CURIOSIDADES

MINERAIS RAROS IV: OTTOITA

A xeoloxía é un campo incriblemente diverso co que podemos aprender moito sobre o noso planeta Terra. Unha das facetas máis curiosas desta ciencia é a dos minerais máis raros do planeta.

Hai minerais moito máis estraños que os diamantes; máis de 5.000 especies minerais coñecidas na Terra, desde o omnipresente cuarzo pasando pola finguerita, a ichnusaite, a nevadaita, da que no último día falamos, ou o protagonista de hoxe a ottoita.

A ottoita, cuxo microscópico tamaño fai que sexa moi difícil de atopar. Este raro mineral incorpora telurio á súa composición, o que suma aínda máis puntos á súa singularidade.

Sistema cristalino: Monoclínico

A súa fórmula é Pb₂TeO₅

Continuará...

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es e elpais.com/ciencia       Imaxe: Robert Downs (Universidade de Nevada)

MINERAIS RAROS III: NEVADAITA

A xeoloxía é un campo incriblemente diverso co que podemos aprender moito sobre o noso planeta Terra. Unha das facetas máis curiosas desta ciencia é a dos minerais máis raros do planeta.

Hai minerais moito máis estraños que os diamantes; máis de 5.000 especies minerais coñecidas na Terra, desde o omnipresente cuarzo pasando pola finguerita, a ichnusaite, da que no último día falamos, ou o protagonista de hoxe a nevadaita.

A nevadaita é un mineral clasificado en categorías un e dúas de singularidade. Está composto por vanadio e cobre e formouse baixo condicións ambientais moi estritas.

A súa fórmila é (Cu⁺²+,Al,V⁺³)₆ Al₈(PO₄)₈ F₈(OH)₂·22H₂O

Os cristais son moi coloridos, pero microscópicos. Sistema de cristalización: Ortorrómbico. Lustre: Vítreo. Cor: Verde pálido ou turquesa. Dureza: 3

Continuará...

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es e asturnatura.com   Imaxe: Robert Downs (Universidade de Nevada)

MINERAIS RAROS II: ICHNUASAITE

A xeoloxía é un campo incriblemente diverso co que podemos aprender moito sobre o noso planeta Terra. Unha das facetas máis curiosas desta ciencia é a dos minerais máis raros do planeta.

Hai minerais moito máis estraños que os diamantes; máis de 5.000 especies minerais coñecidas na Terra, desde o omnipresente cuarzo pasando pola finguerita, da que onte falamos, ou o protagonista de hoxe,  a ichnusaite.

A ichnusaite é  outra rara avis da xeoloxía. É un composto natural de torio e molibdeno coa fórmula Th(MoO₄)₂ •3H₂O. Foi descuberto en Su Seinargiu, Sarroch, Cagliari, Sardeña, Italia en 2013. O nome provén do antigo nome grego de Sardeña, Ιχνουσσα, Ichnusa.

É incolora, quimicamente pura, cun sistema de cristalización monoclínica e con cristais prismáticos.

Moscovita, nuragheita e xenotima-(Y) son os asociados da ichnusaite.

Continuará!

FONTE: Srah Romero/muyinteresante.es     Imaxe: Italo Campostini/mindat.org

A LÚA AFÁSTASE DA TERRA

A Lúa que miramos todas as noites non ten o mesmo tamaño que a que vían os nosos antepasados. Parecía máis grande porque estaba máis preto da Terra. Chegará un momento en que nos deixará para sempre.

Por que a Lúa abandónanos? Ao contrario do que sucede na película Moonfall (2022) de ciencia ficción, a nosa Lúa, formouse hai miles de millóns de anos cando houbo unha colisión planetaria coa Terra dun obxecto chamado "Tea" (que forma a hipótese do gran impacto cun protoplaneta do sistema solar), está a afastarse de nós, facendo que os días sexan máis longos e os anos máis curtos debido a esta dinámica Terra-Lúa en constante cambio. E non hai maneira de atrasar este reloxo.

