ZONA VERDE

'Asparagopsis taxiformis': a alga invasora tropical que xa chegou a Galicia e ameaza con colonizar os seus fondos mariños

Exemplar de Asparagopsis taxiformis localizado no Grove (Pontevedra) /Eva Cacabelos Reyes

As especies invasoras non necesitan cubrir quilómetros de costa para acender as alarmas. Ás veces basta unha pequena mata rosada prendida entre as rochas. Iso foi o que atopou Eva Cacabelos durante unha xornada de descanso nunha praia do Grove (Pontevedra) en 2025, mentres percorría as pozas que deixa a marea ao retirarse. Aquela forma plumosa, familiar para ela pero inédita en Galicia, resultou ser unha Asparagopsis taxiformis, unha macroalga tropical orixinaria do Indopacífico e estendida desde hai anos polo Mediterráneo.

"Coñecina na Macaronesia e no sur de España, onde é bastante común. Por iso chamoume a atención atopala aquí, porque sabía que nunca se citara en Galicia", lembra a investigadora do Centro Oceanográfico de Vigo do Instituto Español de Oceanografía (IEO). A identificación inicial foi confirmada despois mediante análises moleculares.

Ata entón, a presenza atlántica máis setentrional da especie atopábase en Sines, na costa portuguesa. A súa aparición nas Rías Baixas amplía nuns 500 quilómetros cara ao norte o territorio no que se sabe que está presente. Con todo, a distancia non é o único motivo de inquietude: as análises posteriores revelaron que o exemplar pertence á liñaxe 2, o que presenta unha maior tolerancia ambiental e capacidade invasora.

"Aínda non sabemos se conseguirá establecerse, pero é a variante con máis facilidade para adaptarse a condicións distintas das do seu lugar de orixe", explica Cacabelos. Se supera o inverno e forma unha poboación estable, podería estenderse polo substrato rochoso e competir coas algas autóctonas pola luz, os nutrientes e o espazo.

O impacto iría moito máis alá de substituír unha especie por outra. Os bosques submarinos das rías proporcionan alimento, refuxio e zonas de reprodución a peixes, moluscos e crustáceos. A súa deterioración, advirte a científica, "podería alterar comunidades enteiras" e terminar afectando tamén a actividades tan vinculadas á saúde destes ecosistemas como a pesca e o marisqueo.

A súa chegada constitúe, ademais, un novo sinal da tropicalización do litoral galego. Desde hai anos, os científicos observan como diminúen algunhas poboacións asociadas a augas frías mentres aparecen con maior frecuencia organismos de afinidade cálida, tanto entre as algas como entre os peixes. "Están a cambiar as abundancias e a distribución. Algunhas especies que antes eran comúns vense cada vez menos e outras propias de zonas máis cálidas aparecen máis ao norte", sinala Cacabelos.

O aumento da temperatura facilita a súa supervivencia unha vez alcanzan estas latitudes, aínda que para percorrer grandes distancias adoitan necesitar a axuda da actividade humana. O transporte marítimo, a acuicultura, as embarcacións recreativas e mesmo os residuos flotantes poden levar fragmentos ou organismos adheridos dunha costa a outra.

O caso do Grove atópase, no entanto, nunha fase moi temperá. Cando Cacabelos volveu ao momento do achado un mes despois observou algúns individuos máis, pero esa segunda visita non demostra que a macroalga conseguise asentarse. Ademais, o exemplar inicial carecía de estruturas reprodutoras, o que apunta a unha poboación aínda incipiente que podería desaparecer se non completa o seu ciclo vital. "Unha cousa é que unha especie apareza e outra que logre establecerse. Para saber que está a ocorrer aquí será necesario manter un seguimento da zona", puntualiza.

A esa incerteza súmase o risco de que coincida coa Rugulopteryx okamurae, outra macroalga exótica xa detectada en Galicia que cubriu amplas superficies do fondo mariño no sur de España e chegou a acumularse masivamente nas súas praias. A acción simultánea de ambas as podería desencadear unha coinvasión, reducir o espazo dispoñible para as especies nativas e acelerar a transformación do ecosistema. "A Rugulopteryx xa demostrou que pode monopolizar zonas moi importantes do fondo. Coa Asparagopsis aínda non observamos ese comportamento aquí, pero a combinación de varias invasoras podería intensificar os impactos", sostén a investigadora.

Para quen frecuenta a costa galega, estas formas de aspecto tropical poderían converterse co tempo nunha imaxe cada vez máis habitual entre as rochas. O achado do Grove non supón por agora un risco sanitario para os bañistas, xa que a ameaza identificada é ecolóxica. Tampouco convén arrincar un exemplar sospeitoso porque, como advirte Cacabelos, "ao fragmentalo pódese favorecer a súa dispersión e dificultar aínda máis calquera intento de control".

Por iso é polo que, xunto ás mostraxes periódicas, Cacabelos reivindique a axuda de quen coñece e frecuentan o litoral. Pescadores, mariscadores, mergulladores e bañistas poden ampliar unha vixilancia imposible de cubrir unicamente con equipos científicos. A plataforma Observadores do Mar, por exemplo, permite enviar fotografías e a localización exacta do achado para que os especialistas comproben a identidade do exemplar.

"Os cidadáns son moitos máis que os investigadores e poden ofrecernos unha cobertura moito maior da costa", explica. En plena tempada de praias, quen pasea pola beira ou detéñense a esculcar entre as rochas poden converterse así nos primeiros aliados para detectar unha invasión antes de que deixe de ser incipiente.

FONTE: Juan B. Canellas/elmundo.es/ciencia

Dende o can de palleiro ata o guicho: radiografía das razas de can autóctonas de Galicia

Pastor alemán, bulldog francés, husky siberiano, galgo español… Estas son algunhas das opcións que veñen á cabeza ao pensar en razas de cans. Son animais recoñecibles, con carácteres que os diferenzan doutros e, ademais, cunha orixe e historia identificable. Menos coñecidas son, en cambio, as catro razas autóctonas que acompañaron a formación da identidade galega ao longo dos séculos; son o can de palleiro, o perdigueiro galego, o podengo galego e o guicho ou quisquelo.

Estes animais teñen un pasado indoeuropeo e africano e están fortemente vencellados á tradición gandeira e ao rural galego. Foron tradicionalmente empregados para o pastoreo e a caza, pero as súas cifras actuais amosan unha realidade complicada: segundo o tesoureiro do Club Can de Palleiro (unha entidade única impulsada pola Xunta de Galicia co obxectivo de recuperar e protexer a raza que lle dá nome), a raza palleirá está en perigo de extinción. “No Libro Xenealóxico do Can de Palleiro, do que é depositaria a Consellería de Medio Rural, temos inscritos uns 2.200 exemplares. Necesitariamos chegar a 5.000 para determinar que a especie xa non está en risco de desaparecer”, explica o membro da organización. Engade que hai espécimes localizados en distintas provincias españolas, e mesmo en territorios internacionais: “Hai individuos rexistrados en Francia, Alemaña, Portugal… Mesmo hai unha parella en Finlandia. Pero trátase de exemplares soltos; a maior parte reúnense en Galicia”.

