Reconstrución do chan forestal da flora de Toba de Dori, hai 74,6 millóns de anos, con hipotéticas interaccións entre anxiospermas e animais dispersores de sementes 7 Brian Engh
As flores non xurdiron na Terra tras a extinción dos dinosauros, xa estaban aí desde moito antes. O cal supón un inesperado envorco na historia evolutiva do noso planeta. A aparición das flores, de feito, foi moito máis que un simple engadido estético, foi un dos fitos biolóxicos máis extraordinarios e transformadores en toda a historia da vida. Desde a súa irrupción, estas plantas redeseñaron por completo os ecosistemas continentais, tinguiron a paisaxe de cores inéditas e estableceron alianzas fundamentais coa fauna terrestre. Hoxe en día, a nosa supervivencia depende enteiramente delas: todo o que comemos, desde os cereais básicos da nosa dieta ata as especias, as cabazas ou os aguacates, son o produto de plantas con flor.
Durante décadas, a paleontoloxía contou a orixe das plantas con flores como unha historia de oportunismo e supervivencia tras a apocalipse que acabou co reinado dos dinosauros hai 66 millóns de anos. Pero o certo é que estas plantas (coñecidas tecnicamente como anxiospermas) xurdiron moito antes, hai uns 135 millóns de anos, no Cretácico Inferior, aínda que non pasaban de ser seres pequenos, parecidas ás malas herbas actuais e incriblemente discretas. As súas diminutas sementes non necesitaban axuda e dispersábanse soas ou empuxadas pola máis leve brisa. Segundo a teoría, aínda que aquelas plantas lograron diversificarse, vivieronn sempre á sombra dos dinosauros.
A teoría oficial ditaba que non foi ata hai 66 millóns de anos, cando o impacto dun asteroide de 11 km de diámetro borrou aos dinosauros do mapa, cando as anxiospermas puideron dominar realmente a Terra. Segundo esa idea, a proliferación posterior de mamíferos modernos (como morcegos, roedores e primates) fixo que por fin fose ’rendible’, desde o punto de vista enerxético, que as plantas producisen froitos grandes e carnosos para que estes animais comésenos e dispersásenos polos densos bosques baixo un clima de efecto invernadoiro.
Con todo, un espectacular tesouro fósil achado en depósitos volcánicos de Novo México acaba de derrubar este paradigma. Un equipo de paleobotánicos da Universidade de California en Berkeley, en efecto, acaba de publicar en Science un estudo que demostra que as axgiospermas xa estaban a diversificar as súas estratexias de reprodución e dispersión moito antes do que se pensaba.
A partir da análise de sementes fosilizadas que quedaron sepultadas baixo a cinza volcánica hai uns 74,6 millóns de anos (é dicir, case 10 millóns de anos antes do impacto do asteroide) os investigadores reconstruíron un bosque maduro e próspero, dominado por grandes plantas con flores. E o máis sorprendente: moitas delas xa producían froitos relativamente grandes e carnosos.
«Os nosos resultado, afirma Jaemin Le, autor principal da investigación, mostran que, polo menos nalgúns ambientes cálidos e húmidos durante o Cretácico Tardío, dez millóns de anos antes da extinción, as anxiospermas xa estaban a investir cada vez máis recursos en diásporas individuais e formando bosques densos».
En botánica, unha diáspora fai referencia á semente e a todas aquelas estruturas externas á propia planta que facilitan a súa dispersión. É dicir, o que comunmente chamamos froitas, noces ou grans. No mundo actual, o tamaño das diásporas é unha indicador clave das estratexias de supervivencia das plantas: abarca desde as microscópicas sementes das orquídeas, que miden apenas uns micrómetros e parecen po, ata froitos colosais como o coco dobre, unha palma cuxo froito chega a pesar ata 25 quilos.
