NOMES PROPIOS

NOBEL DE MEDICINA 2016

Yoshinori Ohsumi / Imaxe: es.euronews.com

A Academia Sueca decidiu distinguir co Premio Nobel de Medicina ao biólogo celular e investigador xaponés Yoshinori Ohsumi (Fukuoka, Xapón, 1945). Nun comunicado, o xurado sinalou que a elección se debe aos seus descubrimentos sobre os mecanismos da autofagia, un proceso que se encarga da degradación e reciclaxe dos compoñentes celulares.

A capacidade das células para lograr esta eliminación de refugallos coñecíase desde os anos 60, cando se describiu por primeira vez como, no interior da célula, os compoñentes non desexados se encapsulan en vesículas (autofagosomas ) que, coma se de bolsas de lixo tratásense, son transportadas seguidamente ao lisosoma, a planta de reciclaxe onde se degradan e reciclan.

Con todo, non foi ata os anos 90 cando, grazas aos achados de Ohsumi, investigador do Instituto de Tecnoloxía de Tokio, descubríronse os mecanismos últimos que permiten ese proceso. En concreto, en experimentos con fermentos, o científico xaponés identificou xenes esenciais para a autofagia, coñecidos como reguladores moleculares ATG. En experimentos posteriores, comprobou que este sistema de reciclaxe estaba tamén presente nos humanos e describiu toda a serie de mecanismos que permiten iniciar e formar os autofagosomas e establecer o seu traslado ata o lisosoma.

Os seus descubrimentos marcaron un antes e un despois no coñecemento da reciclaxe celular e permitiron constatar a importancia da autofagia en innumerables procesos fisiológicos, como a resposta celular á tensión, o combate a infeccións de virus e bacterias ou a diferenciación celular durante o desenvolvemento.

O papel deste sistema de xestión de residuos é tan fundamental que un fallo nalgún das súas engrenaxes reflíctese en distintos trastornos.

FONTE: Xornal El Mundo/Ciencia

NETTIE STEVENS: A MULLER QUE DESCUBRIU OS CROMOSOMAS XY

O descubrimento de Nattie Stevens / Imaxe:colegioglenndoman.edu.co

A investigación da estadounidense Nettie Stevens (Vermont, Estados Unidos, 1861), revolucionou a xenética. A pregunta que guiou á científica, de cuxo nacemento se celebra o 155 aniversario, foi a seguinte: Que xenética hai detrás do sexo? Como se determina iste? Nettie Stevens doutorouse en 1903 no Bryn Mawr College de Filadelfia, na facultade na que traballaban dous grandes biólogos da época. Partindo da investigación iniciada por Edmund Beecher Wilson e Thomas Hunt Morgan (máis tarde distinguido co Premio Nobel), Stevens descubriu a conexión entre os cromosomas e as características físicas.

 

O traballo Studies in Spermatogenesis with Special Reference to the "Accessory Chromosome" de 1905 marcou un antes e un despois no estudo da xenética. Nettie Stevens analizou a diferenciación celular en embrións e no estudo dos cromosomas. Se antes a ciencia sostivera que os cromosomas se organizaban en longos bucles, agora Stevens trazou un debuxo distinto: os cromosomas existen como estruturas parellas nas células. Se as células somáticas das femias contiñan 20 cromosomas grandes, as masculinas tiñan 19 grandes e unha pequena, 9 parellas de cromosomas grandes e unha constituída por un grande e outro pequeno.

A científica chegou á conclusión de que son os cromosomas os encargados de determinar o sexo dos organismos e que a única diferenza que determina o sexo radica en dúas clases de espermatozoides: os espermatozoides que posúen o cromosoma X e os que posúen o Y. Se un óvulo é fecundado por un espermatozoide portador de X producía unha femia, e se o cromosoma é Y daría lugar ao macho.

Stevens desenvolveu unha carreira breve pero enche de avances irrefutables para a ciencia. Faleceu en 1912 por mor dun cancro de mama, antes de poder ter acceso á cátedra que se creou especialmente para ela en Bryn Mawr College.

