Arturo Pérez-Reverte é escritor, xornalista e membro da Real Academia Española. Durante máis de vinte anos foi reporteiro de guerra nalgúns dos conflitos máis duros do século XX. Esa experiencia marcou a súa mirada sobre o ser humano: unha visión lúcida, ética e desposuída de inxenuidade.
Autor de novelas como O club Dumas, A táboa de Flandes ou a saga do Capitán Alatriste, a súa obra explora os dilemas morais, a memoria histórica e o valor individual fronte á adversidade. A súa literatura recoñece a dignidade, a lealdade e a honra como formas silenciosas de resistencia e impulso de toda acción humana.
Pérez-Reverte reivindica a lectura, a cultura e a curiosidade como ferramentas para comprender un mundo cheo de matices e contradicións. Para este xigante da literatura contemporánea, ler e vivir son dúas maneiras de aprender a distinguir o ben do mal sen perder a decencia.
Remato coa serie adicada a Euskadi (Pais Vasco). Situado no norte de España e bañado polo mar cantábrico, ten una forte personalidade: dioma, natureza, cultura e gastronómica. Un país cheo de contrastes!
A contestación correcta á pregunta de onte, e última da serie, é Todos son vascos de nacemento. Quen pode levantar sospeitas é Álex Padilla que ten nacionalidade española e mexicana. Nacido en Zarauz, o seu pai é guipuscoano de Vergara, mentres que a súa nai naceu na localidade mexicana de Camargo, Chihuahua. Cando apenas tiña tres meses, polo traballo do seu pai, trasladáronse ao país azteca, instalándose en Celaya.Despois de sete anos en México, mudáronse a Detroit, onde viviron un ano e medio antes de volver a Zarauz. Ao seu regreso, comezou a xogar ao fútbol nas filas do Zarautz KE.En abril de 2019 asinou un contrato de longa duración co Athletic Club para formarse en Lezama, sendo integrado no seu equipo xuvenil e así ata hoxe que está como porteiro do primeiro equipo.
E así remato esta serie, esperando que servise para coñecer algo mellor esta comunidade histórica.
Hai apenas uns días, un equipo de investigadores xaponeses conseguía, por primeira vez, gravar en vídeo como unha formiga reina invasora coábase de incógnito nun niño alleo, facíase pasar por un súbdito máis, fornecía á auténtica raíña unha substancia que provocaba que os seus propios súbditos atacásena e descortizasea e, finalmente, terminaba usurpando o trono. Un comportamento digno da serie ’Xogo de Tronos’.
E agora, estes insectos sociais volven á actualidade científica da man dun equipo de investigadores do Instituto de Ciencia e Tecnoloxía de Austria (ISTA), que acaba de descubrir un comportamento que nos leva ao outro extremo do espectro moral dos insectos sociais. Da traizón ao altruísmo, do asasinato por poder, ao suicidio polo ben da familia.
Nun novo estudo recentemente publicado en Nature Communications, en efecto, os científicos do ISTA acaban de revelar un comportamento que desafía, ou parece desafiar, ao mismísimo instinto de supervivencia. E é que as pupas de formiga que contraen unha enfermidade terminal non tentan esconderse. Ao contrario, emiten un sinal químico, unha especie de ’cheiro a matar’, que avisa ás súas compañeiras de que son un perigo para toda a colonia e que deben, por tanto, ser eliminadas de inmediato.
As comparacións, desde logo, ás veces resultan odiosas. Ao sentirse gravemente enfermos, a maior parte dos animais sociais, por puro instinto, tratan de ocultar a súa debilidade para evitar a marxinación ou o abandono. Pero estas formigas fan exactamente o contrario. Gritan en silencio, mediante feromonas, unha única orde: ’Matádeme antes de que eu mátevos a todos’.
Cando unha pupa de formiga sinala co seu cheiro que padece unha infección incurable, as formigas obreiras sácana do seu casulo e a desinfectan, o que leva inevitablemente á súa morte / Christopher D. Pull/ISTA
Para entender este comportamento, os investigadores sinalan que debemos deixar de pensar nas formigas como individuos e empezar a velas como o que realmente son: células dun ’corpo’ moito maior.
Sylvia Cremer, directora da investigación, leva anos defendendo a idea de que un formigueiro funciona, en realidade, como unha sorte de ’superorganismo’. Un no que a raíña (os ovarios), encárgase da reprodución; as obreiras (os diferentes tecidos, como músculos, estómago, etc), manteñen o sistema funcionando. E no que, ademais, do mesmo xeito que o noso corpo ten un sistema inmunitario que detecta e destrúe as células canceríxenas ou infectadas por virus para que non danen ao resto do organismo, tamén o formigueiro conta co seu propio sistema de ’inmunidade social’.
Xa se sabía que as formigas adultas, cando notan que van morrer, afástanse do formigueiro. É unha forma de distanciamento social extremo: prefiren morrer soas antes que contaxiar ás súas irmás. Pero que pasa coas crías? As pupas de formiga (o estado intermedio entre a larva e o adulto, cando están encerradas nos seus casulos) non teñen patas funcionais. É dicir, que non poden moverse dun lugar a outro. Son prisioneiras nos seus propios berces de seda. E se se infectan cun fungo mortal, non poden fuxir.
E aquí é onde entra en xogo o descubrimento de Erika Dawson, autora principal do estudo. Estas pupas, do mesmo xeito que as células dun tecido infectado, desenvolveron un sofisticado mecanismo de comunicación. Non poden falar, non poden moverse, pero poden alterar o seu cheiro.