O tesoureiro da asociación sinala que é posible que haxa individuos dos que non teñen constancia, tanto dentro como fóra do territorio galego, pero recoñece que, aínda baixo esa suposición, é importante levar a cabo unha labor activa de divulgación sobre a preservación xenética do animal. “Necesitamos que aquelas persoas que teñen un can de palleiro tomen conciencia da situación para crialos. Hai moita demanda para esta raza e queremos aumentar o seu número para que deixen de estar en perigo, pero non hai camadas suficientes“, indican dende o Club.

O can de palleiro, así denominado porque adoita pasar as noites no palleiro familiar, é o animal de pastoreo galego por antonomasia. Das catro razas autóctonas, é a única que non se destina á caza, senón ao acompañamento e coidado do gando. Porén, esta asociación coa gandería galega é parte do declive nos seus números. “Cada vez hai máis explotacións gandeiras extensivas e menos de tamaño pequeno, que é nas que se usa o can de palleiro como pastor”, contan dende o Club Can de Palleiro.

Esta raza ten unha orixe indoeuropea. Como explica a Xunta de Galicia na ficha técnica do animal, o seu agriotipo (é dicir, a especie salvaxe da que procede unha doméstica) foi o principal antepasado dos cans de campesiño do centro de Europa. Os familiares máis antigos dos palleiráns viaxaron cos pobos precélticos atlánticos, centroeuropeos e nórdicos nas invasións que se sucederon no territorio que hoxe ocupa Galicia.

“Distínguese moi ben das outras tres razas autóctonas, que son todas de caza. Máis alá da morfoloxía, ten un carácter moi axeitado para o pastoreo e a garda. É un can moi familiar que coida do seu territorio, ten movementos áxiles e é moi intelixente, polo que resulta fácil adestralo”, explica o Club Can de Palleiro. O seu tesoureiro lamenta que, malia ter cualidades innatas para vixiar o gando, o declive das actividades de pastoreo galegas leva a que cada vez se use menos este animal para a labor coa que ten máis afinidade.

A súa aparencia é fornida, cun perfil recto e eumétrico, de constitución forte e pelaxe densa, habitualmente de cor uniforme e amarela, aínda que as capas de tons máis marróns e negros tamén poden darse. Os machos chegan a pesar 38 quilos e as femias, 33. É un can moi ligado á identidade galega por atoparse nas zonas rurais de toda a comunidade.

O pasado deste animal remóntase ao tipo antigo de braco italiano, orixinario do norte de Italia. Chegou cos romanos á península e estableceuse en varios puntos entre a parte setentrional da provincia da Lusitania (sobre o territorio que hoxe corresponde ao norte de Portugal) e o sudoeste do que na actualidade é Francia. Este espallamento fixo que experimentara variacións morfolóxicas nas diferentes rexións que ocupou.

O perdigueiro galego, tamén chamado, aínda que de xeito erróneo, ‘can das perdices’, especialízase na caza de pluma, que se centra na captura de aves silvestres e máis en concreto na perdiz (Alectoris rufa), a arcea (Scolopax rusticola) e o paspallás (Coturnix coturnix). Isto está estreitamente vencellado ao seu forte sentido do olfacto, o que o volve un buscador activo.

É un animal de carácter dócil e agarimoso, con movementos flexibles, de pasos amplos e cunha pel fina e adherida ao corpo. O seu pelo é curto, groso, liso e áspero e pode presentar diferentes cores e patróns, dende a branca e pencada á uniforme en castaño, amarelo ou negro.

No pasado tiñan moita presenza nas zonas ourensás da Mezquita e Viana do Bolo, así como nos concellos de Riós, Laza e A Veiga. A partir da década dos setenta, en cambio, foi moi mesturado e practicamente absorbido polos pointers e bracos alemáns, levando á raza ao borde da desaparición. Agora, tan só quedan algúns poucos exemplares dispersos polas provincias de Lugo e, sobre todo, Ourense.

O podengo galego, emparentado co podengo portugués mediano, estaba xa presente en Eritrea, Somalia e no antigo Exipto baixo o nome de tesem ou lebrel exipcio de orellas rectas. Unha das súas orixes máis aceptadas é o can neolítico do Sáhara central alxeriano, en torno ao século VII a.C, que chegaría a Hispania a través de rutas comerciais. As súas principais presas son o coello e a lebre, dous animais que leva perseguindo dende tempos dos romanos.

O podengo de Galicia ten unha aparencia de tipo primitivo, graioide e de tamaño mediano, cun peso de entre 10 e 15 quilos. É un can rústico e austero, áxil, con sentidos moi agudos e carácter astuto, o que lle dá unha alta capacidade de adaptación a diferentes terreos. O seu pelo é entre curto e medio, groso e denso. Adoita presentarse cunha cor canela uniforme e, de xeito ocasional, poden ser brancos marxados en laranxa. Aínda que hai exemplares por toda Galicia, a maior concentración está nas zonas de Pontevedra e Ourense.

A Xunta de Galicia sitúaa entre algunhas das que poderían ser as razas máis antigas da Península Ibérica. Puido chegar cos pobos precélticos atlánticos e os celtas, xunto co resto das invasións nórdicas e xermánicas. Debido ás semellanzas e orixe comúns, o guicho estaría emparentado co Västgötaspets sueco ou Can dos Visigodos, así como tamén cos corgi galeses, cardigan e pembroke.

Os habitantes celtas da zona do País de Gales e Cornualles (britanos) adoitaban empregalos como animais de caza. Actualmente, a súa principal presa é o coello, aínda que a coraxe que caracteriza ao guicho tamén adoita levalo a perseguir raposos. Tamén posúen unha alta intelixencia e dotes para a vixilancia, polo que os pobos celtas galeses adoitaban abrirlles as portas das súas casas para confiarlles o coidado dos máis cativos do fogar. A súa ficha, accesible a través do portal da Xunta de Galicia, tamén sinala que pode ser empregado para a detección do xabaril.

No presente, esta raza ten moita máis presenza nas provincias de Pontevedra e Ourense, e, neste caso, cunha forte concentración en Oímbra, Verín ou a Mezquita, que na Coruña e Lugo, onde os exemplares son moito máis escasos.

FONTE: Noelia Gallego/gciencia.com

Chega un Súper Neno alimentado polo cambio climático:

Estudo en corais revela que a intensidade do Neno aumentou significativamente no último milenio e vincúlao ao cambio climático / cronicacentral.com

Axencias meteorolóxicas de todo o mundo confirman o que detectamos durante todo o verán, con deleite e inquietude a partes iguais: a auga do mar está moi quente. Concretamente, o Copernicus Marine Service, nome que recibe o servizo mariño do programa europeo de observación da Terra, sinalou que o 29 de xuño de 2026 algunhas zonas do Mediterráneo chegaron a rexistrar temperaturas oito graos por encima da media.

Agora, as mesmas axencias advirten de que devandito quecemento, que tamén tivo a súa réplica no Pacífico, podería provocar que O Neno, un dos fenómenos climáticos con máis impacto a nivel mundial, medre nos próximos meses ata converterse en Súper Neno. As últimas estimacións da NOAA, a axencia meteorolóxica dos Estados Unidos que se encarga de monitorizalo, falan dun 90% de probabilidade de que así sexa.