FONTE: Xornal El País/Ciencia

ALGUÉN QUE TE CONVENCERÁ DE QUE AS MATEMÁTICAS É A PROFESIÓN DO FUTURO

 

"Ir máis aló dun mesmo e dominar o mundo". Esta máxima podería saír da imaxinación de Stan Le e Jack Kirby en forma de lema tatuado no brazo de Charles Xabier, o poderoso fundador dos X-Men. Con todo trátase da inscrición que aparece no anverso da Medalla Fields (un premio outorgado cada catro anos que distingue aos mellores matemáticos do mundo) rodeando a cabeza de Arquímedes. Moi poucas persoas están en posesión desta medalla, o que podería interpretarse como que son moi poucos quen ten a capacidade de "dominar o mundo". Un deles é Cédric Villani.

Bautizado polos medios de comunicación, ansiosos por etiquetar calquera fenómeno, como o "Lady Gaga das Matemáticas", o científico francés chama a atención polo seu estrafalario aspecto. O seu porte de poeta romántico non escamotea detalle: media melena coidadosamente cortada, levita, pano de seda (sempre con lazo Lavallière) e broche xigantesco en forma de araña prendido da lapela. Pero, unha vez que a fascinación polas súas roupas decae, brillan as súas palabras. E, si, entón Villani móstrase como o que é: unha mente privilexiada que elixiu exercer como embaixador do patito feo das ciencias.

Tras gañar a medalla Fields, Cedric Villani converteuse nunha celebridade mundial grazas á súa capacidade para explicar de forma amena e comprensible o que para a maioría é un arcano inextricable. Unha relevancia pública que lle arrepiaría hai anos, segundo confesou nunha entrevista para o New Yorker: "era o neno máis tímido que un poida imaxinarse. A simple idea de falar en clase facíame suar, poñerme colorado e sentirme confuso". Agora en cambio Villani percorre o planeta de punta a punta pontificando en conferencias acerca da importancia das matemáticas, colabora en medios de comunicación, concede entrevistas e mesmo publicou un libro que foi un best-seller en Francia. Aínda non domina o mundo, pero podería facelo...

FONTE: José L. Álvarez Cedena

A PARTE AVENTUREIRA NA VIDA DE COOK

Retrato oficial do capitán James Cook / Autor: Nathaniel Dance-Holland

James Cook (Inglaterra, 1728-1779). Este capitán da Royal Navy non parecía destinado por nacemento a circunnavegar o globo e descubrir novos territorios, senón a ser granxeiro; esta era a ocupación do seu pai, que nin sequera era propietario da terra na que traballaba. Pero ao mozo Cook a vida campesiña quedábaselle pequena, e foi aos 16 anos, traballando como mozo nunha mercería dunha localidade costeira, cando sentiu a chamada do mar. Comezou a súa carreira na mariña mercante, e non sería ata os 26 anos cando ingresou na Armada británica.

Desde entón a súa carreira despegou, grazas á súa participación na Guerra dos Sete Anos (1756-1763) e á súa formación autodidacta en matemáticas e astronomía. En 1766 o Almirantazgo púxolle ao mando dunha expedición científica ao Pacífico, cuxo propósito principal era rexistrar o tránsito de Venus fronte ao Sol para deseñar un método de medición da lonxitude. En total Cook realizou tres viaxes ao redor do mundo ao mando dos navíos Endeavour e Resolution, de 1768 a 1779. No segundo encomendóuselle a misión, que resultaría infrutuosa, de buscar o hipotético gran continente meridional coñecido como Terra Australis.

As rutas das viaxes do capitán James Cook. A primeira viaxe móstrase en vermello, a segunda viaxe en verde e a terceira viaxe de cor azul. A ruta da tripulación de Cook despois da súa morte móstrase como unha liña azul de raias / wikipedia.org

Ao seu regreso desta expedición concedéuselle un retiro honorario, pero Cook non puido resistirse a embarcarse nunha terceira viaxe, destinado a atopar o paso do noroeste que permitiría abrir unha nova ruta de navegación rodeando América polo norte. Non o logrou, e durante aquela travesía atopou o seu fin: o 14 de febreiro de 1779 caía abatido durante un conflito cos nativos de Hawai.

