ZONA VERDE

Científicos descobren desde o espazo que as estacións da Terra non van ao mesmo ritmo, nin sequera na mesma latitude

Os datos recompilados por satélites durante dúas décadas revelan que a primavera, o verán, o outono e o inverno non seguen o mesmo calendario en todas as rexións do planeta / ChatGPT-4o/Christian Pérez

Desde pequenos asumimos que as estacións seguen unha orde inmutable. O inverno dá paso á primavera, despois chega o verán e, finalmente, o outono pecha o ciclo antes de que todo volva empezar. En España ese calendario natural marca desde hai séculos a agricultura, a floración das amendoeiras, as colleitas ou a vendima. Con todo, un novo estudo, publicado en Nature, invita a reformular esa idea. O que parece un patrón universal é, en realidade, moito máis complexo: a natureza non sempre segue o mesmo compás e, nalgúns lugares, dúas paisaxes separadas por poucos quilómetros poden estar a vivir "estacións" completamente diferentes ao mesmo tempo.

Para chegar a esa conclusión, un equipo internacional de investigadores analizou máis de 20 anos de imaxes captadas por satélites que rexistran como cambia a vexetación terrestre ao longo do ano. Grazas a unha nova forma de interpretar eses datos, lograron elaborar o mapa máis detallado ata a data sobre o comportamento estacional dos ecosistemas do planeta.

O que descubriron rompe cunha das ideas máis estendidas sobre o funcionamento da natureza. En numerosos lugares, o momento en que a vexetación alcanza o seu máximo desenvolvemento non coincide co de zonas moi próximas. Nalgúns casos, dúas paisaxes separadas por apenas unhas decenas de quilómetros, e mesmo situados á mesma latitude, poden atoparse en fases completamente distintas do seu ciclo anual.

Aínda que o estudo ten alcance global, as súas conclusións resultan doados de entender se se observan algunhas paisaxes españolas. A península reúne unha enorme diversidade climática e xeográfica nun espazo relativamente reducido. Mentres os bosques do norte manteñen unha intensa actividade vexetal, boa parte do sueste presenta un aspecto moito máis seco. Do mesmo xeito, os vales poden atoparse en plena explosión primaveral mentres as montañas próximas aínda conservan un ritmo completamente distinto.

Os investigadores explican que a temperatura é só unha peza do quebracabezas. Factores como a cantidade de auga dispoñible, a altitude, a orientación das ladeiras, a presenza de nubes ou mesmo a capacidade das raíces para acceder a reservas de humidade subterránea modifican profundamente o calendario biolóxico de cada ecosistema. O resultado é que dous lugares moi próximos poden responder de forma moi diferente ao paso das estacións.

Nalgúns ecosistemas mediterráneos, as plantas “aproveitan” o inverno chuvioso para crecer e florecer pronto, antes de que o verán seco free a súa actividade. Noutros, sobre todo en zonas montañosas, o crecemento atrásase ata que soben as temperaturas. O resultado é unha especie de dobre primavera: unha temperá en zonas baixas e outra máis tardía en áreas forestais ou de maior altitude. O que agora sabemos é que este patrón, observado desde hai anos por botánicos e ecólogos, non é unha rareza local, ocorre a gran escala en todo o planeta.

A clave do novo estudo está en como se analizou a información. En lugar de limitarse a indicadores clásicos, como a data exacta na que “empeza” a primavera, os investigadores reconstruíron o ciclo completo de crecemento anual da vexetación, usando como as plantas reflicten a luz infravermella ao longo do ano. Ese enfoque permite detectar ritmos complexos, con picos dobres ou patróns sutís que antes pasaban desapercibidos, sobre todo en rexións tropicais e áridas.

Un novo estudo revela que as paisaxes montañosas tropicais presentan ciclos estacionais moi distintos entre si, mesmo a distancias curtas. Foto: Istock/Christian Pérez

Grazas a esta metodoloxía, os científicos identificaron o que chaman “asincronía estacional”: lugares onde ecosistemas próximos viven as estacións en momentos distintos. As grandes protagonistas deste fenómeno son dous tipos de rexións moi concretas: as zonas montañosas dos trópicos e as áreas de clima mediterráneo repartidas polo mundo, desde California ata Chile, pasando por Sudáfrica, Australia… e o Mediterráneo europeo.

Nas montañas tropicais, a situación é aínda máis extrema. Alí, dúas ladeiras separadas por un val poden experimentar picos de crecemento vexetal en meses distintos. A razón non é só a temperatura, relativamente estable durante todo o ano, senón unha combinación de choivas, nebulosidade e dispoñibilidade de luz solar. Nalgúns bosques tropicais, as árbores sincronizan o seu crecemento cos períodos de maior luminosidade, mesmo aínda que iso signifique “desobedecer” o calendario que seguirían outras plantas a poucos quilómetros de distancia.