A Lúa, unhas catro veces máis pequena que a Terra, parece unha constante no noso ceo, pero o certo é que desde entón atópase nun estado de cambio continuo. E é que a Terra e a Lúa están a ’separarse’. A Lúa recentemente nada estaba case 16 veces máis preto da Terra do que está hoxe. A medida que se arrefriaba, a Lúa retrocedía, mesmo a miles de quilómetros de distancia. E, cada día, a Lúa afástase un pouco máis de nós.

Os científicos levan máis de 50 anos medindo exactamente esta distancia. A Lúa está a aumentar a súa órbita e afastándose de nós a un ritmo de 4 centímetros por ano (concretamente 3,78 cms/ano). 

As forzas da gravidade son invisibles e irrompibles, e non importa o que fagamos ou o que sintamos respecto a elas, seguirán empuxando á Lúa. Durante moitos millóns de anos seguiremos separándonos. O que sucede neste caso é que a Lúa xera mareas nos océanos da Terra e as mareas "consomen" unha gran cantidade de enerxía por fricción. A fricción é o que frea a rotación da Terra. Por tanto, a Lúa retrocede e isto retarda a rotación da Terra. Todo este arrastre de ida e volta empuxa á Lúa cara a fóra e agranda a súa órbita. Aínda que sexa moi lento, faino. E non hai volta atrás.

A órbita da Lúa con respecto á Terra é elíptica e non perfectamente redonda, polo que cada noite atópase máis preto ou máis lonxe de nós. Con todo, a Lúa atópase en media a 385.000 km de nós.

Nuns 50 mil millóns de anos, a Lúa deixará de afastarse de nós e asentarase nunha órbita estable. Neste punto, o noso satélite tardará uns 47 días en dar a volta á Terra (actualmente, tarda un pouco máis de 27 días). E, cando se logre esta nova estabilidade, a Terra e a Lúa quedarán unidas entre si por mareas. Como resultado, parecerá que a Lúa sempre está no mesmo lugar do ceo.

Que significa isto para nós, os habitantes da Terra, aquí e agora? De momento nada. As implicacións da saída da Lúa son sutís e en gran medida académicas. Con todo, serven como recordatorio da natureza dinámica do noso universo, onde mesmo o rostro aparentemente inmutable do noso compañeiro e satélite lunar conta unha historia de movemento e cambio perpetuo. O problema? Que o Sol terá outros plans dentro duns 5.000 millóns de anos, porque se transformará en xigante vermella cando se lle acabe o combustible e a Terra e todo o que estea ao seu alcance, como consecuencia da súa expansión, acabará sendo tragado polo Sol no seu último alento.

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es    Imaxe: es.quora.com

MINERAIS RAROS: FINGERITA

A xeoloxía é un campo incriblemente diverso co que podemos aprender moito sobre o noso planeta Terra. Unha das facetas máis curiosas desta ciencia é a dos minerais máis raros do planeta.

Hai minerais moito máis estraños que os diamantes; máis de 5.000 especies minerais coñecidas na Terra, desde o omnipresente cuarzo ata o primeiro protagonista desta serie que hoxe comezamos, o esquivo e raro mineral coñecido como fingerita.

A fingerita ostenta a particularidade de acharse exclusivamente nun só lugar do mundo: as ladeiras do volcán Izalco no Salvador, que pertence á Área de Conservación e Reserva de Biosfera Apaneca do continente americano. E Ieste é só o principio das súas rarezas.

Iste mineral é inusualmente raro, xa que se forma en condicións “extremadamente raras” e desaparece ao entrar en contacto coa choiva. A pesar de ser os máis extraordinarios do planeta non son os máis valiosos, como os diamantes ou outras xemas preciosas, pero destacan por formarse en condicións pouco habituais e estar presentes en moi poucos lugares.

