#DígochoEu: Non digas *sonrojarse
Non. Non se di *sonrojarse nin tampouco *sonvermellarse. Entón como é? Esther aclárabolo!
#DígochoEu
A HISTORIA DO PLANETA TERRA
O noso fermoso planeta azul e verde rebosante de vida, a Terra, non foi sempre igual no pasado. Desde unha bóla de lume, pasando por unha bóla de xeo, a Terra percorreu un longo camiño ata que os ollos do primeiro ser humano abríronse para contemplar (e comprender) as súas marabillas. Naceu a partir da nebulosa solar, un disco de gas e po que rodeaba ao Sol temperán; cando a gravidade atraeu gas e po arremuinados para converterse no terceiro planeta desde o Sol.
A Terra é un dos planetas rochosos do interior do noso sistema solar. Calcúlase que, neste momento, o sistema solar está na metade da súa vida, o que significa que, dentro doutros 4.500 millóns de anos aproximadamente, o final da Terra sobrevirá, e tamén o de todas as criaturas viventes que habiten nel. Quen sabe se o ser humano continuará subsistindo para entón.
En comparación coa longa vida da Terra, o humano viviu apenas unhas décimas de segundo. A historia da Terra comeza cun pasado violento, sufocante e tóxico, incompatible para a vida; esta faceta do noso planeta, sen dúbida, resultaríanos moi pouco amigable, e era máis parecida ao inferno que é hoxe Venus.
Co paso de centos de millóns de anos, a Terra foi adquirindo, aos poucos, as características que a converteron no paraíso habitable que é hoxe. Ata o de agora, non coñecemos ningún outro planeta coas características da Terra, pero iso non significa que os planetas observados ata o de agora non estean senón nunha etapa primitiva, aínda pouco amigable para a vida, polo menos, tal como coñecémola. Durante a maior parte da súa existencia, a Terra foi un deses planetas hostís.
As criaturas viventes primitivas xurdirían nos océanos e, co tempo, fóronse complejizando e diversificando. Moito despois, a atmosfera adquiriu as características necesarias para protexer á vida da radiación perigosa, e animais e plantas comezaron a colonizar terra firme.
Pero esta lenta evolución tamén estivo marcada por eventos violentos e nada menos que cinco extincións masivas, que aniquilaron a incontables formas de vida, e cuxas sobreviventes mellor adaptadas son os antepasados de todas as criaturas que habitan hoxe a Terra.
A do noso planeta é unha historia chea de eventos catastróficos, pero tamén de períodos de absoluta e inviolable tranquilidade, de continentes cambiantes, océanos cheos de perigos, volcáns en erupción e a inexorable loita da vida por adaptarse e subsistir.
Que futuro lle agarda á Terra? Iso é outra historia. De momento, repasemos o apaixonante pasado do planeta Terra.
1. Hai 5.000 millóns de anos: o nacemento do sistema solar
Se puidésemos retroceder cinco mil millóns de anos no tempo, non teriamos un chan onde poder pousar os pés. Contemplariamos, en cambio, un anel de po ao redor dunha estrela recentemente nada. Estamos a asistir ao nacemento do noso sistema solar. Tras algúns centos de millóns de anos, a gravidade foi obrando a súa maxia para ir convertendo o po en rochas, e as rochas, nun protoplaneta.
2. Hai 4.500 millóns de anos: nace a Terra
Ao principio, a Terra era unha gran bóla de rocha fundida, ardente, como un inferno. Calcúlase que, cando naceu, a Terra contaba uns 1.200 ºC de temperatura na súa superficie; probablemente había vapor de auga, dióxido de carbono e nitróxeno, pero non osíxeno. Tampouco había continentes como os que existen na actualidade, senón un océano de lava.
3. Theia choca coa Terra: o nacemento da Lúa
Un novo planeta do tamaño de Marte viaxa a 15 quilómetros por segundo, 20 veces máis rápido que unha bala, cara á Terra. Denomínase Theia. Seguramente se trataba doutro protoplaneta rochoso recentemente nado no interior do noso sistema solar. Finalmente, prodúcese un choque planetario, expulsando gran cantidade de material cara ao exterior. Os entullos da colisión son o que máis tarde darían forma un satélite natural. Pero, antes de formarse, seguramente permaneceron en forma de anel, como os de Saturno, durante uns cuantos millóns de anos. Así se formou nosa Lúa. Por aquel entón, a Terra viraba máis rápido, e un día duraba só seis horas.
4. Hai 3.900 millóns de anos: a auga comeza a gobernar a Terra
Hai dúas hipótese sobre a presenza de auga líquida na Terra. A primeira é que foi enchendo a superficie aos poucos ao caer viaxando en asteroides que golpearon o noso planeta durante 20 millóns de anos. A outra posibilidade é que a auga estaría presente desde o principio, oculta baixo a codia. Neste momento da historia da Terra, os océanos gobernan o noso planeta. Pero aínda non hai nin rastro de ningún xeito de vida, nin tan sequera microorganismos.