Que dúas poboacións dunha mesma especie vivan a poucos quilómetros de distancia non significa que compartan o mesmo calendario biolóxico. Se unha florece, reprodúcese ou atopa alimento semanas ou mesmo meses antes que a outra, as oportunidades de intercambio xenético diminúen considerablemente. Co paso de miles de xeracións, ese illamento temporal pode facer que ambas as evolucionen por camiños distintos ata converterse en especies diferentes.

Esta hipótese axuda a explicar por que moitas das rexións onde os ciclos estacionais son máis irregulares tamén albergan unha biodiversidade extraordinaria. As montañas tropicais e as zonas de clima mediterráneo, onde os ritmos da natureza cambian bruscamente dun lugar a outro, concentran algunhas das maiores riquezas biolóxicas do planeta.

As implicacións do estudo non terminan na evolución das especies. Os investigadores sosteñen que comprender como cambia o calendario da vexetación tamén pode resultar útil para actividades tan cotiás como a agricultura.

Un dos exemplos máis rechamantes aparece en Colombia. Alí, a complexa orografía de Ándelos fai que dúas plantacións de café relativamente próximas poidan madurar os seus froitos en épocas completamente distintas do ano. Algunhas leiras recollen a colleita varios meses antes que outras, a pesar de atoparse separadas unicamente por un traxecto de poucas horas. O novo mapa elaborado a partir de imaxes de satélite mostra que estas diferenzas responden o comportamento local do clima e do relevo, moito máis que á latitude.

España tampouco é allea a este fenómeno. Cultivos tan representativos como a vide, a oliveira ou as amendoeiras mostran calendarios moi diferentes segundo a altitude, a orientación das ladeiras ou a dispoñibilidade de auga. Dispoñer de mapas cada vez máis precisos sobre estes ritmos naturais podería axudar a planificar mellor as campañas agrícolas, optimizar o uso dos recursos hídricos e mesmo preparar ao sector para os cambios que traerá un clima cada vez máis variable.

A media dos ciclos de crecemento estacional dos ecosistemas terrestres do planeta, calculada a partir de dúas décadas de imaxes de satélite / Terasaki Hart et al., Nature, (2025)

Durante décadas, moitos modelos climáticos e ecolóxicos asumiron que as estacións funcionan de forma relativamente uniforme dentro de grandes rexións. Este estudo cuestiona esa idea. Se as estacións poden desincronizarse a escalas tan pequenas, as predicións sobre como responderán os ecosistemas ao quecemento global poderían necesitar axustes importantes.

A crise climática non só está a alterar as temperaturas medias, senón tamén a regularidade das choivas, a duración das estacións e a frecuencia de eventos extremos. Nun mundo onde o calendario natural xa é máis caótico do que pensabamos, eses cambios poden ter efectos inesperados: desde desaxustes entre plantas e polinizadores ata alteracións na dispoñibilidade de recursos para animais e seres humanos.

Quizá a lección máis importante deste traballo sexa conceptual. Invítanos a abandonar a idea dun planeta que latexa ao unísono e a aceptar que a Terra funciona máis ben como unha orquestra complexa, onde cada instrumento segue o seu propio tempo. Desde os bosques mediterráneos españois ata as selvas tropicais andinas, a natureza compón unha sinfonía de ritmos estacionais que de cando en cando coinciden do todo.

Comprender esa “desorde” non é só unha cuestión académica. Pode axudarnos a protexer mellor a biodiversidade, a planificar a agricultura do futuro e a anticipar os efectos do cambio climático con maior realismo. Porque, ao final, entender cando chega realmente a primavera, e para quen, pode ser tan importante como saber canto subirá a temperatura media do planeta.

FONTE: Chistrian Pérez/muyinteresante.okdiario.com

Perforan 523 metros baixo o xeo da Antártida e desenterran unha cápsula do tempo de 23 millóns de anos

Nun dos confíns máis inhóspitos e remotos da Antártida occidental, a máis de 700 quilómetros de calquera rastro de civilización, un equipo de 29 científicos e enxeñeiros acaba de facer historia. Traballando sen descanso baixo condicións extremas no campamento de Crary Ice Rise, lograron un obxectivo que parecía inalcanzable: atravesar máis de medio quilómetro de xeo macizo para extraer o barro e os sedimentos primixenios que xacen no fondo. Esta proeza técnica destapou unha verdadeira cápsula do tempo xeolóxica.

O proxecto forma parte de SWAIS2C (Sensitivity of the West Antarctic Ice Sheet to 2 °C), unha iniciativa internacional que busca comprender como respondeu historicamente a capa de xeo da Antártida occidental a períodos de quecemento global.