FONTE: bbvaopenmind.com

A PARTE AVENTUREIRA NA VIDA DE DARWIN

Retrato de Charles Darwin, á volta da viaxe no Beagle  / Autor: George Richmond

A Charles Darwin (Inglaterra,1809-1882) dificilmente podémolo definir como un aventureiro. E con todo, nun momento crucial da súa vida no que a súa mente práctica levoulle a elaborar unha lista coas vantaxes e inconvenientes da decisión de casar coa súa curmá Emma Wedgwood, non soamente considerou que o matrimonio lle roubaría tempo das súas lecturas ou das súas discusións científicas; tamén temeu que unirse a unha muller impediríalle “ver o continente, ir a América, voar en globo ou facer unha viaxe en solitario a Gales”, como el mesmo escribiu.

O certo é que o naturalista inglés combinaba as calidades de académico e de explorador: era un observador minucioso, un home pragmático e sistemático, pero durante a súa mocidade interesáballe máis cazar e montar dacabalo que dedicarse aos seus estudos. Só realizou un único grande viaxe na súa vida; pero durante o seu periplo de case cinco anos ao redor do mundo a bordo do HMS Beagle, de 1831 a 1836, escalou montañas e percorreu a pé amplas rexións de Suramérica, onde non lle faltou aventura: terremotos, enfermidades, erupciones volcánicas, incidentes con aborígenes e mesmo insurreccións.

A viaxe do Beagle / Imaxe:biografiasyvidas.com

A expedición do Beagle tiña como obxectivo primario a confección de cartas náuticas. Pero o seu labor como naturalista proporcionoulle o material científico necesario para xestar a súa gran obra, a idea da selección natural como forza motriz da evolución das especies; unha teoría que revolucionou a comprensión humana da natureza.

FONTE: bbvaopenmind.com

PREMIO FRONTEIRAS DO COÑECEMENTO DE CIENCIAS BÁSICAS

Stephen Hawking e Viatcheslav Mukhanov / Imaxe:agenciasinc.es

En 1980, o físico ruso Viatcheslav Mukhanov (Kanash-Rusia, 1956) pasou preto dun ano facendo cálculos. "As fórmulas ocupaban páxinas e páxinas, sen esperanza de que puidesen chegar a ser de utilidade", confesaba Mukhanov. Un ano despois publicou o seu traballo, Quantum fluctuations and nonsingular universe, no que consideraba as fluctuaciones cuánticas como a orixe das galaxias. Meses despois e de forma independente, Stephen Hawking (Oxford-Reino Unido, 1942) chegaba á mesma conclusión: no universo recentemente nacido despois do Big Bang, as variacións a escala microscópica actuaron como sementes das galaxias. Esta teoría tardou tres décadas en demostrarse experimentalmente e o pasado martes, ambos os científicos recibían polo seu descubrimento o Premio Fronteiras do Coñecemento de Ciencias Básicas. O xurado, composto por sete recoñecidos científicos internacionais, destacou que se trata do descubrimento máis importante confirmado experimentalmente que unifica a física de partículas coa cosmología.

Nos anos setenta, cando estes científicos comezaban as súas investigacións, a cosmología era unha área aínda especulativa. Sabíase que o universo estaba a expandirse e que era moi probable que estivese moi quente no pasado, pero apenas había datos observacionales. Con todo, a formación das galaxias era unha das cuestións máis relevantes.

Separados por 3.000 quilómetros e cun ano de diferenza, Mukhanov desde Moscova e Hawking desde Cambridge (Reino Unido) crían atopar a orixe. "Chegamos á idea de que a mesma física [cuántica] que é responsable da estrutura da materia a escalas moi pequenas, dos átomos, pode ser responsable tamén da estrutura a gran escala. Isto parece unha tolemia, pero démonos conta de que no pasado o universo era extremadamente pequeno, e por iso a física cuántica podía explicar como se formaron os embrións das galaxias", explicou Mukhanov.

O que foi durante máis de 30 anos unha formulación teórica converteuse nun feito demostrado experimentalmente en 2013. O satélite Planck, da Axencia Espacial Europea, medía cunha precisión nunca antes alcanzada a predición dos dous científicos.

