OPINIÓN E COMENTARIO

ONDE HAI UN MESTRE, HAI UNHA ESCOLA

 

Hai máis de 40 anos que as viñetas e caricaturas de ‘Peridis’ arrincan un sorriso -ou unha reflexión- aos lectores do diario ‘El País’. Un labor humorístico e  satírica que leva exercendo desde a fundación do xornal, en 1976.

Con todo, poucos saben que José María Pérez, alias ‘Peridis’, é case un home do Renacemento. Polifacético “por vocación e curiosidade”, compaxinou o seu traballo como ilustrador coa profesión de arquitecto, novelista e presentador de televisión. Tamén levou a cabo un intenso labor social e educativa no ámbito da arte e a restauración do patrimonio. Pero se algo destaca de ‘Peridis’, é o seu sorriso entrañable e o seu espírito incansable. Aos seus 79 anos é dono do entusiasmo contaxioso dun neno, un locuaz amante da vida e un firme defensor do coñecemento.

José María Pérez, ‘Peridis’, é arquitecto, debuxante, divulgador do patrimonio cultural e escritor. É colaborador no programa ‘Aquí a Terra’ de TVE e en ‘A vivir que son dous días’, da Cadea Ser. Tamén dirixiu e presentou para TVE a serie documental ‘As claves do Románico’. É doutor  honoris causa pola Universidade de Valladolid e recibiu o Premio Nacional de Restauración e Conservación de Bens Culturais en 2018. É autor de diversos libros sobre humor, sátira política e divulgación de arte, como ‘A luz e o misterio das catedrais’ (2012) e ‘Ata unha ruína pode ser unha esperanza’ (2017). En 2014 obtivo o Premio de Novela Histórica Alfonso X o Sabio por ‘Esperando ao rei’. A súa última novela, ‘O corazón con que vivo’, recibiu o Premio Primavera de Novela en 2020.

NUNHA SOCIEDADE TECNOLÓXICA, A EDUCACIÓN É CLAVE

 

Que é un algoritmo? En que se diferencian a ciencia e a tecnoloxía? Por que o sistema de numeración posicional cambiou a historia? E quen foi “o matemático errante”?

 A curiosidade lévanos a indagar nos misterios da ciencia e a explorar un mundo fascinante que, á súa vez, permítenos coñecernos como humanidade. Para o matemático Enrique Gracián, o coñecemento científico significa “saber de cultura, igual que sabemos de música ou de arte, e así entender o porqué de moitos procesos e cambios da historia”.

 Licenciado en matemáticas pola Universidade de Barcelona, Enrique Gracián foi durante anos o subdirector do mítico programa ‘Redes’ de TVE, xunto a Eduard Punset. Conta cun longo historial como docente en diversos ámbitos académicos e colaborou na sección de ciencia de medios como ‘La Vangardia’ e ‘El País’. Tamén é o creador do método ’SANGAKOO’, un sistema innovador para a didáctica das matemáticas. Entre as súas publicacións destacan as biografías do matemático Von Neumann e do científico Robert Hooke, así como os libros de divulgación matemática ‘O Infinito, un descubrimento sen fin’ e ‘Os números primos, o longo camiño cara ao infinito’. En 2020 publicou o seu último ensaio, titulado ‘Construír o mundo’.

TER ALTAS CAPACIDADES NON SIGNIFICA SACAR BOAS NOTAS

Nenos que foron bebés diferentes, cunha mirada e vocabulario precoz, capaces de investigar sobre astros e dinosauros ao mesmo tempo que razoan como adultos, abúrrense en clase, distráense porque a súa mente voa con cada estímulo, sofren porque senten de forma extrema e buscan pasar desapercibidos e mimetizarse na sociedade para non ser sinalados. Estas e outras peculiaridades comparten os nenos e mozos con altas capacidades, talentos simples, complexos, superdotados e prodixios. Pero que sabemos sobre este colectivo minoritario nas escolas?

"Máis aló do estereotipo que a xente cre, que ter altas capacidades é ter un C.I. determinado, un cociente intelectual determinado e ademais sacar moi boas notas, que se confunde co rendemento académico, ter altas capacidades significa toda unha estrutura psíquica, emocional, unha maneira diferente de procesar a realidade, unha maneira diferente de sentir e de pensar", explica a psicóloga Olga Carmona.