Tal e como indicou o comunicado oficial do proxecto, o equipo conseguiu atravesar 523 metros de xeo utilizando un sistema de perforación con auga quente para abrir o conduto inicial. Unha vez alcanzada a base xeada, descenderon máis dun quilómetro de tubaxes ata chegar aos sedimentos acumulados baixo o xeo.

Ao longo de varias semanas, os investigadores extraeron un núcleo sedimentario de 228 metros de lonxitude composto por capas alternas de lodos, areas e fragmentos rochosos. Segundo o comunicado, trátase do núcleo máis longo xamais perforado baixo unha capa de xeo.

Cada tramo recuperado foi descrito, fotografado e analizado preliminarmente no propio campamento antes de enviarse a laboratorios internacionais para estudos máis detallados.

Os primeiros indicios xa apuntan a que o rexistro podería abarcar ata 23 millóns de anos de historia, baseándose na identificación preliminar de microfósiles mariños presentes nalgunhas capas. Ese dato, por si só, converte o núcleo nun arquivo xeolóxico excepcional.

A medida que avanzaban na extracción, o equipo observou unha notable variabilidade nos tipos de sedimento. Algunhas capas mostran características típicas de depósitos formados baixo unha masa de xeo asentada sobre terra firme, similares ás condicións actuais. Pero outras contan unha historia distinta.

En determinados niveis apareceron fragmentos de cunchas e restos de organismos mariños que requiren luz para sobrevivir. Tal e como revelou o equipo no comunicado, estes achados suxiren que no pasado esa rexión non estivo sempre cuberta por centos de metros de xeo.

A hipótese de que a rexión experimentou retrocesos importantes de xeo non é nova. Con todo, ata o de agora os datos procedían principalmente de sedimentos mariños próximos, de plataformas flotantes ou de rexistros oceánicos no mar de Ross e o océano Austral. Este núcleo ofrece por primeira vez un rexistro directo desde a marxe interna da propia capa de xeo.

A Antártida occidental é unha das rexións máis sensibles do sistema climático global. Gran parte da súa base atópase por baixo do nivel do mar, o que a fai vulnerable á intrusión de augas oceánicas máis cálidas.

Os datos satelitais das últimas décadas indican que a rexión está a perder masa e que esa perda está a acelerarse. Se toda a capa de xeo da Antártida occidental afundise, o nivel medio global do mar podería aumentar entre catro e cinco metros, segundo as estimacións científicas actuais recollidas tamén no comunicado do proxecto.

Pero o gran interrogante non é canto xeo hai, senón cando e baixo que condicións comeza un retroceso significativo.

O proxecto SWAIS2C está deseñado especificamente para avaliar a sensibilidade da capa de xeo ante un quecemento de 2 °C respecto aos niveis preindustriales, o mesmo limiar que intenta limitar o Acordo de París.

O relevante do núcleo recuperado é que, segundo as estimacións preliminares, inclúe períodos nos que a temperatura media global superou ese limiar.

Agora comeza a análise máis complexa: datar con precisión cada capa, reconstruír as condicións oceánicas e atmosféricas asociadas e determinar en que momentos o xeo retrocedeu e ata que punto.

Se o rexistro confirma que durante episodios comparables de quecemento a capa de xeo experimentou retrocesos substanciais ou mesmo colapsos parciais, a mensaxe para o presente sería claro.

Porque significaría que o sistema xa mostrou vulnerabilidade baixo niveis térmicos similares aos que o planeta podería alcanzar neste século. Ese é o verdadeiro alcance do achado.

Non se trata só de recuperar o núcleo sedimentario máis longo baixo unha capa de xeo. Trátase de dispoñer, por primeira vez, dun arquivo directo que pode revelar como respondeu a Antártida occidental cando o mundo foi máis cálido que hoxe.

E esa resposta podería redefinir a nosa comprensión do futuro do nivel do mar.

FONTE: Christian Pérez/muyinteresante.okdiario.com

Primeiro rexistro de araña violinista chilena no norte de Portugal: cal é o risco de que chegue a Galicia?

Araña violinista chilena (Loxosceles laeta). Exemplar macho capturado en outubro de 2025. Imaxe extraída do estudo publicado en “Arquivos Entomolóxicos Galegos”.

Un home do barrio malagueño de El Palo case perde un brazo pola picadura dunha araña violinista ibérica (Loxosceles rufescens) mentres realizaba tarefas de xardinería. É considerada un dos arácnidos máis velenosos de España, cunha presenza localizada en áreas do Mediterráneo, polo que se lle atribúen picaduras de forma periódica. A sorpresa arredor desta familia animal chega a través dun estudo da Universidade de Porto, onde identificaron o primeiro rexistro de araña violinista chilena (Loxosceles laeta) na península ibérica, con Portugal como cuarto país con presenza confirmada en Europa, tras atopar dous exemplares machos. Porto está soamente a 120 quilómetros de Galicia.