O Neno repítese de xeito cíclico e ten a súa orixe en cambios na temperatura da auga e na circulación atmosférica do Pacífico Sur. Os seus efectos fanse notar en todo o mundo, principalmente en América do Sur, o sur dos Estados Unidos, o Corno de África e Asia central, con precipitacións por encima do normal que poden causar inundacións e corrementos de terras, e Centroamérica, o norte de Sudamérica, Australia e Indonesia, onde carrexa secas acusadas.

En España, un Súper Neno como o que se podería estar a xestar pode provocar temperaturas considerablemente máis altas do normal e a chegada de borrascas máis activas durante o inverno. "O Neno terá un impacto global. Seguramente a temperatura do planeta aumentará aceleradamente entre finais de 2026 e comezos de 2027. Pero tamén moitas rexións do mundo rexistrarán choivas máis intensas ou secas prolongadas, dependendo da rexión", apunta, nesta liña, Diego Campos, investigador do grupo de Servizos Climáticos do Barcelona Supercomputing Center-Centro Nacional de Supercomputación (BSC - CNS). "No Mediterráneo Occidental documentouse que O Neno asocia un aumento das precipitacións durante o outono previo ao seu pico (setembro-outubro-novembro) e unha redución das precipitacións na primavera posterior (marzo-abril-maio) ", engade o investigador.

FONTE: Eva Dallo/elmundo.es

Logran que un plástico case imposible de reciclar convértase nun lubricante de alta calidade

Recreación artística da transformación de PVC en lubricante sintético / ChatGPT, César Noragueda

Unha tubaxe, o marco dunha fiestra ou unha tarxeta bancaria son elementos correntes ata que deixan de servir. Entón aparece unha pregunta menos visible: que destino darlles. En moitos casos, falamos de policloruro de vinilo, ou PVC, un polímero barato, resistente e omnipresente cuxa segunda vida adoita ser moito menos sinxela que a primeira.

O obstáculo nace da súa composición, non dunha simple falta de vontade para reciclalo. Fronte a outros polímeros, o PVC contén unha proporción enorme de cloro e adoita incorporar plastificantes, pigmentos, estabilizantes ou cargas diferentes segundo o artigo fabricado. Procesalo sen orixinar substancias indesexables esixe un control que volve menos atractivas moitas roteiros convencionais.

Un equipo encabezado por Guoliang “Greg” Liu, de Virginia Tech, decidiu abordar o desafío desde outro ángulo. En lugar de preguntar como devolver ese descarte a unha peza semellante á orixinal, preguntouse se podía servir como materia prima para algo completamente novo. A resposta, publicada en Nature, obriga a mirar a reciclaxe como un exercicio de transformación creativa e non só de recuperación.

O PVC é unha longa cadea de carbono na que moitos elos levan cloro. Esa característica concédelle propiedades útiles, pero complica a súa reutilización posterior. No polímero virxe, o cloro representa aproximadamente o 56,7 por cento da masa; se permanece tras o tratamento de reciclaxe, pode favorecer a corrosión e orixinar substancias problemáticas.

O mellor xeito de visualizar esa disposición é pensar nunha cremalleira chea de pequenos ganchos químicos. Non basta con cortala en anacos e volver unilos: primeiro hai que desprender eses enganches sen destruír todo o que interesa conservar.

As estratexias previas recorreron a substitucións, novos enlaces carbono-carbono ou eliminación parcial do cloro, pero adoitan requirir reactivos caros, métodos complexos ou deixar restos clorados.

Os aditivos engaden outra capa de dificultade porque unha tubaxe e un xoguete poden chamarse PVC sen conter exactamente a mesma mestura. Nos ensaios con mostras usadas, os científicos traballaron con tubaxes, luvas, tarxetas e ras de xoguete e, antes de reaccionar, tiveron que separar pigmentos, sales e plastificantes que reducían a eficacia. Esa heteroxeneidade explica por que reciclar “un plástico” de cando en cando significa tratar unha substancia químicamente pura.

O xiro decisivo chegou cando os primeiros produtos resultaron brandos, pegañentos e pouco útiles. Segundo relatou Liu, aquel fracaso suxeriu unha alternativa: se as cadeas seguían demasiado longas e gomosas, podían rompelas en segmentos menores e sacar partido daquela textura aceitosa.

O proxecto abandonou entón a procura doutro sólido e comezou a perseguir un fluído con valor industrial. Así, a meta pasou a ser unha polialfaolefina, ou PAO, unha familia de hidrocarburos sintéticos empregada como base de lubricantes.

Estes compostos están deseñados para deslizarse entre superficies móbiles formando unha película que diminúe rozamento e desgaste. Aparecen en aceites para motores, engrenaxes e maquinaria porque manteñen boas prestacións dentro de intervalos amplos de temperatura.

Aquí está a diferenza entre reciclar e facer upcycling ou reciclaxe con aumento de valor: o destino xa non intenta reproducir o obxecto de partida. Unha botella convertida noutra segue unha lóxica circular intuitiva; converter un descarte difícil nun ben máis valioso supón outorgarlle outro labor. É parecido a reutilizar unha vella viga, non para obter serrín, senón para construír un moble que valla máis que a madeira descartada.

A reacción combina PVC con alfa-olefinas, hidrocarburos que poden incorporarse a novas estruturas, e cloruro de aluminio, un ácido de Lewis, que é unha substancia capaz de aceptar pares de electróns e facilitar determinadas transformacións químicas. A mestura mantense a uns 70 graos Celsius durante tres horas, parámetros relativamente moderados fronte a moitos tratamentos térmicos de refugallos poliméricos.

A reacción cumpre dous labores case á vez: retira cloro e engade fragmentos hidrocarbonados mentres rompe parte do esqueleto orixinal. Volvemos agora ao colar de contas: primeiro quítanse os peches que estorban; despois, incorpóranse pezas novas e acúrtanse algúns tramos ata obter estruturas co tamaño e a ramificación adecuados para comportarse como aceite. O disolvente, a alfa-olefina, a temperatura e a cantidade de composto de aluminio determinan esa configuración.

Recreación artística do proceso químico que converte PVC en lubricante / ChatGPT, César Noragueda.

Os hexanos, unha mestura de hidrocarburos utilizada como disolvente, resultaron especialmente útiles porque reduciron reaccións laterais e favoreceron esqueletos menos ramificados. Nos experimentos suplementarios, esa elección diminuíu a fragmentación excesiva e mellorou o desempeño tribológico, é dicir, a resposta cando dúas superficies rózanse. Os autores describen unha disposición parecida a un peite, cun eixo principal e ramificacións longas que poden aliñarse mellor baixo presión.

Tras as obxeccións dun revisor, os investigadores recorreron a cromatografía iónica: os fluídos finais contiñan menos de 100 partes por millón de cloro, o que equivale a unha redución superior ao 99,98 por cento respecto ao PVC empregado ao comezo.

