ZONA VERDE

O EFECTO LÁZARO

Un exemplar de rato de Gould, especie redescuberta en máis dun século despois de que se crese extinguida / Australian Wildlife Conservancy/Wayne Lawler

A última vez que se avistou un rato de Gould (Pseudomys gouldii) foi en 1895. Desde entón, este pequeno roedor característico de Australia considerábase extinto. Pero, 125 anos despois, un grupo de investigadores deste país redescubriron a especie, esta vez nunha pequena illa da bahía Shark, ao oeste do país. Os expertos estaban a comparar o ADN de ratos expostos en museos londinienses e australianos co de exemplares vivos. Descubriron que o que ata entón crían que se trataba dun rato da bahía Shark, era en realidade un rato de Gould. A especie non estaba extinta, só permanecera escondida durante máis dun século. 

Aínda que poida parecer sorprendente, o caso dos ratos de Gould non é único. Este fenómeno (o feito de que certas especies se dean por extinguidas e se redescubran moitos anos despois) é relativamente frecuente. De feito, ten o seu propio nome: efecto Lázaro, en referencia á pasaxe da Biblia no que Xesucristo resucita de entre os mortos a Lázaro de Betania.

Segundo David Roberts, do Instituto Durrell de Conservación e Ecoloxía da Universidade de Kent (Reino Unido) e autor de varios artigos sobre o tema, a culpa téñena os datos: “Normalmente, os científicos usan os mellores datos dispoñibles para listar unha especie como extinta. Ás veces equivócanse por culpa da falta de datos”. O investigador, que fixo traballo de campo en África, Madagascar e nas illas do océano Índico occidental, tamén apunta aos medios de comunicación e a ONG, que poden utilizar certos termos de maneira incorrecta. “Se alguén atopa unha especie que non foi vista en 20 anos, alguén pode dicir que foi redescuberta, pero de feito ninguén dixo que estivese extinta”, di Roberts.

Un dos exemplos máis paradigmáticos do efecto Lázaro é o do celacanto. Este peixe prehistórico críase extinto desde hai 65 millóns de anos, pero foi redescuberto en 1938. Os últimos individuos atopados avistáronse na costa sueste de África, preto de Madagascar, e nalgúns puntos de Indonesia. Unha análise posterior dos seus xenes determinou que se trataba de dúas subespecies diferentes (a que habita en Indonesia e a que se baña na costa africana) que se separaron hai millóns de anos. Un estudo publicado en xuño de 2021 na revista Cell apuntaba a que estas especies podían vivir ata un século, aínda que non alcanzaban a madurez ata os 50 anos de vida aproximadamente. Ademais, o seu período de xestación é dun cinco anos, o que fai que estes animais sexan “moi vulnerables fronte aos cambios naturais e antropoxénicos”, segundo o propio informe. Isto, sumado á zona na que viven (entre 160 e 200 metros de profundidade, inalcanzable para un submarinista) dificulta moito o seu avistamento e estudo.

A tartaruga Fernanda, achada en 2019 nunha zona illada da illa Fernandina, en Galápagos / Parque Nacional de Galápagos

Un caso moito máis recente é o da tartaruga xigante de Fernandina, achada nas illas Galápagos. Este réptil críase extinto desde que en 1906 morreu o último exemplar coñecido. Con todo, un grupo de investigadores do Parque Nacional de Galápagos dirixido por Danny Rueda atopou un novo individuo a principios de 2019. Esta femia de 90 anos, bautizada como Fernanda, comparte xenes co seu predecesor morto hai máis dun século e é posible que non sexa a última da súa especie. “Redescubrila xera a esperanza de recuperar unha especie que se cría extinta”, comenta o propio Roda.

Outro animal desta lista é a rata canguro de Gilbert, un roedor australiano do tamaño dun coello que foi descuberto en 1840. Tras máis dun século e medio sen avistamentos a pesar de realizar unha procura exhaustiva na década de 1970, declarouse como especie extinta. Con todo, en 1994, a investigadora Elizabeth Sinclair atopou dous exemplares mentres tentaba capturar outra especie. A propia Sinclair explicaba as dificultades para atopar exemplares deste roedor nun artigo publicado en The Conversation: “O feito de non volver atopar a moitos destes individuos cando son adultos suxire que a maioría dos hábitats dispoñibles foron ocupados [por outros animais]”. Actualmente, a experta calcula que quedan uns 100 exemplares, despois de que un gran incendio en decembro de 2015 reducise en máis dun 90% a zona na que habitan.

Pero o taxón lázaro non só pode ocorrer con animais. En 1979, un estudante de 12 anos atopou un exemplar de Ramosmania rodriguesii, unha flor branca tamén coñecida como café marrón. Esta flor, endémica de illa Rodrigues (illas Mauricio), no océano Índico, deuse por extinguida en 1940. Grazas a un debuxo que lle ensinou un dos seus profesores, o mozo atopou un exemplar nunha estrada próxima á súa casa. Foi o único atopado nos arredores. O problema é que, ao contar cun único espécime, as flores non xeraban sementes e a planta tivo que ser trasladada ao Real Xardín Botánico de Kew, en Reino Unido, para desenvolver unha técnica que permitise reproducila. A idea nun futuro próximo é repoboar a illa con esta característica planta. 

