A sorprendente forza dos costumes: por que seguimos celebrando o mesmo desde hai máis de 12.000 ano

Que papel xogan os costumes?  / Istock/Vico/Christian Pérez

Se algunha vez escoitaches a alguén xustificar unha acción ou feito, de calquera tipo iso dá igual agora mesmo, afirmando que “de toda a vida fíxose así”, “que así foron sempre as cousas” e que iso xustifica que sigan sendo así, in saecula saeculorum, seguramente te esteas enfrontando a unha falacia lóxica á que chamamos “argumento ad antiquitatem” ou tamén “apelación á tradición”. Demasiado latín para o parágrafo de inicio non che parece?

Que durante a maior parte da historia humana a escravitude estivese presente de maneira continua na nosa realidade non xustifica que hoxe estea ben, ou si? Seguro que para certos casos témolo moi claro e para outros xa non tanto, a ver. Pensas que a festividade do día de Todos os Santos, a nosa tradición centenaria de ir aos cemiterios para levar flores aos nosos, está en perigo pola irrupción de Halloween? Non fai falta que contestes, só pretendo facerche ver que hai algo relativo ás tradicións e costumes que quizá teña máis forza de puidéselo imaxinar.

Como lembrarás, a palabra costume en grego é a raíz de ética e en latín de moral, aí é nada. Algo terán entón que ver os costumes e as tradicións coa ética? Pois quizá máis do que a primeira ollada poderías imaxinar.

As morais non só son a regulamentación do modo de relación dos animais humanos, isto xa o vimos antes. Tamén dotan dun sentido simbólico ao noso día a día. Ordenan o tempo e priorizan certas accións en determinado momento concreto, marcando así o ano completo, ordenándonos a vida. Explícocho.

Convirás comigo que, polo menos nesta parte do mundo, o Nadal é o gran festexo anual por antonomasia. “A natividade do Señor” é a celebración do nacemento do fillo de Deus, e nestas datas a reivindicación da familia, os bos desexos, a solidariedade, a caridade, o agasallo aos nenos e máis desfavorecidos, a alegría e o compartir en xeral, son os sentimentos que pretendemos honrar nesta festividade. Ademais, o Nadal marca o fin e o inicio do ano. O nacemento dun aninovo ao que aspiramos chegar limpos de vicios e malos hábitos para arrincar con novos e mellores propósitos. Non che soa arrebatadamente moral? Poderás pensar que estando polo medio a cuestión relixiosa é normal que estas festas teñan esa tendencia moralista, pero e se non é “tan así” como te imaxinas?

O peso do costume transcende o relixioso, porque isto é advenedizo e transitorio. É certo que co cristianismo levamos dous mil anos mal contados, e non parece tan pasaxeiro. Pero que pensarías se che digo que se mañá desaparecese o cristianismo seguiriamos festexando máis ou menos estas festas baixo calquera outro nome? E se xa o fixemos antes do cristianismo?

Podería ser o ano 217 a.C. cando os romanos comezaron a festexar a Saturnalia ou as Saturnais, isto é, as festas en honra ao deus Saturno. Durante os días 17 ao 23 de decembro decoraban as súas casas con velas e plantas ornamentais e entre amigos e familiares facíanse agasallos e festexábanse uns a outros con banquetes e algún que outro revolcón. As festividades tiveron tanto éxito que foron cambiando e ampliándose co tempo e alongáronse ata o día 25 de decembro. Cando se introduciu a festividade da “Natividade do Sol Invicto” que segundo eles era de orixe persa. Algúns historiadores recoñecen neste Sol vitorioso ao deus solar Mithra do que temos noticias desde o ano 1.400 a.C. e podémolo situar nas mitoloxías persa e indoirania.

Sexa como for, festexar o nacemento do Sol nestas datas ten todo o sentido do mundo porque, como saberás, no hemisferio norte o día 21 de decembro prodúcese o solsticio de inverno, isto é, a noite máis longa do ano e o día máis curto. A partir desa data os períodos de luz solar vanse ampliando ata o 20 ou 21 de xuño que é o solsticio de verán, o día máis longo do ano e, polo tanto, a noite máis curta… e si, tamén se celebra no medio mundo, coas famosas festas relacionadas co lume.

Algúns historiadores afirman que o ser humano leva algo máis de 12.200 anos celebrando o solsticio de inverno. Pois para a cultura neolítica, eminentemente agricultora, esta data era fundamental porque marcaba o fin das poucas sementas de inverno, alí onde se podían dar, e o esperado inicio dun novo ciclo, do novo ano. A data do solsticio de inverno era tan importante que numerosos monumentos megalíticos en todo o hemisferio norte están aliñados coa saída do Sol nesta data tan astronómicamente relevante. E négome a crer que as algunhas culturas paleolíticas non identificasen tamén esta data do calendario, pois é vital para saber cando renace o Sol, cando reaparece a vida e podemos respirar aliviados. Por suposto que é unha data alegre na que festexar sobrevivir a un inverno que xa ten os días contados, claro que hai que favorecer aos máis débiles e os nenos por conseguir permanecer entre os vivos, claro que é momento de compartir. Non ves que como animais sociais o que máis nos gusta é comer e beber xuntos, e máis se hai un motivo xustificado para facelo? Non o seguimos facendo hoxe?

A forza do costume, por tanto, é fundamental na nosa construción social e na forma de ordenarnos a vida, darnos sentido de pertenza e xustificar o porqué de que as cousas sexan como deben ser. E esta é unha acción que recae na moral, en como debemos facer as cousas entre nós.

Nesta data os celtas disfrazábanse e facían fogueiras para escorrentar aos malos espíritos do frío e do inverno que xa chegaban. Chamaban a esta noite de disfraces Samhain, que vén significar “fin do verán”, para así dar paso á escuridade do inverno. O que quizá non sabías é que Halloween, ou Hallowe’en (segundo fontes consultadas) é a contracción de All Hallows’ Eve, que viría ser “the evening before All Saints’ (or All Hallows’) Day”, ou o que é igual na lingua de Cervantes a “a véspera do Día de Todos os Santos”. Día que na súa orixe se celebraba o 13 de maio e honraba aos primeiros mártires do cristianismo. Foi o Papa Gregorio IV no ano 835 quen estableceu o 1 de novembro como o Día de Todos os Santos.

Fíxache que curioso, pois escolleu esta data porque coincidía cunha festividade dos pobos xermánicos, xa que naquela época o obxectivo de la Iglesia era ir eliminando as festas pagás do calendario e asimilándoas na súa orde de celebracións propio. E claro, a festa á que nos referimos era, obviamente, o Samaín ou Samhain, esa tradición de orixe celta (que aínda se celebra nalgunhas partes de Galicia) e que é a orixe do actual Halloween. E agora que? Está a desprazar esta festividade tan “gringa” ao Día de Todos os Santos ou simplemente está a reivindicar a súa primoxenitura? Continuará…

FONTE: David Pastor Vico/muyinteresante.com