Experta en Neuropsicoloxía da Educación e Atención Psicoeducativa de Nenos con Altas Capacidades e directora do Centro de Psicoloxía CEIBE de Madrid, Carmona adicou máis de 20 anos á investigación e detección precoz de altas capacidades en mozas e adultos, así como ao seu estímulo e desenvolvemento en proxectos como o ’Oveto Virtus’ do Instituto Oviedo de México ou o Centro Internacional de Apoio ao Talento e á Alta Capacidade ’Intalent’ en Latinoamérica. Coautora dos libros ’O xenio que levas dentro’ e proximamente ’Manual práctico para nais, pais e fillos con altas capacidades’, esta experta sinala os puntos onde podería mellorar o sistema educativo e a sociedade en xeral para desenvolver o potencial destes mozos, sen caer nos mitos ou estereotipos sobre a súa forma de aprender, pensar ou sentir.

"Cando facemos unha detección de altas capacidades, o primeiro que explicamos aos pais é que non se trata dunha mala noticia; non é un diagnóstico psicopatolóxico. Non deben ter medo ás etiquetas. Só trátase de profundar no perfil do neno para saber que necesita, para satisfacer a súa demanda, tanto a nivel académico, como a nivel afectivo", conclúe a psicóloga.

DE APRENDIZ A CHEF DE ALTA COCIÑA

Cando Andoni Luís Aduriz tiña 14 anos, un orientador escolar acudiu ao seu colexio para suxerir saídas profesionais aos alumnos. A quen tiña cualificacións medias suxeriu que elixisen entre academias militares, formación profesional, oficios e traballos manuais, coma se o seu futuro dependese desa decisión. A nai de Aduriz, que coñeceu a fame na Guerra Civil e a posguerra, decidiu que o seu fillo mal estudante sería cociñeiro: "Se estás nunha cociña, polo menos, comerás".

Así comezou, case accidentalmente, a carreira do chef Aduriz, considerado un dos máximos expoñentes da Nova Cociña Vasca, Premio Nacional de Gastronomía, dúas Estrelas  Michelín e símbolo da creatividade gastronómica. No seu proxecto Mugaritz, que non é un restaurante senón un "experimento", Aduriz desenvolveu unha investigación interdisciplinar que conecta a gastronomía coa filosofía, a arte, o teatro ou a neurociencia. E onde, ademais, innovan con sabores e texturas para narrar historias máis que preparar pratos.

Autor de libros como ’Cociñar para vivir’, ’Mugaritz: A Natural Science of Cooking’ ou ’Innovación aberta e alta cociña’, o chef Aduriz é coñecido pola súa inquietude intelectual e social, que levouno a colaborar en varios proxectos solidarios e construír en Mugaritz un santuario onde estudan e fórmanse as novas promesas da cociña. "Pensei: Se algún día teño un proxecto, xa se o que vou sementar aí. Conciencia crítica, solidariedade, creatividade, a mirada creativa, o  inconformismo, a capacidade de sacrificio, a resiliencia. Isto é o que pasará en Mugaritz porque eu vouno a cultivar". E así se cumpriu o desexo da súa nai, e Aduriz nunca pasou fame.

CIENCIAS E HUMANIDADES DEBEN AVANZAR DA MAN

 

Están as ciencias e as humanidades condenadas a rivalizar? Ciencia e filosofía deberían camiñar da man? Son grandes cuestións que nos expoñen os avances tecnolóxicos e científicos do século XXI. A resposta de Jimena Canales, física e doutora en Historia da ciencia, é clara: “Mentres ciencias e humanidades non avancen conxuntamente, non abordaremos moitos dos problemas que ten hoxe a ciencia, que se deben abordar de maneira humanística”.

Jimena Canales naceu en México e criouse en Monterrey, unha cidade infestada de grandes industrias e fábricas. De nena apaixonábanlle as máquinas e a tecnoloxía, e a través delas tentaba comprender o mundo no que vivimos. “Interésame a historia da ciencia porque me dá respostas acerca de como vivimos hoxe en día, no mundo dixital”, explica.

Doutora en Historia da Ciencia pola Universidade de Harvard, os traballos de investigación de Jimena Canales céntranse en mellorar a  comprensión da ciencia e a tecnoloxía en relación coas artes e as humanidades. É autora dos libros ‘O físico e o filósofo: Einstein,  Bergson e o debate que cambiou a nosa comprensión do tempo’ (2020), ‘Unha décima de segundo: unha historia’ (2011) e ‘Endemoniados: unha historia sombría dos demos na ciencia’ (2020).