Esta araña é nativa de Sudamérica e conta cunha ampla distribución, probablemente a causa das actividades humanas. Así, os exemplares foron atopados polos investigadores Francisco Gil e José Manuel Grosso-Silva no Campo dos Mártires da Pátria da cidade portuguesa entre outubro de 2025 e xaneiro de 2026: un deles vivo, recolectado polo investigador Grosso-Silva e publicado na rede cidadá iNaturalist; o outro, morto nunha trampa apegañenta.

Grosso-Silva sinala que “pode haber máis rexistros no norte de Portugal e con probabilidade de expandirse co tempo“. Ademais de que non se coñece a área que realmente ocupa, tamén hai que ter en conta como é a mobilidade das arañas: móvense polo chan, polo que o seu desprazamento vai ser un proceso lento.

Trátase da araña máis perigosa do seu xénero, xa que o seu veleno (15 veces máis tóxico ca o da cobra e 10 veces máis potente ca unha queimadura de ácido sulfúrico) pode producir o que se coñece como loxoscelismo. Así, a evolución da picadura deriva a unha úlcera necrótica que pode producir febre. Despois de entre catro e oito horas, a área pode doer e presentar unha induración central rodeada por unha área pálida de isquemia. Con todo, hai dúas opcións: que a lesión desapareza en dous ou tres días, ou que evolucione en fases máis graves. “Non é mortal e a probabilidade de mordida é baixa”, indica José Manuel Grosso-Silva. Así mesmo, explica que, a pesar de provocar necrose, a súa picadura non é dolorosa.

Con todo, son arañas tímidas e discretas con hábitos nocturnos. Os seus lugares favoritos onde agocharse son os rincóns escuros e pouco aseados, como detrás de cadros, estanterías ou nos armarios, especialmente con roupa. Só morde cando se sinte ameazada, polo que é nos momentos nos que un individuo se achega a ela sen coñecemento da súa presenza cando adoita recibir a picadura.

Ao tratarse dunha especie procedente de Sudamérica, rexístrase en zonas urbanas onde o ambiente é máis propicio para a súa presenza: “Vén dunha distribución moi sur dentro do continente americano, polo que se pensa que pode estar beneficiada polas temperaturas máis altas“. Desta forma, cando xa sexan capaces de vivir nas urbes, o investigador pensa que será cuestión de tempo que aumente a súa área de distribución nun longo proceso. “Aínda non sabemos que intervalos de temperatura son os adecuados”, engade.

Con todo, non é o único factor que favorece a súa expansión: o transporte de mercadorías é unha das principais vías de dispersión da especie, algo que ocorre con moitos insectos e invertebrados. Grosso-Silva apunta que, neste caso, a influencia é dubidosa: trátase dun predador, polo que non está ligado ao transporte de plantas como pode ocorrer coa velutina. “Pode tratarse dunha cuestión accidental; a especie pode viaxar dentro dun contenedor ou caixón de madeira”, apunta.

O primeiro rexistro europeo foi en 1972 no edificio dos Departamento de Zooloxía e Xenética da Universidade de Helsinki (Finlandia). O máis probable é que a especie fose introducida e empregaba as condicións cálidas do edificio para sobrevivir ao clima xélido do país, especialmente nos meses de inverno. En 2025 realizouse un segundo rexistro procedente dunha universidade da cidade alemana de Tubinga, onde se capturou polo menos un exemplar no soto da mesma.

Cabe preguntarse se sería posible implantar un protocolo de seguimento para identificar a chegada da araña violinista chilena a novos territorios. “Sendo realista, véxoo moi difícil”, sinala Grosso-Silva, “non é inmediatamente un risco para a saúde pública“. De novo, pon de exemplo á vespa asiática, que supón un problema económico e sanitario, mentres que esta especie exótica, tal e como conclúe, é “difícil de observar e as súas picaduras son moi ocasionais“.

FONTE: Andrea Veiga/gciencia.com

Descobren un inmenso cemiterio de baleas con centos de fósiles a miles de metros de profundidade

A 7.000 metros de profundidade atopáronse centenares de fósiles de cetáceos. Na imaxe, caixa torácica dunha balea Minke / GLOBAL TREND, IDSSE

Investigadores chineses, italianos e un neozelandés fixeron un descubrimento que podería ser un dos do ano. A unha profundidade de 7.000 metros, atoparon un enorme cemiterio con restos de centenares de baleas. Algunhas caeron alí hai tanto tempo que a súa especie xa se extinguiu, pero moitas seguen indo parar aí na actualidade. O achado, cuxos detalles recolle Nature, a principal revista científica, vai máis aló: nestas profundidades do sueste do océano Índico, sen luz nin apenas sedimentos, os cetáceos mortos son fonte de vida, sustentando ecosistemas con infinidade de seres, moitos novos para a ciencia.