A fórmula química da fingerita, β-Cu₂V₂Ou, é tan complexa como rara. Esta composición única inclúe os elementos cobre (Cu), osíxeno (O) e vanadio (V), que se combinan nunha estrutura específica que só pode formarse baixo un conxunto moi limitado de condicións. A súa composición é tan rara que se cambiamos, aínda que sexa un pouco, a proporción de cobre e vanadio, obtemos un mineral totalmente diferente. A estrutura cristalina do mineral é delicada e intrincada, e a súa cor é negro con brillo metálico e opaco. En luz reflectida no aire, a fingerita é de cor gris media. Os minerais asociados inclúen tenardita, eucloro, estoiberita, shcherbinaita, ziesita, bannermanita, calcocianita e calcantita.

Este raro mineral foi descuberto como cristais triclínicos que se presentan como sublimados volcánicos ao redor de fumarolas no cráter do volcán Izalco e nomeado como fingerita en honra ao científico Larry W. Finger, minerólogo estadounidense do Carnegie Institution for Science (laboratorio de Xeofísica) de Washington, Estados Unidos que liderou o grupo de mineralogistas que levou a cabo o achado e foi rexistrado pola Asociación Mineralóxica Internacional en 1985.

Considérase moi raro porque foi atopado no ambiente hostil do volcán Izalco no Salvador, un lugar onde poucos minerais poden formarse e sobrevivir. De feito, Izalco, é coñecido como o "Faro do Pacífico" pola súa actividade case constante que proporcionou o crisol perfecto para o nacemento deste estraño mineral que se disolve en auga. Concretamente, o mineral fórmase nas fumarolas oxidantes de alta temperatura dos volcáns activos. A fingerita necesita calor extrema e a contorna química adecuada para que cristalice. E, ante todo, precisa unha concentración inusualmente alta de vanadio e cobre.

Outra das súas rarezas é o perecedoiro que resulta este mineral. É moi delicado, xa que se a temperatura baixa ou o mineral exponse a unha mestura incorrecta de gases, pode descompoñerse ou transformarse rapidamente noutro tipo de rocha.

Por se isto fose pouco, o seu acceso tampouco é fácil. Estar preto dun volcán activo nun lugar inhóspito é unha tarefa arriscada, por iso é polo que a recolección de mostras sexa un desafío perigoso para os mineraloxistas. De feito, os investigadores que o descubriron só puideron colleitar uns poucos miligramos.

"É comprensible que os minerais formadores de rochas atraian a maior atención na literatura mineralóxica, mentres que o descubrimento de novos minerais, que xeralmente son extremadamente raros, xa non representa o obxectivo central de moitos mineraloxistas", afirmaron os autores da Rockefeller University, no seu estudo publicado en 2016 na revista American Mineralogist nunha investigación sobre a taxonomía da fingerita e outros minerais raros.

O estudo clasificou 2.500 minerais diferentes polas súas características exóticas: formarse só en condicións extremas, disolverse ou desaparecer rapidamente, aparecer en lugares de difícil acceso ou estar compostos por elementos raros, calidades que ten a fingerita ao 100%.

Loxicamente, dada a súa rareza e inestabilidade, a fingerita non ten aplicacións comerciais; non é interesante para a industria. O seu valor reside principalmente na investigación científica e no ámbito dos coleccionistas de minerais, onde é apreciado pola súa excepcional rareza e beleza. É un auténtico tesouro mineralóxico apto para entusiastas da xeoloxía máis complexa da Terra.

Continuara!

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es    Imaxe: Midjourney/Sarah Romero

ASÍ É O ESCUDO MAGNÉTICO QUE PROTEXE Á TERRA E FAI POSIBLE A VIDA

Representación do campo magnético da Terra / NASA

Ocorre a miúdo que o máis importante pasa absolutamente desapercibido. Por exemplo, cando foi a última vez que pensaches no campo magnético terrestre, se é que algunha vez fixéchelo? Ademais de dirixir as agullas dos compases cara ao norte ou a migración das aves, o campo magnético terrestre ten algún outro efecto no noso día a día?

Imos comezar cun spoiler: o campo magnético terrestre desvía cada segundo uns 1,5 millóns de toneladas de material exectado do Sol a alta velocidade. Se non estivese aí, a atmosfera sufriría unha erosión directa e continuada, non tería capacidade para esquivar o impacto directo desas partículas solares, que arrastrarían con elas todo o que nos protexe. Por tanto, sen campo magnético terrestre, non existiría a vida tal e como a coñecemos na superficie do noso planeta. Desde logo, tampouco serían posibles nosas sociedades tecnolóxicas, xa que o campo magnético protexe tamén os nosos equipos electrónicos, non só noso ADN, diste mesmo bombardeo.

