ZONA VERDE

O mar Cantábrico está tan quente que polbos, cabalas e outros peixes empezan a buscar augas máis frías

Entrar nunha praia do norte de España adoita incluír un pequeno ritual: avanzar ata que a auga fría obriga a pensarlo dúas veces. Este verán, con todo, o baño resulta distinto. Varios puntos do litoral cántabro rexistraron valores extraordinarios, despois dunha primavera que xa deixou máximos insólitos.

Desde a beira, tres ou catro graos parecen unha diferenza menor. O océano continúa azul, as ondas rompen igual e ningunha fronteira sinala onde termina unha masa tépeda e comeza outra máis fresca. Pero, para un animal que pasa cada minuto da súa existencia mergullado, esa diferenza afecta o funcionamento do organismo, á dispoñibilidade de comida e mesmo ao momento adecuado para reproducirse.

Aí xorde unha pregunta menos evidente que canto marca hoxe un termómetro dentro da auga: que sucede cando o lugar ao que unha especie está adaptada deixa de ofrecer as condicións que necesita? A resposta obriga a mirar debaixo da superficie e descubrir que a xeografía mariña posúe outro mapa, invisible desde terra, cuxas fronteiras poden moverse.

As medicións levan meses avisando. En maio, 18 das 29 boias de Portos do Estado consideradas no balance rexistraron máximos históricos para ese mes en distintas costas españolas. Despois, chegaron novos episodios cálidos. Na baía da Cuncha, a serie diaria do Aquarium de San Sebastián, iniciada en 1947, alcanzou 25,2 graos Celsius o 24 de xuño, unha marca para esa data e ese mes. Durante xullo, a boia costeira de Bilbao chegou aos 25,4.

Eses máximos non representan a temperatura de todo o Cantábrico nin describen o que ocorre a distintas profundidades. Ao ampliar a mirada, aparece o relevante: este verán, aproximadamente o 90 por cento do golfo de Vizcaya e a costa ibérica chegou a experimentar unha onda de calor mariña.

Ese nome tampouco significa simplemente “auga moi quente”. Os científicos falan de onda de calor mariña cando a temperatura permanece durante varios días por encima dun limiar excepcional calculado a partir da climatoloxía local. Por iso é polo que ocorra mesmo nun océano que a un bañista aínda lle pareza frío.

A comparación correcta non é co noso gusto ao entrar na auga, senón con aquilo que cada organismo está preparado para tolerar.

Un peixe non posúe aire acondicionado, pero si límites fisiolóxicos. Cada especie prospera dentro de certo abanico ambiental. Os biólogos chaman nicho térmico ao conxunto de temperaturas compatibles co seu funcionamento.

Imaxinemos o océano como un edificio xigantesco. Os seus cuartos non teñen o mesmo termostato: cambian coa latitude, a profundidade, as correntes e as estacións. Durante xeracións, cada inquilino ocupou as estancias onde atopa un ambiente apropiado, comida suficiente e opcións de neno. Se a calefacción sobe, quen ten mobilidade atopan unha saída: buscar outro cuarto.

A comparación simplifica unha maquinaria biolóxica máis rica. Ao aumentar a temperatura, o metabolismo de moitos ectotermos (animais cuxa temperatura corporal depende en gran medida do medio) acelérase. Necesitan máis osíxeno precisamente cando a auga cálida retén menos gas disolto. Tamén varían crecemento, maduración, fertilidade e vínculos con presas ou depredadores.

Non existe, por tanto, unha cifra universal a partir da cal todos emprendan viaxe. Importan a especie, a idade, a profundidade, a estación, canto dura o episodio e que recursos nutritivos quedan ao alcance. Ás veces, o efecto inmediato é soportable; a transformación decisiva aparece cando a franxa propicia migra de xeito persistente.

Especialistas do Instituto Español de Oceanografía sinalan que determinadas especies de interese pesqueiro están a redistribuír a súa presenza en busca de ambientes máis adecuados. Esta resposta non naceu este agosto: o episodio extremo fai máis visible unha tendencia estudada desde hai tempo.

Un estudo publicado en 2026, baseado en tres décadas de datos do golfo de Vizcaya, atopou un sinal amplo compatible co quecemento nas súas comunidades de peixes. A cabala atlántica e o xurelo adiantaron a desova e desprazárono cara ao polo. Anchoa, sardiña e cabala reduciron ademais o seu tamaño adulto medio, mentres variaban outros trazos ligados ao ciclo reprodutor e á composición das comunidades.

En Galicia, profesionais e expertos describen maiores dificultades para atopar polbo en áreas tradicionais. Este cefalópodo, non un peixe, tamén responde as circunstancias locais, aínda que dispoñibilidade de presas e presión pesqueira interveñen simultaneamente.

Convén interpretar literalmente só ata certo punto a expresión “buscar augas máis frías”. Ningunha cabala consulta un termómetro e decide poñer rumbo a Bretaña. Miles de movementos individuais, diferenzas de supervivencia, éxito reprodutivo e concentración de recursos tróficos acaban determinando onde resulta máis abundante unha poboación.

Esa substitución ecolóxica funciona en dous sentidos: mentres organismos ligados ao frescor perden terreo, outros que antes tiñan aquí o seu límite gañan terreo. No Cantábrico, xa se observan visitantes de afinidade cálida cuxa presenza resultaría moito menos habitual décadas atrás.

A este proceso aplícaselle ás veces o termo mediterranización: comunidades atlánticas que adquiren trazos asociados a faunas de augas máis tépedas. Non significa que o golfo de Vizcaya vaia converterse literalmente no Mediterráneo, senón que describe unha modificación gradual de quen logra establecerse, criar ou aparecer con maior frecuencia.

Volvamos ao edificio. Cando un veciño cambia de planta, o cuarto de destino non está baleira. Alí atopa residentes, alimento, competidores, parasitos e depredadores. A chegada de novos organismos reorganiza vínculos que levaban moito tempo funcionando doutro xeito.