En terra, os lugares onde os paleontólogos atoparon as maiores concentracións de fósiles adoitan ser os lagos e meandros dos ríos do pasado. Tamén nalgunha cova usada como refuxio por humanos que levaban ata alí o que cazaban. Pero no mar a cousa complícase. Ou trátase dunha zona emerxida ou a auga lévase por diante todo rastro dos que morren. Os peixes, os seus restos, non poden coa química oceánica e é raro que lles dea tempo a fosilizar. Na historia natural, son poucos os animais mariños que, como algúns dos mamíferos, teñen a suficiente densidade ósea para que aguanten a erosión mentres se fosilizan. Por iso é tan extraordinaria a necrópole de cetáceos achada.

“A densidade de restos de baleas alcanza os 759,5 individuos por quilómetro cadrado”, di Xiaotong Peng, investigador do Instituto de Ciencia e Enxeñería de Augas Profundas da Academia Chinesa de Ciencias (IDSSE, polas súas siglas en inglés) e primeiro autor do estudo. Conta que mediron a superficie da fosa, na chamada fractura Diamantina, fronte ás costas occidentais de Australia, estimando que ten unha extensión de 14.000 quilómetros cadrados. “Isto significa que preto de 10 millóns de restos de baleas poderían estar a xacer no leito mariño desta fosa”, engade Peng.

Durante unha serie de inmersións dun equipo do IDSSE a bordo do buque de investigación Tansuoyihao, en 2023, un batiscafo inspeccionou o fondo dun tramo duns 1.200 quilómetros da Zona Diamantina. Boa parte do traxecto apareceu salpicado de centenares de baleas. Identificaron 485 de distintas especies. Atoparon mesmo restos de cetáceos que morreran non facía moito a profundidades que oscilan entre os 4.616 e os 7.001 metros. Ata o de agora, o cemiterio de baleas máis profundo coñecido, no Atlántico sur, apenas superaba os 4.200 metros.

“Sen dúbida, é o cemiterio de baleas máis profundo xamais descuberto”, di o investigador da Universidade de Pisa (Italia) e coautor do estudo, Giovanni Bianucci. E tamén é o máis antigo, “xa que estivo activo durante cinco millóns de anos, como o testemuña a datación isotópica dalgúns restos fósiles”, detalla nun correo. De feito, a unha profundidade de 6.789 metros, atoparon o cadáver dun zifio, identificado como WF1, composto por tres vértebras alongadas. Trátase da comunidade activa basada nunha balea máis profunda rexistrada. Mentres, o esqueleto máis grande atopado, WF3, duns cinco metros de lonxitude, é o dunha balea Minke antártica (Balaenoptera bonaerensis).

A maioría dos restos identificados son, por agora, de zifios. Trátase de cetáceos odontocetos, é dicir, con dentes, como as orcas ou os golfiños. Na actualidade hai unhas 22 especies, aínda que se coñece moi pouco destes animais e o pouco que se sabe procede dos varados nas praias. No cemiterio atoparon varias especies de zifios, algunhas xa extinguidas, pero outras seguen mergullando os mares, como o zifio de Andrew e o de Layard, ambos os presentes hoxe no sueste do océano Índico. Pero tamén hai grandes baleas barbadas, como a de Minke ou unha extinguida e descoñecida ata o de agora que chamaron Pterocetus diamantinae, lejanamente emparentada coa P. colossus, o maior animal que houbo na Terra.

“En canto a por que morren aquí, a razón é bastante complexa”, di Xikun Song, investigador tamén do IDSSE e coautor do estudo. En realidade, apuntan varias razóns. “A zona serve de hábitat ou corredor migratorio para os cetáceos”, lembra Song. Pola súa forma, un enorme e longo canón, o fondo serviría como sumidoiro dos animais que morresen arriba. Co paso do tempo, os restos orgánicos máis pequenos descompoñeríanse, quedando só os máis grandes, os ósos dos cetáceos. A maior densidade ósea entre os mamíferos mariños téñena, precisamente, os zifios, que son tamén as especies máis abundantes no cemiterio de baleas. Ademais, estes animais incorren en prácticas de risco indo en busca da súa peza preferida, as luras, ata o punto de xogarse a vida: “Os zifios que se mergullan a máis de 3.000 metros de profundidade poden alcanzar os seus límites fisiolóxicos, o que aumenta o risco de esgotamento mortal ou por descompresión”, completa o investigador chinés.

Hai outra cousa que descubriron: estes cemiterios de baleas están cheos de vida. Unha rexión tan profunda, sen luz e sen apenas sedimentos, debería ser un deserto orgánico. Pero as baleas mortas son o substrato de ecosistemas tan novos que apenas se coñece aos seus integrantes. Nas inmersións atoparon estrelas de mar, bivalvos, vermes especializados en perforar ósos...

