CANTO SABES DE ARAGÓN? XVI (FIN)

Remato, hoxe,  coa serie adicada a Aragón, un territorio que sorprende coa súa diversidade paisaxística e cultural. Desde impoñentes montañas ata pobos con historia, cada recuncho conta unha historia única.

A contestación correcta á pregunta de onte é 5-Amaia Romero. Amaia Romero Arbizu (Pamplona, Navarra, 3 de xaneiro de 1999), cantante, compositora e actriz. Deuse a coñecer tras participar na novena edición de Operación Triunfo, onde foi proclamada gañadora. Ademais, foi seleccionada xunto a Alfred García, tamén concursante do programa, para representar a España no Festival da Canción de Eurovisión 2018 con A túa canción.

O resto dos propostos son todos aragoneses. A saber…

1-Santiago Ramón y Cajal (Petilla de Aragón, 1 de maio de 1852-Madrid, 17 de outubro de 1934) médico e científico español, especializado en histoloxía e anatomía patolóxica. Compartiu o Premio Nobel de Medicina en 1906 con Camillo Golgi «en recoñecemento do seu traballo sobre a estrutura do sistema nervioso».

2-Tahis Villas Aribau (Fraga, Huesca, 2 de outubro de 1974) xornalista que desde 2006 ata a actualidade, colabora como reporteira e presentadora con sección no programa da Sexta O intermedio xunto co Gran Wyoming.​

3-Mireya Arnedillo (Zaragoza, 28 de marzo de 2003) deportista que compite en atletismo. Gañou unha medalla de bronce no Campionato Europeo de Atletismo Sub-20 de 2021, na proba de 1500 m.​ e ouro nos 1.500 metros do Campionato de España de Atletismo sub-23 de 2023.

4-José Antonio Labordeta Subias (Zaragoza, 10 de marzo de 1935-Zaragoza, 19 de setembro de 2010) foi un cantautor, escritor, político e profesor español, deputado no Congreso por Chunta Aragonesista nas lexislaturas VII e VIII.

E así remato esta serie esperando que servise para coñecer un chismo mellor esta comunidade autónoma.

Ata a próxima serie!

FONTE: es.wikipedia.org     Imaxes: es.wikipedia.org, ieturolenses.org e heraldo.es

SABÍAS QUE... A TORMENTA

Unha tormenta é un fenómeno meteorolóxico asociado ao desenvolvemento vertical de nebulosidade acompañado de descargas eléctricas ou raios e, habitualmente, precipitación e refachos de vento intensas en superficie. As descargas eléctricas poden ser nube-nube, nube-terra e nube-ionosfera.

Aínda que cientificamente defínese como tormenta a aquela nube capaz de producir un trono ou raio audible, tamén se denominan tormentas en xeral aos fenómenos atmosféricos violentos que, na superficie da terra están asociados a choiva, xeo, saraiba, electricidade, neve ou ventos fortes, que poden transportar partículas en suspensión como a tormenta de area ou mesmo pequenos obxectos ou seres vivos. 

O trono é o ruído que fan os raios cando atravesan o aire. A luz chámase lóstrego.

Durante unha treboada xéranse descargas eléctricas para equilibrar a diferenza de potencial entre a parte superior da nube (cargas positivas), a base da nube (cargas negativas) e o solo (carga positiva).

A atmosfera funciona como illante entre a nube e o solo. Cando a enerxía envolvida nunha tormenta supera a resistencia do aire, xérase unha descarga entre os polos de carga oposta. Esta descarga caracterízase por un raio con temperaturas elevadas que quentan o aire ao seu paso. O rápido aumento da presión e temperatura fan expandir violentamente o aire envolvente ao raio a velocidades superiores ás do son, xerándose unha onda de choque. O tremor posterior a un trono débese ao eco da onda de choque nas altas capas da atmosfera e na xeografía envolvente.

FONTE: gl.wikipedia.org

Sabías que... Os produtos «sen azucres engadidos» poden conter azucre

Co azucre como inimigo número uno da saúde, moitos produtos abónanse á mensaxe sen azucres engadidos. Pero non todos os azucres son iguais. Por unha banda, están os intrínsecos, é dicir, os que conteñen de forma natural algúns alimentos, como os lácteos, as froitas e as verduras enteiras. Estes azucres non son prexudiciais para a saúde. E doutra banda, atópanse os azucres libres, que son os que relaciónanse co risco de desenvolver enfermidades como a diabetes tipo 2. No grupo dos azucres libres inclúense todos os azucres engadidos, pero tamén os que se atopan nas froitas e verduras procesadas, é dicir, trituradas, batidas ou espremidas, ademais do mel, os siropes e os xaropes.