A regla xeneral é clara: canta maior é o investimento de enerxía e nutrientes por parte da planta nai nun froito, maiores son as posibilidades de que a plántula sobreviva ao caer ao chan. Por contra, os produtores de sementes minúsculas, como as mapoulas, confían no vento para propagar miles de copias extremadamente fráxiles.
En xacementos anteriores do Cretácico, o tamaño medio das diásporas das anxiospermas era precisamente comparable ao dunha diminuta semente de mapoula. O cal levou a pensar que as constantes alteracións e pisoteos dos dinosauros impedían a estas plantas formar bosques densos. Con todo, no bosque fósil de Novo México, o tamaño medio das sementes achadas equivale ao dun arando grande, o que supón un brutal incremento de volume de máis de cen veces respecto ao coñecido para a época. Aínda que un arando poida parecernos pequeno hoxe en día, Le aclara que as froitas xigantes que comemos actualmente son produto de séculos de agricultura selectiva humana. De feito, as sandías silvestres non tiñan orixinalmente máis de 5 centímetros de diámetro.
O xacemento estudado coñécese como a toba de Dori e é un asombroso depósito de cinza solidificada duns 1,2 quilómetros de lonxitude na Formación Jose Creek, preto da pequena localidade mexicana de Truth or Consequences. Naquel remoto pasado xeolóxico, este frondoso bosque alzábase a uns 200 quilómetros da costa dun antigo mar interior, nun clima tan cálido que a paisaxe lembraba ao das selvas tropicais actuais. En contra do que se pensaba, ao mesmo tempo que enormes dinosauros deambulaban pola zona, o bosque xa estaba coroado por inmensas árbores con flor e troncos formidables, emparentados con palmeiras e loureiros, que crecían cóbado con cóbado con secuoias e fentos milenarios.
Para Cindy Looy, profesora de bioloxía integrativa en Berkeley e coautora do estudo, estamos ante unha cápsula do tempo perfecta. «Esta cinza caeu en cuestión de días, porque a cinza non permanece no aire moito tempo. É realmente unha instantánea no tempo». As follas, as flores e os froitos caeron directamente do dosel arbóreo ao chan do bosque empuxados polo peso da erupción. Como sinala Jaemin Le, «Pódese pensar niso como unha ’Pompeia botánica’, onde os depósitos de cinza preservan todo na súa posición e podemos reconstruír a estrutura do bosque».
En total, o equipo identificou preto de 80 tipos distintos de froitos e sementes no xacemento, con varias formas que chegaban a alcanzar os dous centímetros e medio de lonxitude. En concreto, os autores describen unha colección de 77 morfotipos de diásporas. Pero se os modernos mamíferos fruxívoros aínda non existían, quen se comía estas ’enormes’ froitas primitivas?
«Que os animais estivesen a comer grandes diásporas carnosas durante ese tempo -razoa Looy- non é unha sorpresa porque outras plantas con sementes, como os ginkgos, xa as estaban producindo e facíano durante moito tempo. Esta flora fósil suxire que estes animais (os mamíferos) xa estaban a pasar a comer sementes máis grandes producidas por anxiospermas hai 75 millóns de anos. O cal é unha sorpresa, porque se pensaba que aínda non existían. Pero aquí están».
O estudo conclúe que a emerxencia destes froitos carnosos puido ser parte dunha adaptación crucial das plantas para conquistar os escuros e húmidos estratos inferiores dos grandes bosques tropicais. De feito, nesas profundidades sombrías, unha semente dotada de maiores reservas nutricionais tiña unha vantaxe decisiva para xerminar e buscar a luz do sol.
Sexa como fose, o certo é que aínda queda moito por descifrar sobre este antigo crebacabezas da vida terrestre. «Aínda non sabemos -confesa Le- que foi exactamente o que impulsou o aumento inicial no tamaño das diásporas das anxiospermas. Pero polo menos agora sabemos que non foi a extinción do final do Cretácico».
FONTE: J.M. Nieves/abc.es/ciencia