“Non existe produtividade primaria nos abismos mariños porque alí non penetra a luz, non hai fotosíntese”, lembra Natacha Aguilar de Soto, investigadora do Centro Oceanográfico de Canarias (IEO/CSIC) e gran experta en cetáceos, en particular en zifios. “Por iso as comunidades profundas viven do maná que chove desde augas máis simples. A caída dunha carcasa de cetáceo, de varias toneladas, é un agasallo do ceo, unha enorme fonte de alimento que dispara a produtividade secundaria ao alimentar a carnazais e detritívoros, que á súa vez atraen a especies carnívoras", explica Aguilar de Soto, que non participou neste traballo. Para ela, este traballo subliña o papel crave dos cetáceos: “En vida realizan transporte de nutrientes latitudinal e vertical na columna de auga, fertilizando zonas de menor produtividade natural desde áreas ricas. Unha vez mortas, o seu labor de fertilización continúa nos fondos mariños desde as plataformas costeiras ata as fosas abisais”.

FONTE: Miguel Ángel Criado/elpais.com/ciencia

A riqueza baixo os carballos: un estudo pioneiro con participación da USC revela a súa diversidade fúnxica

Fungo do xénero Cladophialophora / Wikimedia Commons

Galicia é terra de verdes e, entre esas cores, atópanse os bosques de carballo (Quercus petraea), a árbore por excelencia da comunidade. Con todo, que organismos se atopan baixo eles? Esta é a pregunta que trata de responder a doutoranda Norma Alas Gutiérrez, investigadora da Universidade de Oviedo, na súa tese doutoral a través dunha investigación pioneira no ámbito da micoloxía: coñecer a diversidade fúnxica dos ecosistemas de carballo do norte peninsular e como se relacionan coas especies arbóreas. Para iso, o equipo detrás da investigación estudou tres enclaves nos que medra esta planta, recollidos dentro da Rede Natura 2000, un deles situado en Cabana Vella (Lugo), dentro da Área de Conservación dos Ancares.

No estudo, publicado en People and Nature, tamén participa o investigador Marcos Viejo Somoano, do Departamento de Bioloxía Funcional da Universidade de Santiago de Compostela (USC), quen explica que a maioría das plantas se asocian con fungos a través dunhas estruturas coñecidas como micorrizas. Estas representan relacións simbióticas mutualistas entre as árbores, como os carballos, e os fungos, xa que ambas as partes obteñen beneficio mutuo. “O que ocorre debaixo da terra é descoñecido”, comenta o experto, xa que as hifas dos fungos son tan finas que non se poden ver a simple vista. Así, o que pasa é que un fungo pode estar vinculado a máis dun carballo e, entre fungos, poden establecerse conexións.

“As árbores separadas fisicamente poden estar conectadas debaixo da terra e enviarse sinais entre elas”, apunta Viejo Somoano. Estas conexións entre plantas permiten que sexan máis resilientes e mesmo compartir recursos entre si, a pesar de que compitan por factores como o sol. Así, como explica, “as redes micorrícicas son as que permiten a conexión entre os exemplares”. Por iso, os investigadores decidiron estudar parcelas situadas en carballeiras cun clima atlántico temperado e húmido, representativas das súas áreas protexidas.

Entre as numerosas funcións que teñen as micorrizas está o mellor acceso aos recursos do solo que precisa a árbore en forma de minerais e auga: “Os fungos realizan este labor dunha forma máis eficiente ca as raíces da árbore”, explica. Desta forma, o carballo está mellor nutrido e é capaz de resistir episodios extremos, como as secas prolongadas no verán, situándose dentro dun rango óptimo de necesidades hídricas. A pesar de que esta é a vantaxe básica pola que as árbores empregan as micorrizas, segue a ser unha relación simbiótica, polo que os carballos tamén teñen que ofrecer algo a cambio: o alimento é a resposta, proporcionando carbohidratos para que o fungo medre. “Canto mellor estea cada parte, mellor funciona o todo”, subliña.

Con todo, poden darse dous escenarios: por unha banda, existen plantas moi específicas que prefiren unha especie concreta de fungo, da que teñen dependencia; e, por outra, hai máis variabilidade. Así, no caso dos carballos, parece que pertencen ao segundo caso. “Pode variar dependendo do desenvolvemento da árbore, de se son máis grandes ou máis pequenas, de se reciben máis ou menos luz, de se medran entre as pedras ou en zonas máis húmidas”, explica. Nos estudos previos das zonas de estudo leváronse a cabo análises dos factores abióticos, que teñen que ver co tipo de solo, as condicións de pH ou a pluviometría. “Estes factores van afectar os fungos que viven nesas árbores e cales son os fungos que as árbores precisan máis”, subliña. Así, relaciona estas afirmacións coa plasticidade tanto dos fungos como dos carballos, que son quen de adaptarse ás súas relacións simbióticas.