Por iso, o quecemento non consiste en desprazar fichas independentes sobre un taboleiro. Cando varía unha presa, tamén responde quen se alimenta dela; se un competidor gaña vantaxe, outro pode perdela. O ecosistema enteiro constitúe unha rede, e reordenar varios nós acaba transformando as conexións.

O fenómeno deixa de parecer afastado en canto esas fichas teñen nomes como polbo, sardiña, anchoa, cabala ou atún. Son animais, pero tamén capturas, lonxas, empregos, prezos e tradicións gastronómicas construídas ao redor de lugares e tempadas concretos.

Unha flota adaptada durante décadas a certo recurso non traslada con idéntica facilidade portos, barcos, permisos ou mercados. Os peixes, en cambio, descoñecen as fronteiras administrativas. Se as poboacións comerciais redistribúen a súa abundancia entre rexións ou países, varían as distancias que debe percorrer un buque e a forma de xestionar cotas compartidas.

Campañas oceanográficas, modelos, satélites e series históricas axudan a recoñecer tendencias e axustar a xestión antes de que as regras herdadas describan un mar que xa non existe.

Incluso o calendario desprázase. Se a desova se adianta ou as presas aparecen en datas diferentes, unha tempada tradicionalmente favorable ás veces deixa de coincidir co momento biolóxico máis produtivo. O quecemento global tamén desaxusta o reloxo.

Nada disto permite concluír que o Cantábrico estea a se baleirar de vida. Esa imaxe sería tan sinxela como equivocada. Unha comunidade sometida á calor chega a perder determinadas poboacións, favorecer outras e reorganizar relacións internas sen converterse nun deserto.

Tamén sería incorrecto atribuír calquera descenso de capturas ao termómetro. A abundancia depende de pesca, correntes, recursos tróficos, enfermidades, reprodución e variabilidade natural. A ciencia intenta separar esas influencias mediante series longas, comparación entre zonas e modelos que integran múltiples variables.

A distinción entre tempo extremo e tendencia climática resulta igualmente esencial. Unha onda de calor mariña provoca tensión durante días, semanas ou meses. Para que a xeografía biolóxica cambie de forma duradeira importa, sobre todo, a repetición deses episodios sobre un océano cuxa temperatura de fondo continúa aumentando.

Precisamente por iso, os rexistros de 2026 son relevantes sen necesidade de convertelos nunha profecía: constitúen unha peza rechamante dentro dunha transformación que se mide a escalas moito maiores.

Regresemos a aquela praia. A costa conserva a mesma silueta; o horizonte ocupa o mesmo lugar e as ondas seguen borrando as nosas pegadas. A primeira ollada, nada indica que, debaixo, unha fronteira ecolóxica estea migrando.

Durante xeracións, aprendemos unha xeografía natural aparentemente fixa: certas especies pertencen ao Cantábrico; outras, ao Mediterráneo. Esa imaxe funcionaba mentres as condicións variaban dentro de marxes familiares.

Agora entendemos mellor que os ecosistemas non están cravados ao mapa físico. Cada poboación ocupa lugares onde coinciden temperatura, alimento, reprodución, refuxio e competencia. Se esas coordenadas ambientais trasládanse, parte da vida ségueas.

Aí reside o ensino máis profundo deste verán excepcional. O cambio climático non consiste unicamente en sumar graos a un termómetro, senón que tamén pode alterar calendarios, relacións alimentarias, zonas de pesca e a identidade biolóxica que asociamos a unha costa.

O Cantábrico seguirá estando onde sempre. O que xa non podemos dar por sentado é que dentro vivan sempre os mesmos veciños.

FONTE: César Noradega/muyinteresante.okdiario.com

Mentres aumentan as temperaturas medias do planeta, a Antártida rexistra a temperatura máis baixa medida na Terra en máis dunha década

Base Concordia / esa.int

Mentres boa parte do hemisferio norte afronta un verán marcado polas ondas de calor, incendios forestais e temperaturas excepcionalmente altas, no corazón da Antártida o inverno continúa impoñendo unhas condicións que parecen sacadas doutro planeta. Alí, nunha das rexións máis remotas e inhóspitas da Terra, os termómetros descenderon ata os -84,1 °C, a temperatura máis baixa rexistrada no planeta desde 2012.

O dato foi medido o pasado 18 de xullo na estación científica Concordia, unha base situada no altiplano antártico, a máis de 3.200 metros de altitude e a máis de 1.000 quilómetros da costa máis próxima. Aínda que neste enclave as temperaturas extremas forman parte da rutina invernal, os investigadores recoñecen que superar a barreira dos -84 °C segue sendo un acontecemento pouco habitual mesmo para quen traballa alí durante meses illados do resto do mundo.

A cifra chama especialmente a atención porque chega apenas unhas semanas despois de que outra zona do continente protagonizase o fenómeno contrario. Na península Antártica rexistrouse un episodio de calor excepcional para esta época do ano, con temperaturas moi por encima do normal que provocaron o desxeo superficial de neve e xeo en pleno inverno austral.

Lonxe de representar unha contradición, ambos os episodios forman parte dunha mesma realidade climática: a Antártida é un dos lugares onde a atmosfera responde de forma máis complexa aos cambios que experimenta o planeta.

A estación Concordia non é un lugar calquera. Está considerada unha das instalacións científicas máis illadas do mundo. Durante o inverno austral permanece completamente incomunicada por vía aérea debido á escuridade permanente e ás condicións meteorolóxicas extremas, polo que o reducido grupo de investigadores debe permanecer alí durante meses sen posibilidade de evacuación.