O estudo explica paso a paso como, ao enfrontarse a unha infección incurable, as pupas modifican o seu perfil químico. Non é simplemente o cheiro a descomposición (iso chegaría demasiado tarde, cando o patógeno xa se estendeu), senón un sinal moito máis rápido e sutil, unha especie de ’alerta temperá’. Os investigadores, en efecto, descubriron que certos compoñentes do seu cheiro corporal aumentan drasticamente ante unha enfermidade grave, actuando como unha alarma silenciosa.
A reacción das obreiras ante este estímulo é inmediata e brutal. En canto detectan o cheiro nunha das pupas, non dubidan. Sácana do seu casulo, perforan a súa cutícula (a pel dura do insecto) e inxéctanlle acedo fórmico, que actúa como un potente desinfectante e antibiótico natural. Desde logo, o proceso resulta letal para a pupa, pero tamén aniquila ao fungo que se estaba xestando no seu interior. É o que os inmunólogos chaman un sinal de ’atópame e cómeme’, algo moi similar a como unha célula danada do noso corpo marca a súa superficie con proteínas específicas para que os glóbulos brancos veñan devorala antes de que se volva maligna.
No seu artigo, Dawson e os seus colegas demostran que este comportamento é altruísta. A pupa morre, si, pero ao facelo salva ás súas compañeiras, con quen comparte gran parte dos seus xenes. Se a pupa ocultase a súa enfermidade e morrese en silencio dentro do niño, o fungo prosperaría e podería chegar a aniquilar a toda a colonia, borrando o seu legado xenético da face da Terra.
En ciencia, con todo, unha teoría non se acepta ata que pode demostrarse empíricamente. De modo que os investigadores, para probar que efectivamente era o cheiro (e non algún movemento ou son imperceptible) o que desencadeaba a execución, levaron a cabo un experimento ’enganoso’ par as formigas: extraeron o aroma das pupas enfermas e aplicárono sobre pupas totalmente sas. O resultado foi definitivo: as obreiras, confundidas polo sinal químico, atacaron e sacrificaron ás crías sas coma se estivesen infectadas. O cal confirmou que o ’cheiro a matar’, e non outra cousa, é o ’interruptor’ que activa o comportamento de ’limpeza sanitaria’. Non hai xuízo nin piedade, só unha resposta química automática ante unha ameaza percibida.
Pero a natureza foi moito máis alá. E os investigadores levaron toda unha sorpresa ao descubrir que o sistema ten unha excepción, un ’seguro de vida’ que evita falsos positivos ou sacrificios innecesarios.
E é que, ao parecer, non todas as formigas son iguais ante a morte. O estudo, de feito, revela que mentres as pupas de obreiras sempre emiten o sinal de alarma ante unha infección, as pupas de raíña non o fan. Trátase seica dun ’privilexio real’?
Nada diso. Segundo explica Erika Dawson, non se trata de que a futura raíña queira salvarse á conta de poñer en risco á colonia, senón máis ben de todo o contrario. As raíñas teñen un sistema inmunitario fisiolóxico moito máis robusto que as obreiras. E ante a mesma infección, unha obreira está condenada, pero unha raíña ten altas probabilidades de sobrevivir e recuperarse polos seus propios medios.
Por iso, se a raíña emitise o sinal de alarma e fóra executada, a colonia podería estar a sacrificar innecesariamente o seu futuro reprodutivo por unha enfermidade que quizais a raíña podería superar por si soa. Por tanto, a evolución calibrou o sistema cunha precisión milimétrica: a raíña só pide o sacrificio cando sabe que a morte é inevitable. Trátase dun auténtico ’triaxe médico’ levado á súa máxima expresión. A raíña só emite o sinal cando sabe que está desafiuzada e é un perigo para as demais formigas.
O achado engade unha nova capa (outra máis) de complexidade ao que sabemos sobre os insectos sociais. Nun mundo humano onde a miúdo cústanos traballo poñernos unha máscara para protexer ao veciño, estas criaturas cegas e diminutas codificaron no seu ADN o sacrificio final como ferramenta de supervivencia colectiva.
A sociedade das formigas é, pois, extraordinariamente complexa, unha civilización que, millóns de anos antes que nós, xa inventara a saúde pública, as corentenas e a vacinación social.
VERTICAIS: 1.Arbusto da familia das papilonáceas, do que existen diversas especies, de talo dereito e follas compostas, do que se extrae unha substancia colorante azul 4. Molusco bivalvo da clase dos lamelibranquios de tamaño grande e carne apreciada, coa valva superior plana e de cor avermellada e a inferior convexa, branca con manchas pardas, cuxo nome científico é Pecten maximus6. Capital de Kirguizistán 7. Concello da provincia de Lugo, pertencente á comarca dos Ancares, xa lindando con León.
HORIZONTAIS: 2.Anaco de tea que se cose sobre unha peza de roupa para tapar un furado3.Recipiente onde se salga e conserva a carne de porco5.Elemento químico metálico de transición, nobre e duro, que se atopa na natureza en forma de cristais de cor gris azulada asociado ao iridio e ao platino, cuxo símbolo é Os7.Arxila branca moi pura coa que se fabrica a porcelana9. Río más largo do Norte de América con 4.090 km 10. Moeda oficial de Bulgaria, que o próximo día 1 de xaneiro de 2026 deixara de selo para ser substuída polo euro.
Continuo coa serie adicada a Euskadi (Pais Vasco). Situado no norte de España e bañado polo mar cantábrico, ten una forte personalidade: dioma, natureza, cultura e gastronómica. Un país cheo de contrastes!
A contestación correcta á pregunta de onte é Imanol Pradales Gil.(Santurce, Biscaia, 21 de abril de 1975), sociólogo, profesor universitario e político do Partido Nacionalista Vasco, lehendakari do Gobierno vasco desde 2024.
E imos coa pregunta de hoxe e última da serie!
15. Da seguinte lista, pode que alguén que non sexa só vasco. Saberías atopalo?
