O kraken era real: descuberto un polbo carnívoro de hai cen millóns de anos que medía 19 metros

Reconstrución do aspecto que tería o polbo xigante do Cretácico / Yohei Utsuki

Durante séculos, o kraken foi unha criatura froito da imaxinación humana, o polbo xigante que se enrolaba ao redor dos barcos e arrastrábaos ao fondo do mar para devorar aos seus mariñeiros, segundo as lendas. Un estudo publicado recentemente na revista Science demostra que a lenda tiña un fundamento paleontolóxico asombroso: nos océanos do Cretácico tardío, hai entre 100 e 72 millóns de anos, existiron polbos xigantes con aletas que podían alcanzar os 19 metros de lonxitude, que eran carnívoros e que ocuparon a cima da cadea alimentaria, competindo cos grandes réptiles mariños que ata o de agora se consideraban os únicos amos daqueles mares.

O equipo científico que fixo este descubrimento, liderado por Shin Ikegami, da Universidade de Hokkaido (Xapón), identificou dúas especies de cefalópodos extintos (Nanaimoteuthis jeletzkyi e N. haggarti) a partir da análise de 27 mandíbulas fosilizadas recuperadas de sedimentos mariños do Xapón e da illa de Vancouver, no Canadá. A especie maior, N. haggarti, alcanzaría entre 7 e 19 metros de lonxitude total, cifras que a sitúan entre os invertebrados máis grandes xamais descritos no rexistro fósil, e que a colocan ao mesmo nivel que os mosasaurios, os xigantescos réptiles mariños do Cretácico, e os plesiosaurios.

Os polbos sempre foron moi difíciles de estudar no rexistro fósil porque son invertebrados. A diferenza dos dinosauros, non deixan ósos, e a diferenza dos amonites, non deixan cunchas. O que si perdura son as súas mandíbulas, estruturas duras que os científicos chaman “picos” polo seu parecido cos das aves de presa. E eses picos, cando se conservan ben, contan moitas historias: non só permiten calcular o tamaño do animal, senón tamén que comía. O desgaste das mandíbulas é a clave do estudo. Os cefalópodos que se alimentan de presas de cuncha dura (crustáceos, moluscos, peixes óseos) desenvolven un desgaste característico no fío e a punta do pico, que se erosiona co uso reiterado. É o mesmo principio que un coitelo que se afía contra pedras: a ferramenta garda a memoria do seu traballo.

Comparación do tamaño dos krakens do estudo con ostros animais do Cretácico, con animais actuais e cun humano / Shin Ikegami

 Nos exemplares adultos de Nanaimoteuthis, o desgaste chegou a eliminar ata o 10% da lonxitude total da mandíbula, máis que en calquera cefalópodo moderno coñecido, o que suxire unha actividade depredadora intensa e sostida durante toda a vida do animal.

Sobre a solidez desas estimacións, Ikegami é cauto pero firme: "N. haggarti era comparable en tamaño á lura xigante actual, e moitas estimacións supérano. A conclusión de que estivo entre os maiores invertebrados da historia da Terra é robusta", afirma o investigador.

Ademais, hai un detalle máis revelador aínda: o desgaste non é simétrico. O fío dereito da mandíbula aparece máis gastado que o esquerdo en ambas as especies. Esta lateralización, é dicir, a tendencia para usar preferentemente un dos dous lados do corpo, está asociada en animais modernos a cerebros máis desenvolvidos e a comportamentos cognitivos máis complexos. Os polbos actuais preséntana, e a súa intelixencia, documentada en numerosos estudos, é comparable á de moitos vertebrados. O achado suxire que os polbos xa eran animais intelixentes hai 100 millóns de anos.

En concreto, o Cretácico tardío, hai entre 100 e 66 millóns de anos, é o período que termina co gran impacto que extinguiu aos dinosauros. Era un mundo de mares cálidos e pouco profundos que cubrían amplas zonas dos continentes actuais. Neses mares reinaban, segundo o consenso científico, os grandes vertebrados: mosasaurios de ata 17 metros, plesiosaurios de ata 12, quenllas aplastadores de cunchas como Ptychodus, de ata 10 metros. Os invertebrados eran, nese relato, as vítimas; organismos que desenvolveron cunchas cada vez máis grosas e elaboradas como resposta evolutiva á presión depredadora dos vertebrados.

O novo estudo pon patas para arriba ese relato. Nanaimoteuthis haggarti non era unha vítima: era un competidor. Cos seus entre 7 e 19 metros de lonxitude, as súas poderosas mandíbulas, os seus longos brazos flexibles (a estratexia de caza dos polbos non require unha boca enorme, senón extremidades que atrapen e suxeiten mentres o pico desmembra) e a súa probable intelixencia, estes cefalópodos xigantes probablemente ocuparon o mesmo nivel na cadea alimenticia que os mosasaurios. Se se cruzaron, ninguén o sabe aínda. Pero a posibilidade de que un polbo do tamaño dun autobús articulado cazase réptiles mariños deixa de ser ciencia ficción. E, en calquera caso, vertebrados e cefalópodos chegaron ao mesmo punto (ser grandes depredadores intelixentes) por camiños distintos, pero sorprendentemente paralelos. Os vertebrados perderon as súas placas de armadura e reduciron as súas escamas para gañar velocidade e axilidade. Os cefalópodos, finalmente, eliminaron a súa cuncha externa para converterse en animais de corpo brando, máis rápidos, con mellor visión e maior capacidade cognitiva. Ambos os grupos desenvolveron mandíbulas potentes.

Ikegami admite que non se pode medir a intelixencia nun fósil, pero si inferila: “O desgaste asimétrico non demostra directamente a intelixencia, pero suxire que Nanaimoteuthis non era só un depredador grande e poderoso: poida que tamén tivese un comportamento avanzado e mesmo condutas individuais, similar en certo xeito aos polbos modernos".

Unha pregunta inevitable é onde vivían. Os polbos xigantes modernos habitan as profundidades abisais. Pero Ikegami descarta que Nanaimoteuthis levase ese estilo de vida: “Non era unha contorna costeira, pero tampouco o tipo de ambiente de augas profundas onde viven hoxe moitos polbos xigantes. Era un ambiente de mar relativamente aberto, cunha vida mariña diversa. Nanaimoteuthis era probablemente un gran depredador; usaba os seus longos brazos, as súas poderosas mandíbulas, o seu gran corpo e a súa enorme mobilidade para capturar e devorar presas como amonites, grandes bivalvos, peces e outros cefalópodos".

Unha parte fundamental do estudo foi metodolóxica. Unha ducia das 27 mandíbulas analizadas non foron atopadas con pico e martelo, senón co que os autores chaman “minería dixital de fósiles”: unha combinación de tomografía de alta resolución, que xera imaxes de seccións transversais da roca a escala microscópica, e un modelo de intelixencia artificial, adestrado para detectar estruturas orgánicas, ou sexa, restos animais, en enormes conxuntos de imaxes.

A técnica, desenvolvida polo propio equipo, permitiu atopar mandíbulas que pasarían completamente desapercibidas con métodos convencionais, din, e visualizalas como modelos tridimensionais dixitais sen necesidade de danar a rocha que as contén.

FONTE: Patricia Fernández de Lis/elpais.com