As análises non se limitaron a comprobar que o produto obtido tiña aspecto aceitoso. Os investigadores mediron viscosidade, estabilidade térmica, resistencia á oxidación, coeficiente de fricción e desgaste.

Algunhas formulacións procedentes de PVC usado mostraron unhas prestacións comparables ás de PAO comerciais e, en determinados ensaios, unha pegada de abrasión mesmo menor que a dun aceite PAO40 máis viscoso.

A organización interna importa tanto como a espesura do lubricante. Os autores propoñen que as cadeas longas e pouco ramificadas se empaquetan de xeito eficaz entre as superficies en movemento, creando unha película resistente.

Nunha comparación interna, unha formulación preparada en hexanos produciu un desgaste 256 veces menor que outra obtida con diclorometano, un contraste que sinala canto pode variar a eficacia ao modificar a microestructura.

O fluído conservou ademais as súas calidades tras meses de almacenamento e tolerou ben temperaturas esixentes. A documentación complementaria do estudo describe unha mostra procedente de material usado que, seis meses despois, mantiña un coeficiente de fricción próximo a 0,08 e unha abrasión reducida.

Estes datos non converten aínda o método en tecnoloxía comercial, pero mostran que o líquido non é unha curiosidade de laboratorio.

Os propios autores modelaron unha planta capaz de producir 50.000 toneladas anuais de lubricante e obtiveron cifras económicas atractivas sobre o papel. O escenario base calcula un investimento total próximo a 83,8 millóns de dólares, unha taxa interna de retorno do 22,8 por cento e un período de recuperación de 4,26 anos. Pero esas magnitudes proceden dunha análise tecnoeconómico, non dunha instalación xa construída.

A principal incerteza científica tampouco desapareceu coa aceptación do artigo. Un dos revisores sinalou que as evidencias de incorporación do carbono procedente do PVC ao esqueleto final do lubricante son numerosas e coherentes, pero indirectas, conque faltaría unha comprobación isotópica capaz de cuantificar con precisión que fracción do aceite deriva realmente do polímero orixinal. Os autores moderaron as súas afirmacións para reflectir ese límite.

Tamén quedan por optimizar o consumo de reactivos, a recuperación do composto de aluminio e o custo das alfa-olefinas. O estudo identifica o prezo destas últimas e o valor das PAO como factores decisivos para a rendibilidade.

Dito doutro xeito: unha química prometedora pode superar os ensaios de laboratorio e aínda necesitar bastante enxeñería antes de competir a gran escala.

O traballo reformula a pregunta que adoitamos facer ante un residuo: no canto de como recuperamos o mesmo, expón que produto valioso podemos construír con isto. Esa diferenza é pequena en linguaxe e enorme en estratexia. O PVC xa non se contempla só como un obxecto que conviría devolver ao seu estado anterior e empeza a verse como un depósito de átomos dispoñibles.

Esta perspectiva non volve sinxelo o problema mundial dos plásticos, pero amplía o repertorio de solucións posibles. Unha tubaxe descartada, unha tarxeta caducada ou un xoguete roto conteñen unha trama química que pode desmontarse e recombinarse. O residuo deixa así de ser só lixo físico: tamén é materia prima cuxo potencial depende do que saibamos facer coas súas ligazóns.

A consecuencia máis interesante quizá sexa esa nova forma de mirar os artigos cotiáns cando chegan ao cabo da súa vida útil. O avance non consiste unicamente en elaborar lubricante a partir de PVC, senón en acreditar que un material famoso por resistirse á reciclaxe pode atopar outro uso se deixamos de esixirlle que volva ser o que era. A próxima revolución da economía circular podería depender menos de repetir obxectos e máis de aprender a reinventar a materia.

FONTE: César Nogareda/muyinteresante.okdiario.com

Catastróficas inundacións, secas extremas e ondas de calor históricas: por que 'O Neno' vólvese tan destrutivo?

Anomalías de temperatura no mar a finais de xuño medidas polo sistema Copernicus / Copernicus

O Neno non avisa; simplemente golpea. E este ano estao facendo a matar. As cifras de vítimas e os recontos de danos materiais amontóanse sobre as mesas dos gobernos de medio mundo mentres asistimos, case anestesiados, a unha concatenación de desastres que desafian calquera precedente histórico.

Non estamos ante un simple ciclo meteorolóxico adverso ou unha mala serie da natureza. Estamos ante un sistema planetario que cruzou un limiar crítico de inestabilidade. As catastróficas inundacións que borraron do mapa aldeas enteiras no sueste asiático, as secas extremas que afogan o Corno de África e diezman a Amazonía, e a cadea incesante de ondas de calor históricas e incendios voraces en Europa e América do Norte non son eventos illados. Son os síntomas letais dun mesmo diagnóstico global.

Antes que este, houbo outros Neno. Pero por que o deste ano converteuse nun auténtico asasino? Vexamos, primeiro, a que nos enfrontamos. O Neno, ou a fase cálida do patrón climático ENOS (O Neno-Oscilación do Sur), é un fenómeno oceánico e atmosférico natural que ocorre cada dous a sete anos. E consiste, de forma moi resumida, nun enfraquecemento dos ventos alisios que normalmente empuxan as augas cálidas cara a Asia. Ao afrouxar estes ventos, unha xigantesca masa de auga quente do Pacífico ecuatorial flúe de volta cara á costa de Sudamérica. Isto bloquea o afloramento de correntes frías profundas e transfire unha cantidade colosal de calor e humidade desde o océano cara á atmosfera.

Pero este non é o mesmo O Neno que se estudaba nas escolas hai un par de décadas. O de 2026 naceu nun mundo profundamente ’dopado’ polos gases de efecto invernadoiro. As temperaturas da superficie dos océanos bateron, mes tras mes, todas as marcas concebibles. É dicir, que o océano global xa estaba excesivamente quente por culpa do cambio climático antropoxénico. E se a iso sumámoslle a inxente cantidade de enerxía adicional que libera O Neno, o resultado non é un patrón meteorolóxico, senón unha bomba climática de destrución masiva. Ao pan, pan, e ao viño, viño.

Chegados a este punto, a pregunta é inevitable: como é posible que un cambio de temperatura nas augas do Pacífico provoque unha tromba de auga mortal no centro de Europa ou incendios incontrolables nos bosques do Canadá? Na ciencia do clima, a soada frase que asegura que un aleteo de bolboreta en Tokio pode provocar unha tormenta en Nova York deixa de ser unha bonita metáfora para converterse en pura e dura termodinámica. É o que os investigadores denominan teleconexións.

Pensemos na atmosfera terrestre como un inmenso armazón de ríos de aire interconectados. A inxección masiva de calor na franxa do Pacífico altera drasticamente as correntes en chorro (jet streams), esas autoestradas de vento que circulan a gran altitude e que ditan a meteoroloxía de todo o planeta, movendo as borrascas e os anticiclóns. Ao inxectar tanta enerxía, estas correntes ondulan, defórmanse e, en ocasións, bloquéanse.