A mención sen azucres engadidos está regulada e só pode facerse se o fabricante non engadiu ningún azucre simple ou calquera alimento utilizado polas súas propiedades edulcorantes, como o mel, os xaropes ou os zumes concentrados.

Se os azucres están naturalmente presentes nos alimentos, débese indicar na etiquetaxe coa mensaxe: “Contén azucres naturalmente presentes”. É o que ocorre cun iogur ao que non se engade azucre, pero que contén a lactosa do leite.

A mención “sen azucres engadidos” non significa necesariamente que o alimento non conteña azucres libres:

- Por unha banda, hai ingredientes que levan azucres intrínsecos e que se liberan no procesado, como a froita cando se fai zume.

- Por outra, outros ingredientes, como os cereais, teñen gran cantidade hidratos de carbono complexos, formados por cadeas de azucres simples. Estes hidratos rompen durante o procesado e liberan azucres simples.

En ambos os casos, o produto pode usar este reclamo, a pesar de que pode conter unha gran cantidade de azucres insanos. A Organización Mundial da Saúde (OMS) recomenda que os azucres libres acheguen, como máximo, o 5 % da enerxía diaria (25 g en adultos), mentres que a Autoridade Europea de Seguridade Alimentaria (EFSA) indica que non hai un consumo seguro e que debe ser o máis baixo posible.

O dato dos azucres que aparece na etiquetaxe nutricional de todos os produtos recolle os azucres simples presentes no alimento, pero non distingue entre intrínsecos (os bos) e libres (os que hai que evitar).

Isto fai que haxa que ter un coñecemento profundo da composición dos alimentos para poder identificar que tipo e cantidade de azucre ten un produto, algo que non está ao alcance da maioría dos consumidores.

Para ter unha referencia sinxela e poder facer eleccións dunha soa ollada, podemos ter en conta que un produto é alto en azucres cando contén a partir de 10 g de azucres totais por cada 100 g de alimento no caso dos sólidos e 5 g de azucres totais por 100 ml no caso dos líquidos. Ademais, a cantidade máxima recomendada pola OMS é de 25 g ao día para adultos.

A mención “sen azucres engadidos” non é unha garantía de que o alimento non conteña azucres libres, que son os que debemos restrinxir. É un reclamo que pode resultar confuso e dar aparencia de alimento máis saudable, sen selo.

FONTE: consumer.es    Imaxe: Viginia Martín/consumer.es

A ORIXE DAS PALABRAS: TER MÁIS ORGULLO QUE DON RODRIGO NA FORCA

“EXECUCION RODRIGO CALDERON NA PRAZA MAIOR DE MADRID”, Jesús Evaristo Casariego. MUSEO DE HISTORIA-Colección de GRAVADOS COLOREADOS / madriztaldiacomohoy.org

Don Rodrigo de Calderón deu os seus primeiros pasos en Madrid como paxe do marqués de Denia. O seu pai, un renomeado capitán que pelexou nas guerras de Italia, deixouno ao seu cargo con tan só 15 anos. A súa intelixencia fíxolle converterse moi pronto en home de confianza do marqués e, cando este último converteuse en duque de Lerma (ministro principal de Felipe III), Rodrigo elevou a súa posición ata o dun home de «primerísima categoría». Chegou a ser axuda de cámara do Rei, a vestir o hábito da Orde de Santiago e a ser secretario de Estado. Foi nomeado marqués de Sete Iglesias, primeiro, e conde da Oliva, despois. Xunto ao duque de Lerma e o conde de Lemos forxou unha alianza que chegou a acaparar toda a autoridade do Imperio Español.

Tanta que, antes mesmo da morte do Felipe III , espertou receos no sector da Corte contrario ao duque de Lerma. En concreto, don Rodrigo de Calderón converteuse en obxectivo do novo valido do rei Felipe IV, o conde duque de Oliveirais. A envexa pola inxente fortuna que amasou a través de abusos de poder e polo trato que exercían sobre o resto da nobreza foi o principio de todos os seus males. Xunto ao conde-duque aliouse o fillo de duque de Lerma , o duque de Uceda, e o confesor do Rei Luis de Aliaga.

A loita entre ambos os bandos foi realmente sanguinaria, mesturando o político co puramente persoal. En canto coroaron a Felipe IV, encerraron a Don Rodrigo 32 meses. Foi acusado de catro mortes e 244 abusos de poder. Nun auto do 7 de xaneiro de 1620 atribuíaselle matar a Francisco Xuara, un músico que tiña intencións coa súa esposa, e obter ilegalmente unha cédula exculpatoria do Rei; dar morte a un alguacil da Corte; matar a outros dous servidores do duque de Lerma; inducir a un médico para que envenenara á raíña dona Margarida de Austria; e, o máis curioso, de usar «feitizos» para gañarse as simpatías do Rei.