Área de Conservación dos Ancares (Lugo) estudada na investigación. Imaxe extraída do artigo publicado en ‘Mycological Progress’.

A metodoloxía da investigación baseouse na recollida de mostras de árbores por parte da doutoranda Norma Alas nas tres localizacións da Cornixa Cantábrica. A selección veu dada porque ningunha delas é unha plantación comercial e trátase de poboacións establecidas que teñen certo percorrido. “As especies están en equilibrio e permiten facer unha fotografía representativa dun momento e dun lugar que pode perdurar no tempo”, sinala o investigador. Ademais, a escasa intervención humana permite reflectir de forma máis rigorosa a composición e diversidade fúnxica.

Desta forma, tomáronse mostras sistemáticas nun período de 30 días: as raíces de cada árbore foron desenterradas para garantir que pertencesen a cada un dos 12 individuos concretos e obtivéronse raíces ata unha profundidade de 20 centímetros. Despois, dividíronse en submostras de 10 centímetros. A partir das mostras histolóxicas realizáronse diversos tipos de análises morfométricas e extraccións de ADN para identificar os fungos presentes nos carballos. “Son grupos taxonómicos moi amplos, polo que a nivel basal son difíciles de identificar”, explica Viejo Somoano, polo que intentan acadar o máximo nivel de detalle con técnicas como o metabarcoding. Trátase dunha técnica que identifica simultaneamente múltiples especies nunha soa mostra: “Cada unha das hifas ten un identificador único, o que vai permitir comparalas entre si a nivel molecular”.

Dentro da investigación, a análise identificou 1.043 variantes correspondentes a 297 especies de fungos nos tres enclaves analizados, o que amosa a diversidade fúnxica das carballeiras. Así, dentro dos Ancares, a zona estudada de Galicia, o xénero Cladophialophora foi o máis presente a través da súa especie Cladophialophora chaetospira. Trátase dun fungo saprófito, é dicir, que se alimenta de materia orgánica en descomposición. Marcos Viejo explica que “se comporta coa planta como un fungo endófito, que vive dentro dos tecidos da planta sen producir danos”. Desta forma, funciona como os fungos micorrícicos, facilitando a nutrición da árbore. Así, os resultados revelan a complexa rede de relacións que se agocha baixo as carballeiras e poñen de manifesto a estreita convivencia entre árbores e fungos.

Dúas producións audiovisuais amosan a vida do rorcual común (e outros cetáceos) nas Rías Baixas

Sabías que entre 1920 e 1985 máis de 7.000 exemplares de rorcual común (Balaenoptera physalus) foron capturados en augas galegas? Esta especie, a segunda máis grande do planeta, foi intensamente explotada pola industria baleeira, provocando un forte declive poboacional. Con todo, tras a moratoria internacional da caza, os avistamentos na plataforma continental aumentaron nas últimas décadas, o que apunta a unha recuperación progresiva do rorcual no Atlántico nororiental. Esta é unha das historias filmadas nas Rías Baixas que narra o documentalista submariño vigués José Isarri en O regreso dos xigantes: rorcuais no Atlántico galego, unha das dúas producións audiovisuais lanzadas polo Instituto Español de Oceanografía (IEO-CSIC) para amosar o traballo de campo do grupo MegaMAR dende o proxecto EMPHATIC.

Para estudar este fenómeno, o IEO consolidou durante os últimos tres anos unha serie de campañas científicas baixo o nome de RorquGAL, unha liña de investigación específica que monitoriza activamente as diversas especies de delfínidos presentes ao oeste das Rías Baixas. Así, o equipo combina métodos de seguimento tradicionais con ferramentas tecnolóxicas avanzadas: por exemplo, os drones permiten obter imaxes aéreas de alta resolución para realizar biometrías precisas e estimar a condición corporal.

Ademais, poden recoller, de forma non invasiva, o aire espirado para analizar o seu microbioma respiratorio, proporcionando indicadores de saúde. Desta forma, o material xenético obtido, xunto co ADN ambiental illado nas mostras de auga, permite detectar a súa presenza e mellorar o coñecemento sobre a súa conectividade poboacional. Pero o seguemento da especie non debe parar, xa que coñecer a abundancia e as ameazas do rorcual é fundamental para definir medidas de conservación eficaces no marco das políticas europeas. 

Outra das pezas narradas por Isarri ten como título O océano dos arroaces: ao oeste das Rías Baixas. Esta zona da costa galega é unha área de confluencia de diversas especies de cetáceos dada a súa produtividade mariña. Entre eles, moitos delfínidos empregan as súas augas para alimentarse, desprazarse e reproducirse. Neste vídeo, o profesional ensina imaxes de distintas especies de golfiños no medio natural e remarca de novo o traballo científico do grupo MegaMAR para estudar e conservar aos cetáceos.