Os sistemas de altas e baixas presións atáscanse durante semanas sobre unha mesma rexión. Un exemplo moi sinxelo: é como colocar un peñasco xigante no medio da canle dun río rápido; a auga non só choca, senón que altera o seu fluxo, xerando remuíños destrutivos e desbordamentos quilómetros máis abaixo. Por iso, eventos extremos moi distantes son, en realidade, fichas dun dominou global caendo por mor do mesmo impulso inicial.

Os científicos e os modelos preditivos foron cristalinos. Desde a Organización Meteorolóxica Mundial (OMM), os seus responsables advertírono con contundencia meridiana a mediados de ano: «Tras un período de condicións neutras, os modelos prognostican cun nivel de confianza alto a instauración dun episodio intenso».

E as probabilidades non fallaron en absoluto. A isto súmase que o dipolo do océano Índico entrou en fase positiva, un socio letal que exacerba as condicións extremas e altera drasticamente os patróns de precipitación. A OMM confirmou que a intensificación deste episodio do Neno está a disparar as temperaturas de forma global, empuxándonos temporalmente por encima do temido límite dos 1,5 graos de quecemento respecto aos niveis preindustriales.

Non nos enganemos. O verán que sufrimos en España, e por extensión en toda Europa, non vai ser unha desagradable e anecdótica excepción que lembraremos vagamente dentro duns anos. As madrugadas tórridas superando os 30 graos, o mar Mediterráneo convertido nun jacuzzi incompatible coa vida mariña, as colleitas de aceite e cereal arrasadas pola tensión hídrica e a asfixia xeneralizada son apenas un indicio da nova normalidade climática que nos espera. En termos crus: estamos a vivir, case con total seguridade, un dos veráns máis frescos do resto das nosas vidas.

E aquí é onde a ciencia esixe desmontar, con decisión e sen contemplacións, os letais argumentos dos negacionistas. O clima sempre cambiou, repiten, escudándose en ciclos de Milankovitch ou mínimos solares que, no fondo, non comprenden. E si, é certo, o clima cambia a escala xeolóxica, pero xamais na historia do noso planeta fíxoo a esta velocidade vertixinosa, e nin moito menos pola inxección artificial e indiscriminada de miles de millóns de toneladas de CO₂ procedentes da queima de combustibles fósiis.

Tratar de escusar a actual crise climática alegando que na época dos dinosauros facía máis calor é como xustificar un asasinato dicindo que, á fin e ao cabo, todos nos imos a morrer de vellos. É un argumento cientificamente absurdo, moralmente irresponsable e un insulto á abafadora evidencia achegada por miles de estudos independentes.

O cal non exclúe o feito de que máis dunha administración, tanto en España como fóra dela, convertese o cambio climático nunha especie de chiba expiatoria ao que achacarlle todos os males e tapar así as irresponsables deficiencias na xestión dos montes e os recursos hídricos. O cambio climático favorece os incendios, si; pero unha política adecuada pode paliar os seus efectos. O cambio climático mata, si; pero non todos os mortos débense só e unicamente a el.

Ante este panorama obxectivamente desalentador, cabe preguntarse se a partida xa está perdida. A conclusión dos investigadores é dura e directa: o golpe actual xa non o podemos esquivar. O exceso de enerxía xa está a circular no sistema climático, e imos ter que soportar estoicamente as súas violentas rabexadas meteorolóxicas. «O inferno está baleiro e todos os demos están aquí», como escribiu William Shakespeare na Tempestade. Só con botar unha ollada aos mapas globais de anomalías térmicas e fenómenos extremos deste 2026, parecese que o dramaturgo inglés tivese dotes proféticos.

Con todo, os climatólogos aínda gardan un indicio de esperanza. E aínda que este golpe é xa inevitable, non será, por agora, o fin do mundo. Sempre e cando, claro, deixemos de pisar cegamente o acelerador cara ao abismo. Aínda nos é posible facer algo, pero a marxe de manobra esgótase.

Reducir drasticamente as emisións de gases de efecto invernadoiro hoxe non arrefriará o océano para o mes que vén, pero é a única garantía de evitar que o próximo Neno, dentro de cinco ou dez anos, sexa o que nos borre definitivamente do mapa. Temos a tecnoloxía, temos os datos incontestables e recibimos todas as advertencias posibles. Agora só falta a valentía política e a madurez social para actuar en consecuencia. Porque coa natureza, a diferenza de con a política, non se pode negociar.

FONTE: José Manuel Nieves/abc.es/ciencia

O mar Cantábrico está tan quente que polbos, cabalas e outros peixes empezan a buscar augas máis frías

Entrar nunha praia do norte de España adoita incluír un pequeno ritual: avanzar ata que a auga fría obriga a pensarlo dúas veces. Este verán, con todo, o baño resulta distinto. Varios puntos do litoral cántabro rexistraron valores extraordinarios, despois dunha primavera que xa deixou máximos insólitos.

Desde a beira, tres ou catro graos parecen unha diferenza menor. O océano continúa azul, as ondas rompen igual e ningunha fronteira sinala onde termina unha masa tépeda e comeza outra máis fresca. Pero, para un animal que pasa cada minuto da súa existencia mergullado, esa diferenza afecta o funcionamento do organismo, á dispoñibilidade de comida e mesmo ao momento adecuado para reproducirse.

Aí xorde unha pregunta menos evidente que canto marca hoxe un termómetro dentro da auga: que sucede cando o lugar ao que unha especie está adaptada deixa de ofrecer as condicións que necesita? A resposta obriga a mirar debaixo da superficie e descubrir que a xeografía mariña posúe outro mapa, invisible desde terra, cuxas fronteiras poden moverse.

As medicións levan meses avisando. En maio, 18 das 29 boias de Portos do Estado consideradas no balance rexistraron máximos históricos para ese mes en distintas costas españolas. Despois, chegaron novos episodios cálidos. Na baía da Cuncha, a serie diaria do Aquarium de San Sebastián, iniciada en 1947, alcanzou 25,2 graos Celsius o 24 de xuño, unha marca para esa data e ese mes. Durante xullo, a boia costeira de Bilbao chegou aos 25,4.

Eses máximos non representan a temperatura de todo o Cantábrico nin describen o que ocorre a distintas profundidades. Ao ampliar a mirada, aparece o relevante: este verán, aproximadamente o 90 por cento do golfo de Vizcaya e a costa ibérica chegou a experimentar unha onda de calor mariña.

Ese nome tampouco significa simplemente “auga moi quente”. Os científicos falan de onda de calor mariña cando a temperatura permanece durante varios días por encima dun limiar excepcional calculado a partir da climatoloxía local. Por iso é polo que ocorra mesmo nun océano que a un bañista aínda lle pareza frío.

A comparación correcta non é co noso gusto ao entrar na auga, senón con aquilo que cada organismo está preparado para tolerar.

Un peixe non posúe aire acondicionado, pero si límites fisiolóxicos. Cada especie prospera dentro de certo abanico ambiental. Os biólogos chaman nicho térmico ao conxunto de temperaturas compatibles co seu funcionamento.