A súa localización explica por que pode alcanzar temperaturas tan extraordinarias. A base atópase sobre unha enorme capa de xeo de máis de tres quilómetros de espesor, nunha meseta elevada onde o aire é extremadamente seco e estable. Durante o inverno non sae o sol durante semanas, e a ausencia de nubes permite que a calor acumulada na superficie terrestre escape continuamente cara ao espazo.

O resultado é un escenario onde o frío pode intensificarse ata valores practicamente imposibles de atopar en calquera outro punto do planeta. Aínda que en Concordia é relativamente frecuente rexistrar temperaturas inferiores a -80 °C, alcanzar -84,1 °C segue sendo un evento excepcional que só ocorre baixo unhas condicións atmosféricas moi concretas.

Os rexistros mostran que esa temperatura alcanzouse dúas veces en apenas uns minutos durante a madrugada do 18 de xullo, achegándose á marca histórica da estación, establecido en 2010 con -84,7 °C.

As condicións de Concordia son tan extremas que a estación se converteu nun escenario ideal para estudar como responde o ser humano ao illamento prolongado. De feito, a Axencia Espacial Europea utiliza este enclave para investigar os efectos físicos e psicolóxicos que experimentan os astronautas durante as misións espaciais.
Os osos pardos sobreviviron á Idade de Xeo grazas a un cambio repetido na súa mandíbula

A comparación non é esaxerada. Durante o inverno, os investigadores quedan completamente illados do exterior e non poden recibir subministracións nin abandonar a base ata que regresan as condicións de voo meses despois. En termos prácticos, algúns especialistas consideran que a sensación de illamento pode ser mesmo maior que a dos tripulantes da Estación Espacial Internacional.

Alén das investigacións biomédicas, Concordia alberga numerosos proxectos relacionados coa astronomía, a sismología, a química atmosférica e o estudo do clima do pasado. As súas condicións únicas permiten obter datos moi valiosos sobre a evolución da atmosfera terrestre e mellorar os modelos meteorolóxicos utilizados para comprender o funcionamento do sistema climático global.

Precisamente por iso, rexistros extremos como o deste mes son especialmente valiosos para os científicos, xa que axudan a perfeccionar as simulacións sobre como interactúan a atmosfera, o xeo e as correntes de aire nun das contornas máis difíciles de estudar do planeta.

A primeira vista pode parecer paradoxal que, mentres o planeta continúa batendo marcas de calor, a Antártida rexistre unha das temperaturas máis baixas dos últimos anos. Con todo, os climatólogos insisten en que ambos os fenómenos son perfectamente compatibles.

O cambio climático describe tendencias que se desenvolven durante décadas, mentres que os episodios meteorolóxicos extremos responden a situacións concretas que poden producir tanto calor excepcional como frío intenso. A atmosfera segue sendo un sistema enormemente variable, especialmente sobre o continente antártico.

De feito, hai apenas unhas semanas a base arxentina Esperanza, situada na península Antártica, rexistrou unha temperatura inusualmente elevada para o inverno austral, superior a 15 °C, dentro dunha prolongada onda de calor que mantivo valores positivos durante varias semanas consecutivas. Ese episodio provocou choiva sobre algúns glaciares e un desxeo superficial pouco habitual nesta época do ano.

Os investigadores consideran que estes fortes contrastes ilustran a complexidade do clima antártico. Mentres o interior do continente continúa sendo capaz de xerar algúns dos ambientes máis fríos da Terra, outras rexións mostran unha crecente vulnerabilidade ao aumento das temperaturas globais.

A Antártida non responde de xeito uniforme. O leste do continente presenta unha maior estabilidade, mentres que a península Antártica e varias zonas occidentais experimentan desde hai décadas un quecemento moito máis acusado, con consecuencias visibles sobre os glaciares, as plataformas de xeo e os ecosistemas polares.

Cada nova medición realizada na Antártida achega información esencial para comprender como evolucionará o clima nas próximas décadas. Os científicos utilizan estes datos para mellorar as predicións meteorolóxicas, analizar o comportamento das masas de xeo e anticipar os efectos que poderían ter os cambios atmosféricos sobre o nivel do mar.

Aínda que a marca de frío de Concordia demostra que a Antártida segue sendo o lugar máis extremo do planeta, tamén lembra que o continente está inmerso en profundas transformacións. A perda de xeo nalgunhas rexións, o quecemento do océano Austral e a crecente frecuencia de fenómenos extremos forman parte dun escenario que continúa sendo obxecto de intensa investigación.

Neste contexto, episodios aparentemente opostos, como rexistrar -84,1 °C no interior do continente mentres outras zonas viven un inverno sorprendentemente tépedo, representan dúas caras dunha mesma realidade. A Antártida segue sendo un dos mellores laboratorios naturais do mundo para comprender como funciona o sistema climático terrestre e por que os cambios que alí se producen terminan tendo repercusións moito máis alá das súas paisaxes xeadas.

FONTE: Christian Pérex/muyinteresante.okdiario.com

Os bosques tépedos que desapareceron no pasado durante milenios esfúmanse agora co mesmo patrón, pero en décadas

Houbo un tempo no que en Wyoming, no interior dos Estados Unidos, medraban as secuoias. Esas xigantescas árbores desapareceron tras un cambio climático global. Na imaxe, secuoias do bosque de Whakarewarewa en Nova Zelandia / Daniel Garrido (Getty Images)

A concentración de CO₂ no aire chegou ás 600 partes por millón (ppm). Ao principio é o maná para as plantas: a maior dispoñibilidade de dióxido de carbono (o seu osíxeno) dopa as árbores que medren e medren sen mesura. Pero aquela concentración de gases de efecto invernadoiro non deixa de requentar o planeta. A atmosfera perde cada vez máis auga e ten que roubar humidade ás follas, talos e troncos. A mortaldade vexetal multiplícase e o bosque vaise clarexando. Isto fai que a radiación solar e a calor cóense no sotobosque, retroalimentando o proceso. As especies de clima tépedo vense desprazadas por especies xerófilas (resistentes á seca) e termófilas (amantes da calor). As nogueiras, olmos e bidueiros deixan paso ás palmeiras e matogueiras. Este proceso, que se deu en latitudes altas e medias de todo o planeta, sucedeu hai 56 millóns de anos. Pero, segundo un novo traballo publicado en Science, parécese demasiado ao que está a pasar cos bosques actuais.