O equipo combina métodos de observación directa con ferramentas innovadoras que permiten comprender mellor a bioloxía e ecoloxía destas poboacións. Os drones tamén permiten realizar biometrías precisas, avaliar a condición corporal e analizar diferenzas morfolóxicas entre individuos e poboacións, como é o caso do arroaz. Así, as técnicas empregadas coas baleas tamén son aplicables a estes cetáceos.

Dende o IEO sinalan que se trata dun avance especialmente relevante nun contexto no que os golfiños están sometidos a diversas presións de orixe humana, como a captura accidental en pesquerías, considerada unha das principais ameazas en augas europeas. Así, ambas as pezas poñen en valor como as novas metodoloxías non invasivas están a revolucionar a comprensión sobre a bioloxía mariña.

FONTE: Andrea Veiga/gciencia.com

DÍA MUNDIAL DOS OCÉANOS 2026

O océano cobre máis do 70% do planeta. É a nosa fonte de vida e sustento da humanidade e de todos os demais organismos da Terra.

Proba diso é que o océano produce polo menos o 50% do osíxeno do planeta, alberga a maior parte da biodiversidade da terra e é a principal fonte de proteínas para máis de 1000 millóns de persoas en todo o mundo. Ademais resulta clave para a nosa economía, xa que se estima que, para 2030, haberá ao redor de 40 millóns de traballadores en todo o sector relacionado cos oceános.

Con todo, a pesar de todos os seus beneficios, necesita máis apoio que nunca.

Co 90% das grandes especies marítimas de peces mermadas e o 50% dos arrecifes de coral destruídos, estamos a extraer máis do océano do que se pode repoñer. Debemos traballar xuntos para crear un novo equilibrio no que non esgotemos todo o que este nos ofrece, senón que restauremos a súa vitalidade e devolver unha nova vida.

Reimaxina, tema do Día Mundial dos Océanos 2026, invítanos a cambiar a forma en que vemos e coidamos o océano. Durante moito tempo percibímolo como algo afastado, cando en realidade forma parte da nosa vida diaria: do aire que respiramos, dos alimentos que consumimos e do equilibrio climático que fai posible a nosa existencia. Deixemos de ser simples beneficiarios dos seus recursos e convertámonos en verdadeiros gardiáns do seu futuro.

Implícate!

FONTE: un.org/es         Imaxe:.instagram.com

Científicos de Vigo descobren o primeiro exemplar vivo en augas galegas dunha «estrela cesta» típica do Mediterráneo

O gorgoncéfalo atopado en augas galegas  / Jacinto Pérez-Dieste

Un achado sen precedentes. Investigadores vigueses descubriron por primeira vez en Galicia un exemplar vivo do equinodermo Astrospartus mediterraneus, coñecido como gorgoncéfalo ou estrela cesta, a 33 metros de profundidade na ría de Arousa, na contorna da zona de mergullo da Tartaruga. Trátase de «un ofiuroideo de hábitos crípticos e nocturnos, caracterizado polos seus brazos altamente ramificados», sinalan os investigadores que documentaron o espécime, pertencentes ao Instituto Español de Oceanografía (IEO, CSIC) e ao Grupo de Estudo do Medio Mariño (GEMM). O caso acaba de ser publicado na megarevista PeerJ e «amplía significativamente o límite norte coñecido desta especie», algo que podería estar vinculado o cambio climático e oceanográfico que está a experimentar o Atlántico.

O estudo contempla distintas hipóteses que explicarían a presenza no litoral galego deste novo animal mariño, cuxa morfoloxía e xenética coinciden case ao 100% coas das poboacións que habitan no Mediterráneo, onde nos últimos anos protagonizou varios episodios de proliferación que impactaron na pesca. A súa migración podería deberse ao transporte larvario da especie, impulsado polas correntes do sistema de afloramento do noroeste ibérico; ao aumento da temperatura do mar, o que situaría estas augas dentro do rango térmico que tolera estrélaa cesta; ou á dispoñibilidade de ecosistemas adecuados, esenciais para o seu asentamento. Aínda que os expertos ven improbable a curto prazo unha invasión similar á que acolle a costa este, si deixan claro que «o seu eventual establecemento podería alterar a estrutura das comunidades bentónicas locais».

«Trátase dun rexistro excepcional que non só amplía a distribución coñecida da especie, senón que expón novas cuestións sobre a conectividade entre as poboacións mediterráneas e atlánticas», expón Bruno Almón, investigador do Centro Oceanográfico de Vigo do IEO e autor principal do estudo. «Ata o de agora, os rexistros atlánticos eran escasos e case sempre baseados en exemplares mortos ou capturados accidentalmente. Atopar un individuo vivo e en bo estado en Galicia é un cambio de escenario», indica pola súa banda Jacinto Pérez-Dieste, coautor do traballo.

FONTE: Jorge Garnelo/farodevigo.es