5. O caldo primitivo: aparecen as primeiras formas de vida
Segundo a teoría da panspermia, puideron ser os meteoritos quen transportou os aminoácidos esenciais para a vida e depositáronos no fondo dos océanos. A auga agora contén organismos unicelulares, as primeiras formas de vida sobre a Terra.
6. Hai 3.800 millóns de anos: nacen as primeiras illas
As illas volcánicas comezan a irromper na superficie, sucando os océanos. No futuro, estas illas uniranse para formar os primeiros continentes. A actividade volcánica comeza a encher a atmosfera de dióxido de carbono.
7. Hai 3.500 millóns de anos: os estromatolitos, primeiras formas de vida complexas
Unhas colonias de bacterias chamadas estromatolitos son as primeiras formas complexas de vida da Terra. Os estromatolitos comezan a facer a fotosíntesis, transformando dióxido de carbono en glicosa, e expulsando osíxeno ao exterior. Os estromatolitos comezan, aos poucos, a encher o océano de osíxeno. Durante centos de millóns de anos, os estromatolitos continuaron enchendo o océano de osíxeno, e a atmosfera foise formando e engrosando. Estas colonias de bacterias prepararon o terreo para a chegada doutras formas de vida sobre a Terra.
8. Hai 1.500 millóns de anos: a formación de Rodinia
A rotación da Terra continúa retardándose, e agora os días duran 16 horas. Tras millóns de anos de tectónica de placas, formouse o primeiro supercontinente, Rodinia, moi árido no seu interior. Finalmente, fai uns 800 millóns de anos, Rodinia comezou a fracturarse pola forza da calor interna da Terra, cuxo núcleo segue fundido.
9. Hai 750 millóns de anos: período Terra bóla de neve
Tras a intensa actividade volcánica que motivou a fractura de Rodinia, prodúcese moito dióxido de carbono, que é absorbido polas rochas. Non hai suficiente dióxido de carbono para atrapar a calor do Sol na atmosfera, o que provoca un cambio climático e unha baixada masiva das temperaturas. Entramos na máis longa e intensa glaciación global do noso planeta, na que practicamente toda a superficie da Terra mantívose cuberta dunha capa de xeo duns tres quilómetros de grosor, e a temperatura media do planeta situábase en –50 ºC. Finalmente, 15 millóns de anos despois, a actividade volcánica consegue ir derritiendo o xeo, e o CO2 foi enchendo aos poucos a atmosfera de novo. Esta vez, sen rochas que poidan atrapar o dióxido de carbono, este foi enchendo a atmosfera provocando outro cambio climático e un aumento das temperaturas, o que contribuíu a seguir derritiendo o xeo.
10. Hai 540 millóns de anos: unha explosión de vida
Mentres a Terra achábase envolvida nunha capa de xeo, baixo a codia xeada, a auga líquida continuaba facendo prosperar a vida. Conforme o xeo foise derritiendo, hai uns 540 millóns de anos, prodúcese o que os paleontólogos chaman a explosión cámbrica, é dicir, a explosión de vida do Período Cámbrico. Agora, os días duran 22 horas, as temperaturas volven ser suaves e, baixa a auga, xorden multitude de formas de vida multicelulares asombrosas, decenas de miles de especies vexetais e animais: algas, trilobites, esponxas, vermes, anomalocaris... Estes animais son os antepasados dos actuais insectos. Tamén apareceron as picaias, unha incipiente espiña dorsal.
11. Hai 370 millóns de anos: a vida comeza a florecer en terra firme
Baixo a auga, as criaturas están protexidas, pero a vida sobre o terreo non sería posible sen a capa de ozono. Tanto osíxeno derivado da explosión de vida baixo o mar encheu a atmosfera que, reaccionando coa luz solar, creou un novo tipo de gas chamado ozono. O ozono pode absorber a radiación letal do Sol, co que agora a vida é posible sobre terra firme. O engrosamiento da capa de ozono foi o que motivo a aparición das primeiras especies vexetais sobre a terra. Pero os animais da Explosión Cámbrica tiveron que enfrontarse á extinción masiva do Devónico-Carbonífero. Algúns dos sobreviventes sairían da auga e comezarían a colonizar terra firme pouco despois. Co tempo, os animais foron enchendo a Terra. Estamos en plena Era Paleozoica, cando os insectos de gran tamaño gobernaban o planeta, como a meganeura (na imaxe).O ovo e a semente foron o gran avance evolutivos desta etapa, que facían que os animais e plantas deixasen de depender da auga para colonizar terra. Aparecen os primeiros réptiles, que comezan a dominar a Terra.