A Terra (igual que Mercurio, Xúpiter, Saturno, Neptuno e Urano) está rodeada por un campo magnético relativamente intenso que ten a súa orixe, na súa maior parte, no interior do planeta. Crese que, agora, nesta etapa da evolución terrestre, está alimentado polo arrefriado e a cristalización do núcleo: iso axita o ferro líquido que o rodea, creando potentes correntes eléctricas que xeran ese campo magnético que se estende cara ao espazo. A este tipo de campo magnético coñéceselle como xeodinamo e á estrutura de campos de forzas que desvía a maior parte do vento solar, formando un escudo protector, a chama magnetosfera.

Para dar algúns detalles de como funciona, viaxemos agora uns 80 quilómetros por encima das nosas cabezas. Alí, a esa altura por encima do chan, ocorre algo fundamental. E é que unha fracción importante do gas nesta rexión está ionizado, é dicir, que as partículas están cargadas eléctricamente, en xeral porque perderon algún electrón na súa estrutura debido á radiación enerxética da nosa estrela. As partículas cargadas compórtanse dunha maneira moi especial: seguen as liñas de campo magnético e, por tanto, móvense como en autoestradas concretas, é coma se fosen por carrís.

Antes de seguir, puntualicemos algo importante: o Sol, como todas as estrelas, ademais de enerxía electromagnética en todo o rango (os nosos ollos só son sensibles á luz visible, que é un rango moi estreito), execta grandes cantidades de material en forma de partículas cargadas a alta velocidade. Isto é o que se coñece como vento estelar; ou vento solar, no caso da nosa estrela. Na conexión entre a magnetosfera e o vento solar está o corazón do que se coñece como clima espacial.

Se puidésemos visualizar o campo magnético terrestre veriamos que é o que coñecemos como campo magnético dipolar, onde as liñas de forza saen dun hemisferio e métense no outro. Na convención normal, as liñas do campo que saen, as que apuntan cara a fóra son o norte magnético e as que entran o sur. No caso da Terra, ás veces para evitar confusión co norte xeográfico invístese a convención e o polo norte magnético apunta cara ao sur e o polo sur magnético cara ao norte. No norte, as liñas de campo apuntan cara a dentro, ao revés que cos imáns. Está ademais inclinado 11,5 graos respecto ao eixo de xiro do planeta, que é o que define os polos norte e sur xeográficos.

O campo magnético terrestre é dúas veces máis intenso nos polos que no ecuador. Isto sabémolo grazas aos instrumentos colocados en satélites que exploraron tanto a intensidade como a dirección do campo magnético terrestre e confirmado a súa natureza en forma de dipolo. A forma que adquire é, ademais de complexa, variable. Algúns dos seus compoñentes son os cintos de radiación de Van Allen, a corrente de anel, a cola magnética ou a magnetopausa.

Demos tan só algúns detalles fascinantes da estrutura do campo magnético que rodea a Terra. Rodeando o planeta existe unha rexión que está formada por plasma frío e denso que rota coa Terra. Están tamén aí fose os cintos de Van Allen, onde as partículas móvense con enerxías relativistas (próximas á velocidade da luz).

No que se coñece como a corrente de anel, os ións enerxéticos móvense a moita menos velocidade que nos cintos de Van Allen, pero teñen unha densidade máis alta e producen unha corrente eléctrica que rodea á Terra. Os electróns móvense da zona do crepúsculo á zona onde é de noite e os ións cargados positivamente fano ao revés. Esta corrente de anel xera un campo magnético que apunta na dirección oposta do campo magnético terrestre e que, cando se intensifica, diminúe a intensidade do campo que se mide en superficie. Hai máis correntes que conectan a corrente de anel coa ionosfera e que xogan un papel esencial nas auroras boreales e o clima espacial.