Os xeólogos, paleobotánicos e outros estudiosos do pasado do planeta chaman a aquel proceso o Máximo Térmico do Paleoceno-Eoceno (PETM). Alimentado por unha crecente cantidade de CO₂ na atmosfera, de orixe probablemente volcánica, produciuse un quecemento global con aumento das temperaturas por encima dos 5°. Foi tal o seu impacto que marca o fin dun período xeolóxico (o Paleoceno) e o inicio doutro (o Eoceno). É un dos exemplos que usan os negacionistas do cambio climático actual que leron para insistir en que o clima sempre cambia.

O mesmo que durante o PETM, lembrarían os negacionistas, a cantidade de CO₂ na atmosfera non deixa de crecer; xa vai polas 423 ppm. Como hai 56 millóns de anos, multiplícanse as secas, coa atmosfera máis seca en séculos; infinidade de animais e plantas morren, provocando cambios na paisaxe; e como entón, os océanos acidifícanse… O que non din é que o PETM foi un proceso de varios milenios, mentres que o actual se está producindo en décadas. Pero, salvo pola velocidade e a orixe, antropogénico leste, volcánico aquel, son cambios climáticos que se parecen.

“Descubrimos que, durante o PETM, os bosques de Wyoming [Estados Unidos] experimentaron unha diminución media do 35% no índice de área foliar (IAF)”, conta a investigadora do Museo de Historia Natural do condado de Los Ángeles (Estados Unidos) e primeira autora da investigación, Regan Dunn. “Isto non significa que o bosque desaparecese, senón que perdeu aproximadamente un terzo da cuberta vexetal que impulsa moitos dos seus procesos ecolóxicos”, aclara. “Chegou máis luz solar ao chan do bosque, as temperaturas aumentaron, os chans secáronse, devolveuse menos auga á atmosfera a través da transpiración e o bosque volveuse menos eficaz para regular o clima e almacenar carbono”, completa Dunn.

O ocaso dun bosque que no Paleoceno estaba dominado por xuglandáceas, a familia das nogueiras e pecanes, betuláceas (bidueiros) ou cuprasáceas como os enebros non foi un fenómeno illado en Wyoming, nin sequera no que hoxe é América do Norte. Produciuse en todo o planeta en latitudes medias e altas, as dominadas entón, como agora, polos bosques tépedos. De forma gradual, deron paso a contornas máis parecidas aos mediterráneos ou das rexións secas tropicais, como o pechado amazónico. “En certo xeito, a paisaxe do PETM en Wyoming, EE UU, asemellaríase a unha mestura da estrutura das matogueiras españolas e a estrutura e composición de especies dos bosques tropicais secos do Neotrópico”, explica Dunn.

O rexistro fósil tradicional mostra o cambio de flora que houbo entre o final do Paleoceno e o inicio do Eoceno. Pero non capta ben o que pasou entre ambos. Dunn e os seus colegas idearon un orixinal método para facelo. “Reconstruímos o dosel das árbores do pasado medindo a forma de células microscópicas da epiderme das follas”, explica Dunn. Estas células cambian de forma segundo a cantidade de luz solar que reciben durante o seu crecemento. As follas que se desenvolven á sombra teñen células máis longas e alongadas que as que crecen a pleno sol. E iso puidérono ver nas follas fosilizadas, nas súas fitolitos.

As investigadoras compararon a estrutura da cutícula de follas modernas coa de follas fósiles para crear un modelo de cobertura vexetal. Imaxe da epiderme vexetal obtida mediante microscopía de epifluorescencia / Dr. Regan Dunn

Tras validar a súa idea analizando a follaxe dunha vintena de bosques e selvas actuais, puideron estimar o IAF, a cantidade de follas que había naqueles bosques de Wyoming e como se foron clarexando durante o PETM. “Isto contrasta cos bosques húmidos de varios estratos de antes e despois do PETM”, afirma a investigadora, que engade: “España tamén conta con algúns xacementos notables que conservan información do período PETM, como Zumaia, que documenta cambios nas profundidades mariñas nese momento, e rexistros terrestres na conca de Tremp-Graus”, conxunto de capas sedimentarias escavadas no Pirineo.

Segundo di Dunn, “é factible que o noso novo método póidase aplicar para investigalo en depósitos españois”. De feito, completa: “A seguinte extensión do noso traballo consiste en obter unha visión global de como cambiou a estrutura da vexetación a nivel mundial durante este importante evento climático”. O resultado final daquel cambio climático foi un envorco da paisaxe de Wyoming e moitos outros lugares na mesma latitude. As especies de bosque tépedo deixaron paso a leñosas termófilas como as burseráceas (como o pau santo), diversas especies de matogueira, secuoias e todo tipo de palmeiras. Tal cambio provocou moitos outros, nun efecto en fervenza, como a aparición de novas especies de animais mellor adaptados á nova contorna.

“Comprender como cambiou a estrutura forestal durante o PETM é fundamental, xa que nos revela como o crecemento, a biomasa e a produtividade das plantas vense afectados pola cantidade de dióxido de carbono na atmosfera”, di a paleobotánica da Universidade de Wyoming e coautora do estudo, Ellen Currano. “O exceso de CO₂ é prexudicial para os bosques, pois o quecemento e a seca que o acompañan debilitan as árbores, provocando a morte de moitos de eles”, engade.