FONTE: Xornal El País/Ciencia

PREMIO FRONTEIRAS DO COÑECEMENTO DE CAMBIO CLIMÁTICO: VEERABHADRAN RAMANATHAN

Veerabhadran Ramanathan (IISD)

Cando Veerabhadran Ramanathan (Madurai, India, 1944) traballaba nunha fábrica de máquinas de refrixeración controlando que os gases non se escapasen dos aparellos, non imaxinaba que anos despois, e a 13.700 quilómetros de alí, el mesmo descubriría que os clorofluorocarbonos (CFCs) que tantos días tentara manter baixo control eran potentísimos gases de efecto invernadoiro e que contribuían ao cambio climático. Este descubrimento valeulle gañar o premios Fronteiras do Coñecemento de Cambio Climático, outorgado o pasado venres pola Fundación BBVA.

Ata 1975, a comunidade científica cría que o dióxido de carbono (CO₂) era o único gas con efecto invernadoiro produto da acción humana. Tras o seu achado, engadíronse á lista outros gases, chamados traza, como o metano e os HFCs, que son responsables do 45% do efecto invernadoiro.

O climatólogo indio doutorouse na Universidade de Nova York e conseguiu un posto na NASA, onde investigou como o ozono atmosférico inflúe no clima da superficie terrestre. Foi así como chegou a descubrir e calcular o efecto dos CFCs. Ramanathan é catedrático da Scripps Institution of Oceanography (Universidade de California en San Diego).

Ramanathan explica que estes gases traza permanecen na atmosfera pouco tempo, “en comparación cos séculos que tarda o CO₂ en desaparecer”. Por iso, reducindo as súas emisións lograríase un efecto moito máis rápido do que se logra diminuíndo o CO₂. Actuando xa sobre estes gases de vida curta, en 2030 poderíase lograr unha redución á metade do quecemento global previsto para os próximos 35 anos, segundo calcula o investigador.

Segundo o xurado, composto por seis recoñecidos científicos internacionais, as achegas deste científico “son indispensables para avaliar as estratexias propostas para cumprir o Acordo de París”.

Os Premios Fundación BBVA Fronteiras do Coñecemento, creados en 2008, queren recoñecer e incentivar a investigación e creación cultural de excelencia, en especial aquelas contribucións de amplo impacto pola súa orixinalidade e significado teórico.

FONTE: Xornal El País/Ciencia

NOBEL DE MEDICINA E FISIOLOXÍA 2015

De esquerda á dereita: William C. Campbell, Satoshi Omura e Tu Youyou / Imaxe: elmundo.com.bo

Unha homenaxe para quen traballa pola saúde dos mais desfavorecidos. O Nobel de Medicina e Fisioloxía deste ano 2015 premiou avances cruciais contra enfermidades provocadas por parasitos que durante milenios arrasaron á humanidade e hoxe seguen constituíndo un dos problemas sanitarios máis graves do mundo actual, sobre todo nos países máis pobres.

O Instituto Karolinska anunciou en Estocolmo (Suecia) o galardón, que comparten William C. Campbell e Satoshi Omura por descubrir unha nova terapia contra infeccións de lombrigas redondas (nemátodos) e Youyou Tu por desenvolver un tratamento novo contra a malaria.

Tras décadas de avances limitados no desenvolvemento de terapias sustentables contra enfermidades parasitarias, "os descubrimentos dos Nobel deste ano revolucionaron a situación", indicaba o instituto na xustificación do galardón.

O irlandés Campbell e o xaponés Omura descubriron un novo fármaco, a avermectina, que logrou reducir de forma radical a incidencia da oncocercosis ou cegueira dos ríos e a filariasis linfática ou elefantiasis, ademais de mostrar unha eficacia parcial contra outras enfermidades parasitarias. Pola súa banda, a científica chinesa Yoyou Tu, mostrou as bondades da artemisina, un medicamento que diminuíu significativamente a mortalidade por malaria.

William Cecil Campbell (Ramelton-Irlanda, 1930). Bioquímico, biólogo e parasitólogo. Investigador emérito na Universidade Drew (EEUU).

Satoshi Ōmura (Nirasaki-Xapón, 1935) .Bioquímico. Profesor Emérito da Universidade de Kitasato (Xapón), Max Tishler profesor de Química na Universidade de Wesleyan (EE.UU.) e Presidente de Joshibi Universidade de Arte e Deseño (Xapón).

Tu Youyou (Ningbó-República da China, 1930). Científica, médica e química-farmacéutica. Centro de Ciencias Médicas da Universidade de Pekín.