Imaxinemos o océano como un edificio xigantesco. Os seus cuartos non teñen o mesmo termostato: cambian coa latitude, a profundidade, as correntes e as estacións. Durante xeracións, cada inquilino ocupou as estancias onde atopa un ambiente apropiado, comida suficiente e opcións de neno. Se a calefacción sobe, quen ten mobilidade atopan unha saída: buscar outro cuarto.

A comparación simplifica unha maquinaria biolóxica máis rica. Ao aumentar a temperatura, o metabolismo de moitos ectotermos (animais cuxa temperatura corporal depende en gran medida do medio) acelérase. Necesitan máis osíxeno precisamente cando a auga cálida retén menos gas disolto. Tamén varían crecemento, maduración, fertilidade e vínculos con presas ou depredadores.

Non existe, por tanto, unha cifra universal a partir da cal todos emprendan viaxe. Importan a especie, a idade, a profundidade, a estación, canto dura o episodio e que recursos nutritivos quedan ao alcance. Ás veces, o efecto inmediato é soportable; a transformación decisiva aparece cando a franxa propicia migra de xeito persistente.

Especialistas do Instituto Español de Oceanografía sinalan que determinadas especies de interese pesqueiro están a redistribuír a súa presenza en busca de ambientes máis adecuados. Esta resposta non naceu este agosto: o episodio extremo fai máis visible unha tendencia estudada desde hai tempo.

Un estudo publicado en 2026, baseado en tres décadas de datos do golfo de Vizcaya, atopou un sinal amplo compatible co quecemento nas súas comunidades de peixes. A cabala atlántica e o xurelo adiantaron a desova e desprazárono cara ao polo. Anchoa, sardiña e cabala reduciron ademais o seu tamaño adulto medio, mentres variaban outros trazos ligados ao ciclo reprodutor e á composición das comunidades.

En Galicia, profesionais e expertos describen maiores dificultades para atopar polbo en áreas tradicionais. Este cefalópodo, non un peixe, tamén responde as circunstancias locais, aínda que dispoñibilidade de presas e presión pesqueira interveñen simultaneamente.

Convén interpretar literalmente só ata certo punto a expresión “buscar augas máis frías”. Ningunha cabala consulta un termómetro e decide poñer rumbo a Bretaña. Miles de movementos individuais, diferenzas de supervivencia, éxito reprodutivo e concentración de recursos tróficos acaban determinando onde resulta máis abundante unha poboación.

Esa substitución ecolóxica funciona en dous sentidos: mentres organismos ligados ao frescor perden terreo, outros que antes tiñan aquí o seu límite gañan terreo. No Cantábrico, xa se observan visitantes de afinidade cálida cuxa presenza resultaría moito menos habitual décadas atrás.

A este proceso aplícaselle ás veces o termo mediterranización: comunidades atlánticas que adquiren trazos asociados a faunas de augas máis tépedas. Non significa que o golfo de Vizcaya vaia converterse literalmente no Mediterráneo, senón que describe unha modificación gradual de quen logra establecerse, criar ou aparecer con maior frecuencia.

Volvamos ao edificio. Cando un veciño cambia de planta, o cuarto de destino non está baleira. Alí atopa residentes, alimento, competidores, parasitos e depredadores. A chegada de novos organismos reorganiza vínculos que levaban moito tempo funcionando doutro xeito.

Por iso, o quecemento non consiste en desprazar fichas independentes sobre un taboleiro. Cando varía unha presa, tamén responde quen se alimenta dela; se un competidor gaña vantaxe, outro pode perdela. O ecosistema enteiro constitúe unha rede, e reordenar varios nós acaba transformando as conexións.

O fenómeno deixa de parecer afastado en canto esas fichas teñen nomes como polbo, sardiña, anchoa, cabala ou atún. Son animais, pero tamén capturas, lonxas, empregos, prezos e tradicións gastronómicas construídas ao redor de lugares e tempadas concretos.

Unha flota adaptada durante décadas a certo recurso non traslada con idéntica facilidade portos, barcos, permisos ou mercados. Os peixes, en cambio, descoñecen as fronteiras administrativas. Se as poboacións comerciais redistribúen a súa abundancia entre rexións ou países, varían as distancias que debe percorrer un buque e a forma de xestionar cotas compartidas.

Campañas oceanográficas, modelos, satélites e series históricas axudan a recoñecer tendencias e axustar a xestión antes de que as regras herdadas describan un mar que xa non existe.

Incluso o calendario desprázase. Se a desova se adianta ou as presas aparecen en datas diferentes, unha tempada tradicionalmente favorable ás veces deixa de coincidir co momento biolóxico máis produtivo. O quecemento global tamén desaxusta o reloxo.

Nada disto permite concluír que o Cantábrico estea a se baleirar de vida. Esa imaxe sería tan sinxela como equivocada. Unha comunidade sometida á calor chega a perder determinadas poboacións, favorecer outras e reorganizar relacións internas sen converterse nun deserto.

Tamén sería incorrecto atribuír calquera descenso de capturas ao termómetro. A abundancia depende de pesca, correntes, recursos tróficos, enfermidades, reprodución e variabilidade natural. A ciencia intenta separar esas influencias mediante series longas, comparación entre zonas e modelos que integran múltiples variables.

A distinción entre tempo extremo e tendencia climática resulta igualmente esencial. Unha onda de calor mariña provoca tensión durante días, semanas ou meses. Para que a xeografía biolóxica cambie de forma duradeira importa, sobre todo, a repetición deses episodios sobre un océano cuxa temperatura de fondo continúa aumentando.

Precisamente por iso, os rexistros de 2026 son relevantes sen necesidade de convertelos nunha profecía: constitúen unha peza rechamante dentro dunha transformación que se mide a escalas moito maiores.

Regresemos a aquela praia. A costa conserva a mesma silueta; o horizonte ocupa o mesmo lugar e as ondas seguen borrando as nosas pegadas. A primeira ollada, nada indica que, debaixo, unha fronteira ecolóxica estea migrando.

Durante xeracións, aprendemos unha xeografía natural aparentemente fixa: certas especies pertencen ao Cantábrico; outras, ao Mediterráneo. Esa imaxe funcionaba mentres as condicións variaban dentro de marxes familiares.

Agora entendemos mellor que os ecosistemas non están cravados ao mapa físico. Cada poboación ocupa lugares onde coinciden temperatura, alimento, reprodución, refuxio e competencia. Se esas coordenadas ambientais trasládanse, parte da vida ségueas.

Aí reside o ensino máis profundo deste verán excepcional. O cambio climático non consiste unicamente en sumar graos a un termómetro, senón que tamén pode alterar calendarios, relacións alimentarias, zonas de pesca e a identidade biolóxica que asociamos a unha costa.

O Cantábrico seguirá estando onde sempre. O que xa non podemos dar por sentado é que dentro vivan sempre os mesmos veciños.

FONTE: César Noradega/muyinteresante.okdiario.com

Mentres aumentan as temperaturas medias do planeta, a Antártida rexistra a temperatura máis baixa medida na Terra en máis dunha década

Base Concordia / esa.int

Mentres boa parte do hemisferio norte afronta un verán marcado polas ondas de calor, incendios forestais e temperaturas excepcionalmente altas, no corazón da Antártida o inverno continúa impoñendo unhas condicións que parecen sacadas doutro planeta. Alí, nunha das rexións máis remotas e inhóspitas da Terra, os termómetros descenderon ata os -84,1 °C, a temperatura máis baixa rexistrada no planeta desde 2012.