Para entender a configuración global da forma en que se moven as partículas na nosa contorna espacial fáltanos un ingrediente fundamental: o vento solar, que ademais é magnético. Unha maneira de visualizar de maneira sinxela esa interacción é imaxinar o vento solar como a corrente dun río e a Terra e o seu campo magnético como unha pedra xigante. Como o vento solar é supersónico temos un choque de proa e detrás do obstáculo temos a cola, unha cola magnética. O das tormentas magnéticas e a súa orixe deixámolo para outra ocasión.

FONTE: Eva Villaver/elpais.com/ciencia

A FRONTEIRA MÁIS PEQUENA DO MUNDO E QUE ESTÁ EN ESPAÑA

Peñón de Vélez da Gomera (España) / Wikipedia

A superficie total da Terra é de máis de 500 millóns de quilómetros cadrados. A maioría dos países do planeta comparten as súas respectivas fronteiras con polo menos un país. En Europa, por exemplo, os países con máis fronteiras son Rusia, Alemaña, Francia, Austria, Turquía e Serbia. Entre estas numerosas fronteiras internacionais, existe unha moi especial: unha fronteira minúscula, pero historicamente significativa, situada en España. Está moi preto de Marrocos e é o motivo principal polo que a fronteira máis pequena do mundo onde viven uns 1.000 habitantes, está protexida polo Exército de Terra.

Trátase do Penón de Vélez da Gomera, un enclave do Mediterráneo occidental, ao longo da costa norte de Marrocos no norte de África (a 117 quilómetros ao sueste de Ceuta). É un pequeno pedazo de terra, gobernado por España que separa o territorio español de Marrocos e evidenciando un exemplo sorprendente de como a xeografía política pode crear enclaves de terra que desafían todas as expectativas.

 Mapa do Rif (Marrocos) / Javier Belloso/gomara.wordpress.com

O seu tamaño é realmente diminuto: uns 19.000 metros cadrados cunha altura máxima de 87 metros. A fronteira en si mesma, apenas cobre 85 metros de longo e non está permitido cruzala nin desde España nin desde Marrocos.Esta formación rochosa é o resultado dun dramático evento xeolóxico ocorrido en 1.930, un terremoto de magnitude 7.0 na escala Richter, que provocou un enorme esvaramento de terra. Tras sacudir a zona e mover as placas africana e ibérica, produciuse unha ebulición de area que formou un estreito istmo de 85 metros de longo que conectou a illa anteriormente illada co continente por unha delgada franxa de area, creando no camiño a fronteira máis curta do mundo.A historia do Peñón de Vélez da Gomera é tan intrigante como pequeno o seu tamaño. Todo comeza a principios do século XVI, cando a illa, que foi utilizada como refuxio e base de operacións por grupos de piratas locais que atacaban regularmente aos barcos españois a través do mar Mediterráneo, foi capturada polas forzas españolas. Concretamente, foi grazas a unha brigada naval española ao mando de Pedro Navarro a que capturou a illa en 1.508.Ao longo dos séculos, o control deste territorio foi cambiando debido a tratados, conflitos e manobras diplomáticas. Así, a illa cambiou de mans unas cantas veces ata que os españois finalmente retomaron o seu dominancia en 1.564, controlando este minúsculo penedo desde entón.A pesar do seu pequeno tamaño, o Peñón de Vélez da Gomera ten un valor estratéxico importante. É unha das prazas de soberanía que quedan de España nesta zona e segue sendo un punto de discordia nas relacións hispano-marroquís.Como comentamos ao principio, a fronteira, a pesar de ser tan nimia, está vixiada e representa unha demarcación física de soberanía que serve como símbolo das conquistas históricas e da natureza complexa das fronteiras internacionais.