PARA LEVAR NA MOCHILA: AMBICIÓN, AFÁN DE SUPERACIÓN, FAME DE ÉXITO E PAIXÓN

A vida de Edurne Pasaban contén dúas historias: a dunha infalible muller alpinista, capaz de escalar as catorce montañas máis altas da Terra; e a dunha nena tímida, pouco sociable e enfermiza. Dúas caras dunha mesma moeda que atoparon a solución nas montañas: “O alpinismo fíxome sentir libre, ensinoume o valor da amizade e permitiume elixir o meu propio camiño”, explica.

Pasaban foi a primeira muller do mundo en escalar os 14 oitomiles. Un fito deportivo que significou a conquista dun cume tras outro, pero que na vida real significou atopar moitas pedras no camiño: perdeu a grandes amigos, tiña a sensación de non encaixar e caeu nunha depresión que lle cambiou a vida.

A súa historia vai moito máis alá das súas impresionantes fazañas deportivas, é unha historia de superación fronte aos medos e dúbidas que todos podemos ter na vida. Tal como ela mesma explica: “Ao final, escribín eu cada páxina do libro da miña propia vida”. Considérase afortunada, porque engade: “Creo que iso é o máis grande que lle pode suceder a unha persoa”.

COMO APLICAR O SENTIDO DO HUMOR Á CRIANZA

Afronta a maternidade e a escritura dende unha perspectiva vándala. Sen filtros. Anna Manso é nai de tres fillos e, a título propio, ‘a peor nai do mundo’. Así preséntase na columna semanal que escribe desde hai unha década na periódico Ara. Unha credencial que tamén dá nome ao seu último libro: ‘A peor nai do mundo, manual para converterse nunha nai ou un pai imperfectos’, onde reivindica os defectos e os erros na crianza desde o sentido do humor. A seu lema: “A perfección mata e o humor salva vidas”.

Anna Manso estudou na Escola de Mitjans Audiovisuals de Barcelona e especializouse en escritura de guión de cinema e televisión na Universidade Autónoma de Barcelona. Iniciou a súa carreira profesional como guionista de series e programas infantís de entretemento, como Barrio Sésamo ou Club Super3. É, ademais, autora de case medio centenar de obras de literatura infantil e xuvenil - entre as que destacan ‘O do avó’,’ Canelóns fríos’ ou ‘Leandro o neno horrible’ - e gañou en dúas ocasións o prestixioso Premio Gran Angular.

É habitual ver a esta escritora e guionista visitando os colexios, envorcada na animación á lectura. “A educación é un dos piares da nosa sociedade e os profesores non teñen o recoñecemento que se merecen”, conclúe.

MATEMÁTICAS

Por que todos os anos fórmanse colas nalgunhas administracións de lotería se a probabilidade de que toque o premio é a mesma: moi baixa? En que consiste a falacia de Montecarlo ou o espellismo da maioría? Para que aprendemos a resolver raíces cadradas a man? A matemática e divulgadora Clara Grima asegura que o "anumerismo" ou analfabetismo matemático é un problema da sociedade contemporánea e poderíase evitar a través da educación.

"Inculcanos aos nenos a ansiedade que nos provocan as matemáticas e non existe pudor por non saber unhas matemáticas básicas. Esa mala fama consegue só que os nenos aprendan a odiar as matemáticas, antes mesmo que aprender a materia en si", afirma. Profesora de Matemáticas Aplicadas na Universidade de Sevilla,  co autora do descubrimento dunha nova xeometría, o escutoide, e escritora dos libros ’Que as matemáticas te acompañen’ ou ’Ata o infinito e máis aló’, Grima aposta por un ensino das matemáticas con contos, contexto e teoría de grafos.

"Por moi bos que sexan os nosos nenos en cálculo, as máquinas sono máis. Por iso debemos desenvolver unha habilidade que non teñen as máquinas: a intuición e a lóxica, que se pode desenvolver coa teoría de grafos. No canto de insistir nas operacións poderiamos dedicar máis tempo aos grafos que ensinan a fraccionar un problema, saber que che están preguntando, aprender a pensar e sobre todo, a divertirre xogando coas matemáticas", conclúe.