O dato foi medido o pasado 18 de xullo na estación científica Concordia, unha base situada no altiplano antártico, a máis de 3.200 metros de altitude e a máis de 1.000 quilómetros da costa máis próxima. Aínda que neste enclave as temperaturas extremas forman parte da rutina invernal, os investigadores recoñecen que superar a barreira dos -84 °C segue sendo un acontecemento pouco habitual mesmo para quen traballa alí durante meses illados do resto do mundo.

A cifra chama especialmente a atención porque chega apenas unhas semanas despois de que outra zona do continente protagonizase o fenómeno contrario. Na península Antártica rexistrouse un episodio de calor excepcional para esta época do ano, con temperaturas moi por encima do normal que provocaron o desxeo superficial de neve e xeo en pleno inverno austral.

Lonxe de representar unha contradición, ambos os episodios forman parte dunha mesma realidade climática: a Antártida é un dos lugares onde a atmosfera responde de forma máis complexa aos cambios que experimenta o planeta.

A estación Concordia non é un lugar calquera. Está considerada unha das instalacións científicas máis illadas do mundo. Durante o inverno austral permanece completamente incomunicada por vía aérea debido á escuridade permanente e ás condicións meteorolóxicas extremas, polo que o reducido grupo de investigadores debe permanecer alí durante meses sen posibilidade de evacuación.

A súa localización explica por que pode alcanzar temperaturas tan extraordinarias. A base atópase sobre unha enorme capa de xeo de máis de tres quilómetros de espesor, nunha meseta elevada onde o aire é extremadamente seco e estable. Durante o inverno non sae o sol durante semanas, e a ausencia de nubes permite que a calor acumulada na superficie terrestre escape continuamente cara ao espazo.

O resultado é un escenario onde o frío pode intensificarse ata valores practicamente imposibles de atopar en calquera outro punto do planeta. Aínda que en Concordia é relativamente frecuente rexistrar temperaturas inferiores a -80 °C, alcanzar -84,1 °C segue sendo un evento excepcional que só ocorre baixo unhas condicións atmosféricas moi concretas.

Os rexistros mostran que esa temperatura alcanzouse dúas veces en apenas uns minutos durante a madrugada do 18 de xullo, achegándose á marca histórica da estación, establecido en 2010 con -84,7 °C.

As condicións de Concordia son tan extremas que a estación se converteu nun escenario ideal para estudar como responde o ser humano ao illamento prolongado. De feito, a Axencia Espacial Europea utiliza este enclave para investigar os efectos físicos e psicolóxicos que experimentan os astronautas durante as misións espaciais.
Os osos pardos sobreviviron á Idade de Xeo grazas a un cambio repetido na súa mandíbula

A comparación non é esaxerada. Durante o inverno, os investigadores quedan completamente illados do exterior e non poden recibir subministracións nin abandonar a base ata que regresan as condicións de voo meses despois. En termos prácticos, algúns especialistas consideran que a sensación de illamento pode ser mesmo maior que a dos tripulantes da Estación Espacial Internacional.

Alén das investigacións biomédicas, Concordia alberga numerosos proxectos relacionados coa astronomía, a sismología, a química atmosférica e o estudo do clima do pasado. As súas condicións únicas permiten obter datos moi valiosos sobre a evolución da atmosfera terrestre e mellorar os modelos meteorolóxicos utilizados para comprender o funcionamento do sistema climático global.

Precisamente por iso, rexistros extremos como o deste mes son especialmente valiosos para os científicos, xa que axudan a perfeccionar as simulacións sobre como interactúan a atmosfera, o xeo e as correntes de aire nun das contornas máis difíciles de estudar do planeta.

A primeira vista pode parecer paradoxal que, mentres o planeta continúa batendo marcas de calor, a Antártida rexistre unha das temperaturas máis baixas dos últimos anos. Con todo, os climatólogos insisten en que ambos os fenómenos son perfectamente compatibles.

O cambio climático describe tendencias que se desenvolven durante décadas, mentres que os episodios meteorolóxicos extremos responden a situacións concretas que poden producir tanto calor excepcional como frío intenso. A atmosfera segue sendo un sistema enormemente variable, especialmente sobre o continente antártico.

De feito, hai apenas unhas semanas a base arxentina Esperanza, situada na península Antártica, rexistrou unha temperatura inusualmente elevada para o inverno austral, superior a 15 °C, dentro dunha prolongada onda de calor que mantivo valores positivos durante varias semanas consecutivas. Ese episodio provocou choiva sobre algúns glaciares e un desxeo superficial pouco habitual nesta época do ano.

Os investigadores consideran que estes fortes contrastes ilustran a complexidade do clima antártico. Mentres o interior do continente continúa sendo capaz de xerar algúns dos ambientes máis fríos da Terra, outras rexións mostran unha crecente vulnerabilidade ao aumento das temperaturas globais.

A Antártida non responde de xeito uniforme. O leste do continente presenta unha maior estabilidade, mentres que a península Antártica e varias zonas occidentais experimentan desde hai décadas un quecemento moito máis acusado, con consecuencias visibles sobre os glaciares, as plataformas de xeo e os ecosistemas polares.

Cada nova medición realizada na Antártida achega información esencial para comprender como evolucionará o clima nas próximas décadas. Os científicos utilizan estes datos para mellorar as predicións meteorolóxicas, analizar o comportamento das masas de xeo e anticipar os efectos que poderían ter os cambios atmosféricos sobre o nivel do mar.

Aínda que a marca de frío de Concordia demostra que a Antártida segue sendo o lugar máis extremo do planeta, tamén lembra que o continente está inmerso en profundas transformacións. A perda de xeo nalgunhas rexións, o quecemento do océano Austral e a crecente frecuencia de fenómenos extremos forman parte dun escenario que continúa sendo obxecto de intensa investigación.

Neste contexto, episodios aparentemente opostos, como rexistrar -84,1 °C no interior do continente mentres outras zonas viven un inverno sorprendentemente tépedo, representan dúas caras dunha mesma realidade. A Antártida segue sendo un dos mellores laboratorios naturais do mundo para comprender como funciona o sistema climático terrestre e por que os cambios que alí se producen terminan tendo repercusións moito máis alá das súas paisaxes xeadas.