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es

DESCUBERTO UN ASTROLABIO ANDALUSÍ

Á esquerda, primeiro plano do astrolabio de Verona que muestra inscricións en hebreo e en árabe. A dereita, a nai do artefacto e sobre ela laa ’rete’, o mapa das estrellas / Federica Gigante/elpais.com

Non sabían o que tiñan. Os coidadores dun museo familiar de Verona (Italia) crían que o estraño obxecto era falso. Pero unha historiadora da Universidade de Cambridge (Reino Unido), Federica Gigante, soubo o que era nada máis velo nunha imaxe subida a internet. En canto puido, foise ata alí e unha vez tívoo diante soubo que estaba ante unha xoia da tecnoloxía medieval, un computador do século XI: astrolabio.

O astrolabio é un instrumento astronómico que serve para determinar a latitude, a lonxitude, a altura ou a posición dos corpos celestes, así como para calcular a hora.

A experta identificou o obxecto como andalusí e, polo estilo do gravado, a caligrafía e a disposición das escalas no reverso, relacionouno con instrumentos fabricados na al-Ándalus, a zona de España gobernada polos musulmáns, no século XI. Cos anos sufriu moitas modificacións, adicións e adaptacións polos seus usuarios musulmáns, xudeus e cristiáns de España, o norte de África e Italia.

Polo menos engadiron tres traducións e correccións a este obxecto, dous utilizando o hebreo e un unha lingua occidental. Trátase de "un obxecto incriblemente raro", unha "testemuña dos contactos e intercambios entre árabes, xudeus e europeos na Idade Media e principios da Moderna", escribe a investigadora.

Nunha das caras da placa está inscrito en árabe "para a latitude de Córdoba, 38° 30’" e na outra "para a latitude de Toledo, 40°", o que suxire que "podería ser feito" nesta última cidade, nunha época na que era un próspero centro de convivencia e intercambio cultural entre musulmáns, xudeus e cristiáns, agrega un comunicado da Universidade de Cambridge.

O estudo, publicado na revista Nuncius, sinala as similitudes dalgunhas características desta peza cos astrolabios fabricados en Toledo por famoso creador deste tipo de instrumentos Ibrāhīm ibn Saʿīd al-Sahlī. O astrolabio presenta liñas de oración musulmás e nomes de oracións dispostos para garantir que os seus usuarios orixinais mantivesen o tempo para realizar os seus rezos diarios.

Contén a firma "para Isḥāq [...]/a obra de Eūnus", que se gravou probablemente para un propietario posterior e os nomes poderían ser xudeus escritos en letra árabe, o que suxire que circulou en certo momento no seo dunha comunidade xudía sefardí de España, onde o árabe era a lingua falada. Unha segunda placa engadida leva inscritas as típicas latitudes norteafricanas, o que suxire que, noutro momento da vida do obxecto, talvez utilizouse en Marrocos ou Exipto.

O longo periplo do astrolabio relátano tamén os seus engadidos e traducións hebreas, o que indica que saíu de España ou do norte de África e circulou entre a comunidade xudía da diáspora en Italia, onde se utilizaba o hebreo. A autora destaca un dos engadidos hebreos, gravado sobre a marca árabe da latitude 35°, que di "34 e medio" en lugar de "34 ½", polo que o gravador non sería astrónomo nin fabricante de astrolabios.

Outras inscricións hebreas son traducións dos nomes árabes dos signos astrológicos: Escorpio, Saxitario, Capricornio, Acuario, Pisces e Aries. A peza ten gravados en hebreo e en números occidentais que traducen e corrixen os valores da latitude, incluso varias veces, e é "moi probable" que se fixesen en Verona para un falante de latín ou italiano. Algunhas desas emendas son erróneas ou contraditorias en relación a Córdoba e Toledo.

O chamado astrolabio de Verona ten unha rete (un disco perforado que representa un mapa do ceo) que é unha das primeiras que se coñecen fabricadas en España. Analizando a posición das estrelas na rede, é posible calcular que foron colocadas na posición que tiñan a finais do século XI e coinciden coas doutros astrolabios da época. Esta peza crese que acabou na colección do nobre veronés Ludovico Moscardo (1.611-1.681) antes de pasar por matrimonio á familia Miniscalchi, que en 1990 creou a Fondazione Museo Miniscalchi-Erizzo, onde se conserva agora.

FONTE: eldiadecordoba.es