Currano ve claras similitudes entre o pasado e o presente: “O noso traballo demostra que, durante o PETM, as copas das árbores volvéronse máis abertas, con menos árbores grandes, e este cambio afectou o clima, o ciclo de nutrientes, a meteorización e, por suposto, aos animais que habitaban os bosques”, e engade: “Estamos a empezar a observar cambios similares nos bosques actuais, sobre todo na Amazonia, e o rexistro fósil de plantas de Wyoming dános unha idea de cara a onde podería dirixirse a Terra”.

Pero, como destaca Currano, a diferenza é o ritmo do cambio: “A cantidade de carbono liberado durante o PETM é similar á cantidade de carbono contida nos nosos xacementos coñecidos de combustibles fósiles. Con todo, a taxa de liberación é moito máis rápida hoxe en día: estamos a facer en aproximadamente 100 anos o que tomou entre 1.000 e 10.000 anos”.

FONTE: Miguel Ángel Criado/elpais.com/ciencia

Salmóns 'colocados' con cocaína e fentos ata arriba de cafeína: a resaca que paga a natureza

Un grupo de novos salmóns atravesa as frías augas do lago Vättern, en Suecia. Deberían seguir un patrón relativamente predicible: desprazarse, alimentarse e evitar depredadores. Pero un centenar deles empeza a comportarse de forma estraña: nadan máis lonxe, máis rápido e son máis arriscados. Non están enfermos. Tampouco foron atacados por un parasito que os converta en zombis. É que levan cocaína no organismo. E non é que un cargamento ilegal caese de forma accidental no lago.

Estes peixes son, en realidade, os suxeitos dun experimento pioneiro que trata de entender como lles afecta a cocaína que chega cada vez en maior cantidade aos ríos, procedente da nosa propia urina. Porque si: cando unha persoa consome drogas, o seu organismo as metaboliza, aínda que non por completo. Unha pequena parte desas substancias, ínfima para nós, excrétase e acaba no inodoro para, finalmente, alcanzar os sistemas acuáticos. Trátase dun problema crecente que, aínda que non ten consecuencias directas para os seres humanos, pode marcar a diferenza entre a supervivencia e a extinción de determinadas especies, como demostran cada vez máis estudos científicos.

«A idea de que a cocaína afecte os peixes pode parecer sorprendente, pero a realidade é que a vida silvestre xa está exposta a unha ampla gama de drogas humanas a diario», explica Marcus Michelangeli, coautor do estudo publicado recentemente en Current Biology, e onde se recollen os resultados do experimento. Do traballo, o primeiro realizado con animais no medio natural, despréndese que os salmóns expostos a benzoilecgonina (o principal metabolito da cocaína; é dicir, o composto activo que produce o noso corpo tras o consumo desta droga) chegaron a nadar ata 1,9 veces máis distancia por semana e a dispersarse ata 12,3 quilómetros máis que os exemplares non expostos.

Non é o único, só o último. Unha investigación anterior publicada en Enviromental Pollution mostrou que a cocaína e a metanfetamina producen hiperactividade e afecta á reprodución de pequenos crustáceos como Daphnia magna. Tampouco a cocaína é a única droga que afecta os animais: outro estudo en Aquatic Toxicology observou que a ketamina e a metanfetamina modifican o desenvolvemento e os patróns de movemento do peixe medaka.

Pode parecer un cambio inocuo, con peixes que simplemente nadan máis lonxe ou máis rápido. No entanto, na natureza, pequenas alteracións do comportamento poden ter consecuencias profundas. «O lugar ao que van os peixes determina que comen, quen llos come e como se estruturan as poboación, sinala Michelangeli. Se a contaminación está a cambiar estes patróns, ten o potencial de afectar os ecosistemas de xeitos que apenas estamos a empezar a comprender».

Durante décadas, a contaminación dos ríos asociouse a verteduras industriais, fertilizantes ou metais pesados. Con todo, desde hai anos, os científicos advirten de que o impacto da nosa forma de vida chega moito máis alá, e que ata un xesto tan sinxelo como tomar unha pastilla contra a dor de cabeza pode influír en ríos, lagos e mares onde se verten as nosas augas mesmo unha vez depuradas.

«Son concentracións moi pequenas que non teñen consecuencias para o ser humano», recalca a investigadora Myriam Catalá, da Universidade Rey Juan Carlos, quen durante anos estudou as consecuencias dos chamados contaminantes emerxentes: substancias químicas bioactivas que abarcan desde as drogas aos fármacos, pasando polos cosméticos, os deterxentes e mesmo a nicotina e a cafeína.

«Unhas concentracións tan baixas nunha persoa adulta non significan nada; pero nunhas larvas de peixe cuxo sistema nervioso está en formación, os efectos déixanse notar moito máis»

Estas substancias buscan cambios en funcións biolóxicas, hormonais ou celulares en humanos, como evitar a inflamación do cerebro no caso da xaqueca citada anteriormente, por exemplo. O problema aquí é que eses mesmos mecanismos existen, en maior ou menor medida, en moitos outros organismos, como os peixes, que tamén poden verse afectados. «Unhas concentracións tan baixas nunha persoa adulta non significan nada; pero nunhas larvas de peixe cuxo sistema nervioso está en formación, os efectos déixanse notar moito máis», di Catalá.

FONTE: Patricia biosca/abc.es        Imaxe: Adaptación da elaboración propia de abc.es

COMEZA A APLICACIÓN DO REGULAMENTO EUROPEO SOBRE ENVASES E RESIDUOS DE ENVASES

 

As primeiras medidas do Regulamento europeo sobre envases e residuos de envases, que entrou en vigor en febreiro de 2025, comezou a aplicarse onte, 12 de agosto, de forma progresiva ata 2040. A normativa afectará o deseño, a fabricación, a comercialización, a reciclabilidade, a reutilización e a xestión dos envases utilizados en distintos sectores.

