atoparse separadas unicamente por un traxecto de poucas horas. O novo mapa elaborado a partir de imaxes de satélite mostra que estas diferenzas responden o comportamento local do clima e do relevo, moito máis que á latitude.

España tampouco é allea a este fenómeno. Cultivos tan representativos como a vide, a oliveira ou as amendoeiras mostran calendarios moi diferentes segundo a altitude, a orientación das ladeiras ou a dispoñibilidade de auga. Dispoñer de mapas cada vez máis precisos sobre estes ritmos naturais podería axudar a planificar mellor as campañas agrícolas, optimizar o uso dos recursos hídricos e mesmo preparar ao sector para os cambios que traerá un clima cada vez máis variable.

A media dos ciclos de crecemento estacional dos ecosistemas terrestres do planeta, calculada a partir de dúas décadas de imaxes de satélite / Terasaki Hart et al., Nature, (2025)

Durante décadas, moitos modelos climáticos e ecolóxicos asumiron que as estacións funcionan de forma relativamente uniforme dentro de grandes rexións. Este estudo cuestiona esa idea. Se as estacións poden desincronizarse a escalas tan pequenas, as predicións sobre como responderán os ecosistemas ao quecemento global poderían necesitar axustes importantes.

A crise climática non só está a alterar as temperaturas medias, senón tamén a regularidade das choivas, a duración das estacións e a frecuencia de eventos extremos. Nun mundo onde o calendario natural xa é máis caótico do que pensabamos, eses cambios poden ter efectos inesperados: desde desaxustes entre plantas e polinizadores ata alteracións na dispoñibilidade de recursos para animais e seres humanos.

Quizá a lección máis importante deste traballo sexa conceptual. Invítanos a abandonar a idea dun planeta que latexa ao unísono e a aceptar que a Terra funciona máis ben como unha orquestra complexa, onde cada instrumento segue o seu propio tempo. Desde os bosques mediterráneos españois ata as selvas tropicais andinas, a natureza compón unha sinfonía de ritmos estacionais que de cando en cando coinciden do todo.

Comprender esa “desorde” non é só unha cuestión académica. Pode axudarnos a protexer mellor a biodiversidade, a planificar a agricultura do futuro e a anticipar os efectos do cambio climático con maior realismo. Porque, ao final, entender cando chega realmente a primavera, e para quen, pode ser tan importante como saber canto subirá a temperatura media do planeta.

FONTE: Chistrian Pérez/muyinteresante.okdiario.com

Perforan 523 metros baixo o xeo da Antártida e desenterran unha cápsula do tempo de 23 millóns de anos

Nun dos confíns máis inhóspitos e remotos da Antártida occidental, a máis de 700 quilómetros de calquera rastro de civilización, un equipo de 29 científicos e enxeñeiros acaba de facer historia. Traballando sen descanso baixo condicións extremas no campamento de Crary Ice Rise, lograron un obxectivo que parecía inalcanzable: atravesar máis de medio quilómetro de xeo macizo para extraer o barro e os sedimentos primixenios que xacen no fondo. Esta proeza técnica destapou unha verdadeira cápsula do tempo xeolóxica.

O proxecto forma parte de SWAIS2C (Sensitivity of the West Antarctic Ice Sheet to 2 °C), unha iniciativa internacional que busca comprender como respondeu historicamente a capa de xeo da Antártida occidental a períodos de quecemento global.

Tal e como indicou o comunicado oficial do proxecto, o equipo conseguiu atravesar 523 metros de xeo utilizando un sistema de perforación con auga quente para abrir o conduto inicial. Unha vez alcanzada a base xeada, descenderon máis dun quilómetro de tubaxes ata chegar aos sedimentos acumulados baixo o xeo.

Ao longo de varias semanas, os investigadores extraeron un núcleo sedimentario de 228 metros de lonxitude composto por capas alternas de lodos, areas e fragmentos rochosos. Segundo o comunicado, trátase do núcleo máis longo xamais perforado baixo unha capa de xeo.

Cada tramo recuperado foi descrito, fotografado e analizado preliminarmente no propio campamento antes de enviarse a laboratorios internacionais para estudos máis detallados.

Os primeiros indicios xa apuntan a que o rexistro podería abarcar ata 23 millóns de anos de historia, baseándose na identificación preliminar de microfósiles mariños presentes nalgunhas capas. Ese dato, por si só, converte o núcleo nun arquivo xeolóxico excepcional.

A medida que avanzaban na extracción, o equipo observou unha notable variabilidade nos tipos de sedimento. Algunhas capas mostran características típicas de depósitos formados baixo unha masa de xeo asentada sobre terra firme, similares ás condicións actuais. Pero outras contan unha historia distinta.

En determinados niveis apareceron fragmentos de cunchas e restos de organismos mariños que requiren luz para sobrevivir. Tal e como revelou o equipo no comunicado, estes achados suxiren que no pasado esa rexión non estivo sempre cuberta por centos de metros de xeo.

A hipótese de que a rexión experimentou retrocesos importantes de xeo non é nova. Con todo, ata o de agora os datos procedían principalmente de sedimentos mariños próximos, de plataformas flotantes ou de rexistros oceánicos no mar de Ross e o océano Austral. Este núcleo ofrece por primeira vez un rexistro directo desde a marxe interna da propia capa de xeo.

A Antártida occidental é unha das rexións máis sensibles do sistema climático global. Gran parte da súa base atópase por baixo do nivel do mar, o que a fai vulnerable á intrusión de augas oceánicas máis cálidas.

Os datos satelitais das últimas décadas indican que a rexión está a perder masa e que esa perda está a acelerarse. Se toda a capa de xeo da Antártida occidental afundise, o nivel medio global do mar podería aumentar entre catro e cinco metros, segundo as estimacións científicas actuais recollidas tamén no comunicado do proxecto.

Pero o gran interrogante non é canto xeo hai, senón cando e baixo que condicións comeza un retroceso significativo.

O proxecto SWAIS2C está deseñado especificamente para avaliar a sensibilidade da capa de xeo ante un quecemento de 2 °C respecto aos niveis preindustriales, o mesmo limiar que intenta limitar o Acordo de París.

O relevante do núcleo recuperado é que, segundo as estimacións preliminares, inclúe períodos nos que a temperatura media global superou ese limiar.

Agora comeza a análise máis complexa: datar con precisión cada capa, reconstruír as condicións oceánicas e atmosféricas asociadas e determinar en que momentos o xeo retrocedeu e ata que punto.

Se o rexistro confirma que durante episodios comparables de quecemento a capa de xeo experimentou retrocesos substanciais ou mesmo colapsos parciais, a mensaxe para o presente sería claro.

Porque significaría que o sistema xa mostrou vulnerabilidade baixo niveis térmicos similares aos que o planeta podería alcanzar neste século. Ese é o verdadeiro alcance do achado.

Non se trata só de recuperar o núcleo sedimentario máis longo baixo unha capa de xeo. Trátase de dispoñer, por primeira vez, dun arquivo directo que pode revelar como respondeu a Antártida occidental cando o mundo foi máis cálido que hoxe.

E esa resposta podería redefinir a nosa comprensión do futuro do nivel do mar.

FONTE: Christian Pérez/muyinteresante.okdiario.com