Con estes cargos na súa contra sometéuselle á tortura do poldro para que «confesase». Nun primeiro interrogarorio tendérono sobre o poldro e estiráronlle os brazos ata descoxuntarllos. No segundo atáronlle as coxas impedindo a circulación do sangue cun terrible sufrimento. No terceiro, sobre o poldro, tamén, botáronlle a través dun embude varios xerros de auga pola boca. Don Rodrigo, só confesou ordenar matar o músico. Do resto só dixo que eran calumnias.

O procedemento deixou lisiado durante meses ao reo que volveu aos calabozos antes de que se executase a súa pena de morte. Ese día chegou o 21 de outubro de 1620. Despois de pasar toda a noite rezando, foi conducido polas rúas de Madrid cara á Praza Maior. Polo camiño, as burlas e as coplas que lle escribiron polo seu escándalo, tornáronse en mágoa.

Torpe, pero cunha gran enteireza e orgullo, subiu ao cadalso con axuda do cura que o confesaba. Saudou e bicou ao verdugo ao que chegou a dicir: Cumpre coa túa obrigación. Este pediulle perdón polo que ía facer e dispúxose a cortarlle o pescozo. Non!, berroulle ao verdugo. Por aí non. Son nobre e teño dereito a que me degoles por diante, non por detrás, díxolle. Alzou a cabeza e o frío metal bañou o patíbulo de sangue. Algunhas lendas din que nese mesmo instante berrou o nome de Xesucristo. O silencio, contan, tomou a Praza Maior, e o orgullo do marques de Sete Iglesias quedou para sempre na memoria dos madrileños.

Ten máis orgullo que don Rodrigo na forca popularizouse como refrán a pesar de que non morreu aforcado, senón degolado, co que usualmente pondérase a actitude de quen, aínda nas circunstancias máis adversas, mantén inquebrantable a súa altivez.

FONTE: Adrián Delgado/abc.es

CANTO SABES DE ARAGÓN? XV

Continúo coa serie adicada a Aragón, un territorio que sorprende coa súa diversidade paisaxística e cultural. Desde impoñentes montañas ata pobos con historia, cada recuncho conta unha historia única.

A contestación correcta á pregunta de onte é 1, 2 e 4. Na maior parte de Aragón fálase o español, que é ademais o idioma oficial en toda a comunidade como no resto do Estado. Na parte norte da comunidade fálase o idioma aragonés. Por outra banda, no leste da comunidade, chamada a franxa de Aragón fálanse diversos dialectos do catalán. Tras a aprobación da Lei de Linguas de Aragón en 2009, o idioma aragonés e o catalán pasaron a figurar como linguas propias de Aragón, aínda que non oficiais.

E imos coa pregunta de hoxe e última da serie!

15. Un destes personaxes non é aragonés. Poderías localizalo?

1-Santiago Ramón y Cajal

2-Tahis Villas

3-Mireya Arnedillo

4-José Antonio Labordeta

5-Amaia Romero

Mañá a solución e remate da serie!

FONTE: es.wikipedia.org     Imaxes: es.wikipedia.org, ieturolenses.org e heraldo.es

SABÍAS QUE... A FÍSICA IMPIDE FRITIR PATACAS NO ESPAZO?

Pode ser que a física impida fritir patacas no espazo. Esta é a preocupación que uns investigadores e a Axencia Espacial Europea tiveron hai uns anos. Para resolver se isto era verdade, montaron un experimento no que fritiron unha pataca en microgravidade. E gravárono!

#DígochoEu: Non digas *hacia

*Hacia é un castelanismo total! Esther explícanos como se di en galego.

#DígochoEu

CANTO SABES DE ARAGÓN? XIV

Continúo coa serie adicada a Aragón, un territorio que sorprende coa súa diversidade paisaxística e cultural. Desde impoñentes montañas ata pobos con historia, cada recuncho conta unha historia única.

A contestación correcta á pregunta de onte é 2. Jorge Antonio Azcón Navarro (Zaragoza, 21 de novembro de 1973), avogado e actual presidente do Gobierno de Aragón desde 2023.

E imos coa pregunta de hoxe!

14. Que idiomas se falan en Aragón?

1-Español

2-Catalán

3-Francés

4-Aragonés

Mañá a solución e unha nova pregunta!

FONTE e Imaxes: es.wikipedia.org