Entre as primeiras esixencias atópase a limitación do uso de substancias PFAS, coñecidas como “químicos eternos”. Estes compostos utilízanse principalmente como barreira contra a graxa e a humidade en produtos como envoltorios, vasos e bandexas, pero persisten durante anos tanto no medio ambiente como no organismo.

Paralelamente, todos os envases que se comercialicen deberán ser reciclables, aínda que os obxectivos e criterios específicos non comezarán a aplicarse ata 2030. O regulamento establece tres categorías de reciclabilidade e fixa novos criterios de deseño destinados a facilitar a reciclaxe dos envases. Estes requisitos aplicaranse de forma progresiva desde 2030 e serán cada vez máis esixentes, especialmente a partir de 2038.

En 2027, os establecementos de hostalería e restauración que ofrezan comida ou bebidas para levar deberán permitir que os consumidores utilicen os seus propios recipientes para enchelos.

Neste mesmo ámbito, a hostalería tamén terá que eliminar enváselos monodose a partir do 2030, o que afectará a formatos individuais de salsas, azucre, sal, outros condimentos ou leite. No caso do aceite de oliva, aínda existen dúbidas sobre o alcance concreto desta medida. Pola súa banda, os hoteis non poderán ofrecer por defecto artigos de cortesía dun só uso, como champú ou xel ou xabón, salvo que o cliente o solicite.

Un dos cambios máis visibles para os consumidores chegará en 2028 coa implantación dun sistema harmonizado de etiquetaxe en toda a Unión Europea, que permitirá identificar a composición dos envases e facilitar a separación de residuos.

Posteriormente, en 2029, os estados membro deberán implantar o Sistema de Depósito, Devolución e Retorno (SDDR), como o que España prevía implantar este mes de novembro, para botellas de plástico e latas metálicas co obxectivo de alcanzar unha taxa de recollida de polo menos o 90%.

Outra das medidas que máis pode afectar os consumidores chegará coa redución dos envases dun só uso. A partir de 2030, os supermercados non poderán vender froitas e verduras de menos de 1,5 quilos envasadas en plástico nin utilizar argolas de plástico para agrupar latas de cervexa ou refresco. Ningún establecemento poderá proporcionar aos seus clientes bolsas de plástico moi lixeiras, de menos de 15 micras, salvo que sexan compostables certificadas ou necesarias por motivos de hixiene alimentaria.

As medidas tamén afectarán as compras por internet. A partir de 2030, o espazo baleiro dos envoltorios dos paquetes non poderá superar o 50% da súa capacidade.

O novo regulamento supoñerá diversos cambios para empresas e consumidores que se irán aplicando de forma gradual durante os próximos anos. O obxectivo é reducir a xeración de residuos de envases, limitar os envases dun só uso e avanzar cara a un modelo de envases reutilizables e reciclables.

Se queres coñecer polo miúdo o contido deste Regulamento europeo preme AQUÍ.

FONTE: Cristina Oriol Val/lavanguardia.com e boe.es    Imaxe: globalfilms.es

Os segredos das augas profundas de Galicia: descubren tres novas especies de peixes para a ciencia

A investigación rexistra tres especies novas para a ciencia, dúas inéditas para augas españolas e unha non indíxena / Rafael Bañón

Os rexistros de especies de peixes raros son cada vez máis importantes para a ciencia: ademais de enriquecer os inventarios, melloran o coñecemento taxonómico e proporcionan evidencia dos cambios que se producen nos mares. A través do monitoreo a longo prazo, un equipo do Instituto Español de Oceanografía (IEO-CSIC), formado por investigadores de Santander e Vigo, presenta os rexistros recentes de especies novas para a ciencia e para augas españolas, xunto a unha especie non indíxena, atopadas en augas galegas e cantábricas. Os resultados foron presentados no XI Congreso de Ictioloxía, celebrado en Vila Real (Portugal).

Concretamente, rexistráronse tres especies novas para a ciencia (Gaidropsarus gallaeciae, Notacanthus arrontei e Neoscopelus serranoi), mentres que outras dúas especies apareceron por primeira vez en augas españolas (Lyconus brachicolus e Lipogenys hyalovelanum). Por outra banda, un exemplar de Diapterus brevirostris, nativo da costa tropical e subtropical do Pacífico de América, identificado fronte a Asturias, dentro da boca dun peixe nativo. A causa do seu pequeno tamaño e a proximidade do porto comercial de Xixón, considérase a auga de lastre como vector máis posible para a súa introducción no mar Cantábrico. Algunhas das especies foron atopadas no Banco de Galicia, un monte submariño situado a pouco menos de 200 quilómetros de Fisterra, e tamén no litoral.

“Son especies de augas profundas que viven arredor dos 800-1.000 metros de profundidade”, sinala o investigador do Centro Oceanográfico de Vigo Rafael Bañón, un dos autores do estudo publicado en Proceedings. Explica que son especies que sempre existiron a eses niveis pero que non se descubriron ata agora: “Non son abundantes, como a sardiña ou o xurelo, nin van en bancos; son especies solitarias de pequeno tamaño”. Ademais, engádese un risco na súa identificación, xa que son especies que se asemellan a outras que viven en diferentes partes do mundo, polo que o investigador indica que é fácil equivocarse e pór un nome que non corresponde.

Os peixes atopados foron recollidos durante enquisas anuais de arrastre de demersal realizadas polo IEO na plataforma continental do norte de España, así como durante dúas enquisas multidisciplinarias realizadas no Banco de Galicia en 2010 e 2011. As tres especies novas foron atopadas nas costas galegas, nas augas profundas e no talude da plataforma continental. Mentres, unha das novas especies notificadas para España, Lipogenys hyalovelanum, foi rexistrada fronte á ría de Vigo. Así, a importancia destes achados reside na biodiversidade mariña, sobre todo ao descubir especies novas ou non citadas no territorio estudado.