12. Hai 252 millóns de anos: a idade dos réptiles toca ao seu fin
Durante millóns de anos, outro tipo de grandes animais dominaron a Terra. Non eran dinosauros, senón réptiles de gran tamaño, como os gorgonópsidos. A maioría pereceu tras a extinción masiva do Pérmico-Triásico, a terceira gran extinción que sufriría a Terra, e a maior que xamais experimentou. O 95 % das criaturas viventes perecería, e as especies que sobreviviron herdarían a Terra.
13. Hai 190 millóns de anos: o supercontinente de Panxea rompe
Panxea marca o final da Era Paleozoica e o inicio da Era Mesozoica. Os fragmentos de Panxea serán un remanente do que hoxe son os nosos continentes actuais. Os cambios da superficie da Terra obrigan aos animais para adaptarse ás novas condicións. Os grandes saurios dominan agora a terra e os mares.
14. Hai 66 millóns de anos: os dinosauros extínguense
Hai 66 millóns de anos, o reinado dos dinosauros viuse ameazado, e finalmente destronado, polo impacto dun asteroide de 11 quilómetros de diámetro. As consecuencias do impacto provocaron a quinta extinción masiva do planeta, a coñecida como extinción masiva do Cretácico-Paleógeno. O 76 % das especies desapareceu, incluídas todas as especies de dinosauro, excepto os antepasados das aves. Esta foi a gran oportunidade para os mamíferos, que por aquel entón eran só pequenos roedores. Estes foron capaces de sobrevivir baixo terra alimentándose de raíces e grans, subsistindo ao cataclismo e podendo prosperar.
15. Actualidade: o Antropoceno
Algúns científicos falan do Antropoceno, a idade de humano, como unha nova etapa xeolóxica da Terra, debido ás profundas consecuencias da actividade da nosa especie sobre a Terra. Na actualidade, obsérvanse as evidencias doutro cambio climático, acelerado pola actividade industrial humana, e o inicio dunha sexta extinción masiva.
FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es/natureza Imaxes: Wikimedia Commos, NASA e iStock
MOMENTOS ESTELARES DA CIENCIA XVI
Continúo coa serie de vídeos animados, se explica dunha maneira moi didáctica e divertida algúns dos momentos clave da historia da ciencia.
Hoxe falaremos de Rachel Carson e a orixe do ecoloxismo científico.
A bióloga estadounidense Rachel Carson (maio 1907-abril 1964) inspirou o aumento da preocupación polo medioambiente na sociedade americana despois de que o seu libro ‘Primavera silenciosa’, que alertaba sobre o efecto que tiña o uso de pesticidas nos ecosistemas, convertésese en éxito de vendas.
FONTE: bbvaopenmind.com
Continuará...
#DígochoEu: Non digas nin eso nin esos
Hoxe, Esther Estévez, convídanos a que non digamos nin *eso e nin *esos... Queres saber por que?
#DígochoEu: Non digas *evaluar
Nin *evaluar nin *evaluación son palabras correctas. Hoxe, Ether Estévez, explícanos como se di en galego!
EDUCACIÓN
O obxectivo principal da educación é prepararnos para os problemas da vida real e achegar aos máis novos o coñecemento para enfrontalos. Ela axúdanos a ser mellores cidadáns, a obter un traballo mellor pagado, mostra a importancia do traballo duro e, ao mesmo tempo, axúdanos a medrar e desenvolvernos. É a forma en que, entre todos, damos forma a unha mellor sociedade para vivir coñecendo e respectando os dereitos, as leis e as normas.
Sobre iste tema imos hoxe reflexionar coas seguintes frases:
1. A primeira é do músico británico Edward Benjamin Britten (1973-1976): "Aprender é como remar contra corrente: en canto se deixa, retrocédese".
2. A segunda é do pedagogo estadounidense John Dewey (1859-1952): "A educación non é preparación para a vida; a educación é a vida en si mesma".
3. A terceira é do escritor estadounidense RalphWaldo Emerson (1803-1882): "O educador é o home que fai que as cousas difíciles parezan fáciles".
4. A última de hoxe é do activista conta o apartheid sudafricano Nelson Mandela (1918-2013): "A educación é a arma máis poderosa que podes usar para cambiar o mundo".
SOLUCIÓN ENCRUCILLADO CXXVIII
VERTICAIS: 1. Sudán 2. Picallo 3. Calleiro 6. Almanzor 7. Tona 9. Ajo.
HORIZONTAIS: 4. Miñoca 5. Balboa 8. Endogamia 9. Ábaco.
Máis cultura xeral!
MOMENTOS ESTELARES DA CIENCIA XV
Continúo coa serie de vídeos animados, se explica dunha maneira moi didáctica e divertida algúns dos momentos clave da historia da ciencia.
Hoxe falaremos de Charles Caverly, Jonas Salk, Albert Sabin,... Así vencemos á Polio.
Unha serie de brotes a comezos do XX dunha misteriosa epidemia que se ceba cos mais mozos. Investigación e concienciación foron da man para lograr erradicar esta enfermidade contaxiosa.
FONTE: bbvaopenmind.com
Continuará...