FONTE: Christian Pérex/muyinteresante.okdiario.com

Os bosques tépedos que desapareceron no pasado durante milenios esfúmanse agora co mesmo patrón, pero en décadas

Houbo un tempo no que en Wyoming, no interior dos Estados Unidos, medraban as secuoias. Esas xigantescas árbores desapareceron tras un cambio climático global. Na imaxe, secuoias do bosque de Whakarewarewa en Nova Zelandia / Daniel Garrido (Getty Images)

A concentración de CO₂ no aire chegou ás 600 partes por millón (ppm). Ao principio é o maná para as plantas: a maior dispoñibilidade de dióxido de carbono (o seu osíxeno) dopa as árbores que medren e medren sen mesura. Pero aquela concentración de gases de efecto invernadoiro non deixa de requentar o planeta. A atmosfera perde cada vez máis auga e ten que roubar humidade ás follas, talos e troncos. A mortaldade vexetal multiplícase e o bosque vaise clarexando. Isto fai que a radiación solar e a calor cóense no sotobosque, retroalimentando o proceso. As especies de clima tépedo vense desprazadas por especies xerófilas (resistentes á seca) e termófilas (amantes da calor). As nogueiras, olmos e bidueiros deixan paso ás palmeiras e matogueiras. Este proceso, que se deu en latitudes altas e medias de todo o planeta, sucedeu hai 56 millóns de anos. Pero, segundo un novo traballo publicado en Science, parécese demasiado ao que está a pasar cos bosques actuais.

Os xeólogos, paleobotánicos e outros estudiosos do pasado do planeta chaman a aquel proceso o Máximo Térmico do Paleoceno-Eoceno (PETM). Alimentado por unha crecente cantidade de CO₂ na atmosfera, de orixe probablemente volcánica, produciuse un quecemento global con aumento das temperaturas por encima dos 5°. Foi tal o seu impacto que marca o fin dun período xeolóxico (o Paleoceno) e o inicio doutro (o Eoceno). É un dos exemplos que usan os negacionistas do cambio climático actual que leron para insistir en que o clima sempre cambia.

O mesmo que durante o PETM, lembrarían os negacionistas, a cantidade de CO₂ na atmosfera non deixa de crecer; xa vai polas 423 ppm. Como hai 56 millóns de anos, multiplícanse as secas, coa atmosfera máis seca en séculos; infinidade de animais e plantas morren, provocando cambios na paisaxe; e como entón, os océanos acidifícanse… O que non din é que o PETM foi un proceso de varios milenios, mentres que o actual se está producindo en décadas. Pero, salvo pola velocidade e a orixe, antropogénico leste, volcánico aquel, son cambios climáticos que se parecen.

“Descubrimos que, durante o PETM, os bosques de Wyoming [Estados Unidos] experimentaron unha diminución media do 35% no índice de área foliar (IAF)”, conta a investigadora do Museo de Historia Natural do condado de Los Ángeles (Estados Unidos) e primeira autora da investigación, Regan Dunn. “Isto non significa que o bosque desaparecese, senón que perdeu aproximadamente un terzo da cuberta vexetal que impulsa moitos dos seus procesos ecolóxicos”, aclara. “Chegou máis luz solar ao chan do bosque, as temperaturas aumentaron, os chans secáronse, devolveuse menos auga á atmosfera a través da transpiración e o bosque volveuse menos eficaz para regular o clima e almacenar carbono”, completa Dunn.

O ocaso dun bosque que no Paleoceno estaba dominado por xuglandáceas, a familia das nogueiras e pecanes, betuláceas (bidueiros) ou cuprasáceas como os enebros non foi un fenómeno illado en Wyoming, nin sequera no que hoxe é América do Norte. Produciuse en todo o planeta en latitudes medias e altas, as dominadas entón, como agora, polos bosques tépedos. De forma gradual, deron paso a contornas máis parecidas aos mediterráneos ou das rexións secas tropicais, como o pechado amazónico. “En certo xeito, a paisaxe do PETM en Wyoming, EE UU, asemellaríase a unha mestura da estrutura das matogueiras españolas e a estrutura e composición de especies dos bosques tropicais secos do Neotrópico”, explica Dunn.

O rexistro fósil tradicional mostra o cambio de flora que houbo entre o final do Paleoceno e o inicio do Eoceno. Pero non capta ben o que pasou entre ambos. Dunn e os seus colegas idearon un orixinal método para facelo. “Reconstruímos o dosel das árbores do pasado medindo a forma de células microscópicas da epiderme das follas”, explica Dunn. Estas células cambian de forma segundo a cantidade de luz solar que reciben durante o seu crecemento. As follas que se desenvolven á sombra teñen células máis longas e alongadas que as que crecen a pleno sol. E iso puidérono ver nas follas fosilizadas, nas súas fitolitos.

As investigadoras compararon a estrutura da cutícula de follas modernas coa de follas fósiles para crear un modelo de cobertura vexetal. Imaxe da epiderme vexetal obtida mediante microscopía de epifluorescencia / Dr. Regan Dunn

Tras validar a súa idea analizando a follaxe dunha vintena de bosques e selvas actuais, puideron estimar o IAF, a cantidade de follas que había naqueles bosques de Wyoming e como se foron clarexando durante o PETM. “Isto contrasta cos bosques húmidos de varios estratos de antes e despois do PETM”, afirma a investigadora, que engade: “España tamén conta con algúns xacementos notables que conservan información do período PETM, como Zumaia, que documenta cambios nas profundidades mariñas nese momento, e rexistros terrestres na conca de Tremp-Graus”, conxunto de capas sedimentarias escavadas no Pirineo.

Segundo di Dunn, “é factible que o noso novo método póidase aplicar para investigalo en depósitos españois”. De feito, completa: “A seguinte extensión do noso traballo consiste en obter unha visión global de como cambiou a estrutura da vexetación a nivel mundial durante este importante evento climático”. O resultado final daquel cambio climático foi un envorco da paisaxe de Wyoming e moitos outros lugares na mesma latitude. As especies de bosque tépedo deixaron paso a leñosas termófilas como as burseráceas (como o pau santo), diversas especies de matogueira, secuoias e todo tipo de palmeiras. Tal cambio provocou moitos outros, nun efecto en fervenza, como a aparición de novas especies de animais mellor adaptados á nova contorna.

“Comprender como cambiou a estrutura forestal durante o PETM é fundamental, xa que nos revela como o crecemento, a biomasa e a produtividade das plantas vense afectados pola cantidade de dióxido de carbono na atmosfera”, di a paleobotánica da Universidade de Wyoming e coautora do estudo, Ellen Currano. “O exceso de CO₂ é prexudicial para os bosques, pois o quecemento e a seca que o acompañan debilitan as árbores, provocando a morte de moitos de eles”, engade.

Currano ve claras similitudes entre o pasado e o presente: “O noso traballo demostra que, durante o PETM, as copas das árbores volvéronse máis abertas, con menos árbores grandes, e este cambio afectou o clima, o ciclo de nutrientes, a meteorización e, por suposto, aos animais que habitaban os bosques”, e engade: “Estamos a empezar a observar cambios similares nos bosques actuais, sobre todo na Amazonia, e o rexistro fósil de plantas de Wyoming dános unha idea de cara a onde podería dirixirse a Terra”.

Pero, como destaca Currano, a diferenza é o ritmo do cambio: “A cantidade de carbono liberado durante o PETM é similar á cantidade de carbono contida nos nosos xacementos coñecidos de combustibles fósiles. Con todo, a taxa de liberación é moito máis rápida hoxe en día: estamos a facer en aproximadamente 100 anos o que tomou entre 1.000 e 10.000 anos”.

FONTE: Miguel Ángel Criado/elpais.com/ciencia