Todos os exemplares recollidos pasaron por un estudo dobre no que se baseou a súa identificación, un enfoque taxonómico integrador que combinou o exame morfolóxico e os análises moleculares.

Por unha banda, o estudo morfolóxico emprégase sempre para identificar a especie, e que, segundo explica Rafael Bañón, van dende medidas biométricas ata exames hematolóxicos.

Por outra, estúdase a codificación de barras COI, secuencias estandarizadas do ADN que se empregan para describir especies de peixes. Son únicos de cada unha delas e poden ser utilizados como un marcador universal para recoñecer determinadas especies: “A nivel molecular, as especies de peixes diferéncianse nun 2%; analízase só unha parte do xen”, explica o investigador. Desta forma, facilítase o recoñecemento, a conservación e o manexo de especies en perigo de extinción.

Unha das conclusión principais deste estudo foi a importancia dos estudos oceanográficos a longo prazo co obxectivo de detectar peixes raros e de augas profundas como os rexistrados no norte peninsular. Non só iso, senón tamén o papel da colaboración cidadá, dos pescadores e observadores na documentación da biodiversidade. Por exemplo, a especie exótica localizada na costa de Asturias foi identificada por un pescador deportivo. O resto dos achados foron froito de campañas científicas do IEO. Este traballo é o legado de proxectos como LEMGAL, que inventariou 6.381 especies mariñas en augas atlánticas. “Cada vez vanse descubrindo máis cousas; debería facerse unha actualización da biodiversidade mariña de Galicia de forma periódica”, sinala Bañón.

Ademais, tendo en conta que Galicia vive en gran medida do mar, é interesante saber que cambios se están a producir nel. O investigador do IEO de Vigo explica que as especies que se pescan habitualmente son crecidas, e que algunhas das novas que chegan co cambio climático son comerciais. “Cando comezan a ser abundantes, teñen interese comercial”, engade. Con todo, na súa maioría, as notificadas neste estudo son especies de augas profundas e, por tanto, ocasionais.

A longo prazo, segundo Rafael Bañón, hai tres retos para a investigación en Galicia das especies mariñas. En primeiro lugar, hai que detectar exemplares, e a través do monitoreo pódese detectar o antes posible a chegada de especies exóticas e novas. En segundo lugar, manter o estudo implicando a novos axentes como confrarías, pescadores, cidadáns e técnicos, xa que, tal e como comenta o investigador, “Galicia ten 1.500 quilómetros de costa e o estudo non debería depender só dos organismos de investigación”. En terceiro lugar, pero non por iso menos importante, notificar os cambios: “Canta máis xente, maior evolución poderemos observar”, conclúe.

FONTE: Andrea Veiga/gciencia.com

A humanidade alcanzará o seu déficit ecolóxico este xoves 30 de xullo

 

 

Hoxe, 30 de xullo, a humanidade entrará oficialmente en déficit ecolóxico ao consumir todos os recursos biolóxicos que a Terra pode rexenerar nun ano, segundo as estimacións da organización internacional Global Footprint Network (GFN), materializadas no coñecido como Día da Sobrecapacidade da Terra. A partir desta data, a demanda global de recursos naturais e a xeración de emisións superarán a capacidade anual de rexeneración e absorción dos ecosistemas, unha situación que, de acordo con este indicador, reflicte o desequilibrio entre o consumo humano e os límites do noso planeta.

Segundo o estudo de GFN, a sobrecapacidade global empezou en 1973, cando se alcanzou o 16 de decembro, poucos días antes de terminar o ano. O período foi crecendo ata abarcar algo máis de cinco meses no 2026. a data calcúlase dividindo a biocapacidade da Terra (a cantidade de recursos ecolóxicos que o noso planeta pode xerar nun ano) entre a pegada ecolóxica humana, é dicir, a demanda destes recursos para ese ano entre os que se inclúen variables como o uso do chan, o comercio internacional ou as emisións de carbono. O resultado desta división multiplícase por 365, o número de días do ano, ou por 366 se é bisiesto. Os cálculos elabóranse actualizando miles de datos estatísticos achegados por organismos internacionais como as Nacións Unidas ou a Axencia Internacional da Enerxía.

Cada país conta con métricas particulares para calcular o seu Día do Déficit Nacional. No caso de España, alcanzouse o pasado 4 de xuño, o que significa que a biocapacidade estimada do país só cobre ao redor do 39% da pegada de consumo dos seus residentes e que, desde esa data, depende de recursos procedentes do exterior para manter o seu nivel de consumo. Doutra banda, Catar é o país que máis consome con diferenza, xa que segundo as estimacións de GFN esta data foi o 4 de febreiro, seguido por Luxemburgo o 17 e Singapura o 23 do mesmo mes. De acordo con este estudo, Honduras será o que máis respecte as súas condicións, xa que o seu día será o 27 de novembro e precederanlle Cambodia o 25 de novembro e Ecuador o 12 de novembro.

Esta xornada «non é unicamente unha advertencia sobre canto consumimos», senón tamén «un indicador do funcionamento do modelo económico e a súa dependencia de recursos naturais que se rexeneran a un ritmo inferior ao da súa utilización», explica o asesor académico de EALDE Business School, Sergi Simón. Máis que sinalar un día concreto, o indicador pretende mostrar a evolución dunha tendencia sostida no tempo, apunta, e de feito as previsións demográficas e económicas parecen indicar que a demanda de enerxía, materiais e bens de consumo incrementarase aínda máis durante os próximos decenios.

Neste contexto, o informe Global Resources Outlook 2024 do Programa de Nacións Unidas para o Medio Ambiente (PNUMA) estima que o uso mundial de recursos materiais podería aumentar ata un 60% entre o 2020 e o 2060 «se non se adoptan cambios significativos nos actuais modelos de produción e consumo». Ante este escenario, Simón sostén que o debate non debe limitarse a reducir o consumo, senón tamén a transformar a forma de producir e utilizar os recursos, impulsando modelos diferentes «baseados na economía circular». Entre eles cita o deseño de produtos máis duradeiros, reparables, reutilizables ou reacondicionables, así como o apoio ás actividades vinculadas ao mantementos, a reciclaxe ou o alugueiro de bens, co obxectivo de xerar máis valor económico utilizando menos materias primas novas. 

FONTE: lavozdegalicia.es            Imaxe: 

Ata 44 toneladas de metano ao ano: así deixa a súa pegada o gas no fondo da ría de Vigo

Mapa das sondaxes e os campos de gas cartografados (en rosa) / Jon Gardoki

Estímase que a ría de Vigo libera entre 18 e 44 toneladas de metano ao ano, segundo un estudo de 2007, publicado en ScienceDirect e elaborado pola Universidade de Vigo (UVigo). Trátase dun campo que levan estudando durante máis de vinte anos os investigadores da institución viguesa, levando a cabo unha caracterización completa e unha cartografía en detalle dos campos de metano, un gas de efecto invernadoiro relativamente potente e un dos principais compoñentes do gas natural. Agora, unha nova investigación da Universidade do País Vasco, publicada en ScienceDirect, afonda en cales son os efectos deste composto sobre as comunidades biolóxicas, tanto actuais como semifósiles, un aspecto antes descoñecido. Desta forma convértese nun dos primeiros traballos sobre metano a nivel costeiro, xa que se adoita estudar en ecosistemas mariños.

Para poder conseguir esta información, os investigadores tomaron a cartografia dos campos de gas de investigadoras como Soledad García Gil, do Centro de Investigación Mariñas (CIM-UVigo), e recolleron sondaxes en tres zonas próximas a campos de gas pouco profundos da ría de Vigo. Así, a partir destas mostras, analizaron os microorganismos presentes, concretamente os foraminíferos bentónicos, organismos unicelulares cunha pequena cuncha calcárea, a fin de coñecer como o metano afecta á súa distribución e abundancia, aspectos que queda reflectidos no sinal isotópico.

“A produción de materia orgánica da ría de Vigo leva á aparición dunha elevada cantidade de metano”, sinala Jon Gardoki, primeiro autor do artigo. Así, a materia remata por ser depositada nos sedimentos. Aquela que non é consumida por outros organismos mantense enterrada durante decenas de miles de años, transformada por bacterias e mecanismos xeoquímicos ata producir metano. Con todo, a pesar de que é un gas que se asocia co cambio climático, este novo estudo céntrase no seu impacto biolóxico.

Para estudar o carbono, os foraminíferos son especialmente útiles. Mentres que a membrana dunha bacteria se degrada e desaparece unha vez morta, os foraminíferos, seres unicelulares, manteñen a súa cuncha intacta cando falecen, o que permite reconstruír as condicións do pasado. “As especies non parecen estar afectadas polas emisións de metano en termos de biodiversidade nin abundancia”, explica o investigador Gardoki, pero si que manteñen os restos no seu cacho ao longo do tempo.

O estudo conta tamén con análises de composición isotópica do carbono δ¹³C (mide as relacións isotópicas do carbono-13 respecto do carbono-12) e do osíxeno δ¹8O (mide as relacións isotópicas entre o osíxeno-18 y osíxeno-16) desas cunchas. Así, un dos resultados máis chamativos é que entre o 0% e 33% do carbono incorporado por alguns microorganismos procede do metano. É un dato procedente da aplicación do modelo de mestura isotópica que, de maneira tentativa, permite cuantificar cal é a porcentaxe de carbono inorgánico disolto do metano. “O metano en sedimentos pode producir transformacións: as cunchas calcáreas teñen calcita, a calcita contén carbono, e o carbono provén do metano”, apunta o investigador.

Ademais, os investigadores atoparon que, nalgúns niveis das sondaxes realizadas, os sinais non se corresponden a un sinal normal dun ambiente oceánico ou costeiro. “É o primeiro dato que atopamos sobre como o metano influencia a comunidades e permite coñecer que sinal deixa”, indica Jon Gardoki. Engade que se trata dun achado relevante, xa que nun futuro se poderá estudar que sinais deixa o metano ao longo de decenas de miles de anos, en base ao sinal isotópico dos foraminíferos.

A investigación entre a Universidade do País Vasco amosa que a influencia do metano na ría de Vigo non é uniforme, senón que aparece en pequenos intervalos de sedimento. “A pesar de que sabíamos que distribución do metano é heteroxénea, interpretamos que se poden producir migracións laterais deste gas a escala moi pequena”, indica. Desta forma, este gas de efecto invernadoiro pode desprazarse horizontalmente uns centímetros aproveitando capas máis permeables de sedimento: “A unha determinada profundidade pode non haber sinal isotópico, pero máis abaixo si”.

O aumento da temperatura pode producir que chegue unha maior migración de metano. “Non ocorreu na ría de Vigo nin digo que vaia ocorrer, pero é un proceso a considerar”, apunta. Con todo, achados como as análises de foraminíferos bentónicos son especialmente relevantes para poder entender a saúde da ría de Vigo e a súa futura evolución, ou mesmo monitorizar outros ecosistemas mariños semellantes, como a ría de Arousa. “Non afecta de forma uniforme a todas as comunidades”, apunta, polo que é importante un estudo individualizado.

Pero a investigación debe seguir o seu curso: “A miña pregunta agora mesmo é se podemos estudar máis sondaxes da ría interna, onde os campos de gas están máis na superficie”. Así, con vistas ao futuro, Jon Gardoki agarda poder seguir analizando o impacto biolóxico do metano na parte interna e externa da ría, ademais das zonas onde o campo de gas se atopa aínda a unha maior profundidade, a fin de coñecer como afecta o sinal isotópico dos foraminíferos.

FONTE: Andrea Veiga/gciencia.com