Para Gabi Martínez, autor de Animais invisibles (Capitán Swing e Nórdica Libros, 2019), “a casualidade aínda xoga un papel moi importante neste tipo de achados”. O escritor, que realizou traballo de campo en Venezuela, Corea, Nova Zelandia e Australia, entre outros países, menciona estas dúas últimas illas como o paraíso das especies desaparecidas. “Hai unha natureza salvaxe enorme e non hai tanta xente que estea a buscar animais”, asegura sobre estes lugares. Martínez anima a investigadores a mirar cara a outras localizacións fóra das convencionais. “O discurso xeral está falándoche sempre dos mesmos animais, as mesmas persoas, os mesmos lugares... Pero se cambias a óptica, empezan a aparecer xoias e cousas extraordinarias”, di.

FONTE: Alberto Quero/elpais.com/ciencia

A CODIA TERRESTRE ESTASE A MOVER POLA PERDA DE XEO

Capa de xeo de Groenlandia / Hannes Grobe.CC BY-SA 2.5

A medida que as capas de xeo e os glaciares se derriten e a auga redistribúese aos océanos globais, a codia terrestre defórmase, xerando un patrón complexo de movementos tridimensionais na superficie da Terra.

Esa perda de xeo, unha das consecuencias do quecemento global, está a provocar que a codia do planeta defórmese lixeiramente, mesmo a máis de 1.000 quilómetros do lugar onde se produce a perda de xeo, segundo unha nova investigación.

O derretemento do xeo elimina masa dos continentes da Terra. Liberada do peso que a recubre, a superficie terrestre, que unha vez estivo cuberta por xeo, elévase.

Esta resposta vertical estudouse ben, pero o desprazamento horizontal da codia por efecto da perda de masas xeadas é menos coñecido.

Sophie Coulson, da Universidade de Harvard en Cambridge, Massachusetts, e os seus colegas, recompilaron datos satelitales sobre a perda de xeo de Groenlandia, a Antártida, os glaciares de montaña e os casquetes polares, e combináronos cun modelo de como a codia terrestre responde aos cambios de masa.

Descubriron que, entre 2003 e 2018, o derretemento do xeo de Groenlandia e dos glaciares árticos, provocou que o chan terrestre desprazárase horizontalmente en gran parte do hemisferio norte.

O desprazamento chega ata 0,3 milímetros por ano en gran parte de Canadá e Estados Unidos. En Europa o rango é de 0,05 a 0,2 mm por ano.

É Fenoescandinavia, (península escandinava, península de Kola, Carelia e Finlandia), a perda de masa de xeo dos glaciares árticos produciu movementos horizontais xeneralizados cunha magnitude de até 0,15 mm por ano (media 2003-2013) nas latitudes altas.

Nalgunhas áreas, mesmo lonxe do xeo que se derrete, o movemento horizontal foi incluso maior que o movemento vertical, destacan os investigadores nun artigo publicado na revista Geophysical Research Letters.

Os movementos verticais da codia terrestre, tamén chamados epiroxénicos, son moi lentos e reflicten o ascenso e descenso das grandes masas continentais.

Un exemplo destes movementos verticais é o das grandes masas glaciares. Os xeos continentais exercen unha gran presión sobre as rochas, provocando o seu descenso. Cando os xeos desaparecen, o continente tende a ascender progresivamente.

Os movementos horizontais, tamén chamados oroxénicos ou tectoxénicos, son moi rápidos (en termos xeolóxicos) e provocan grandes relevos encartados ou fracturados. Tamén poden provocar terremotos, que teñen unha duración de segundos.

Coñécense ben os seus efectos na formación das montañas actuais, como os Alpes e outras máis antigas, pero o impacto horizontal dos xeos terrestres sobre a codia foi ata agora pouco estudado.

A taxa de perda de xeo en todo o planeta aumentou un 57% desde o cambio de siglo, en comparación cos datos da década de 1990, segundo a Unión Europea deXGeociencias (EGU), e provocou unha redistribución de masa entre continentes e océanos.

Como consecuencia, produciuse unha deformación significativa e variable da cordoa terrestre que a nova investigación puido estimar mediante medicións xeodésicas do levantamento da codia, tanto nas proximidades da perda de masa de xeo, como en rexións máis afastadas.

Os autores destacan que, con anterioridade, detectouse unha variabilidade xeográfica significativa, a escala global, no cambio do nivel do mar como consecuencia da perda de masa de xeo no sistema terrestre.

Con todo, ningún estudo ata agora estimou os movementos horizontais da codia que acompañan á perda de masa de xeo, que é a gran achega da nova investigación.

O novo estudo mostra as primeiras observacións globais do movemento da codia tridimensional inducido por cambios recentes na masa de xeo nas capas de xeo polares e os glaciares de montaña e os casquetes polares.

Estes cálculos inclúen os cambios asociados do nivel do mar ao especificar a carga total de masa de superficie, destacan os investigadores.

Esta investigación ilustra o rango de sinais inducidos pola perda de masa de xeo de principios do século XXI que anteriormente se pasaron por alto e, por tanto, teñen o potencial de mellorar unha variedade de análise xeofísicos, conclúen os autores no seu artigo.

FONTE: Eduardo Martínez da Fe/farodevigo.es

O MONO MÁIS PEQUENO DO MUNDO: CEBUELLA PYGMAEA

Trátase dun dos animais da Amazonía ecuatoriana que esperta maiores sentimentos de tenrura entre os turistas que percorren a variada oferta ecolóxica do país. Coñéceselle con diversos nomes, como ‘mono de peto’, ‘tití pigmeo’, ‘mono leonciño’ e ‘chichico’, entre outros. O Cebuella pygmaea é famoso por tratarse do mono máis pequeno do mundo.

E é que un exemplar adulto mide tan só entre 14-18 centímetros, cunha cola non prensil que chega até os 20 centímetros, marcada por aneis escuros. O seu peso apenas supera os 100 gramos, é dicir, máis ou menos o mesmo que unha mazá.

A cabeza destaca por unha mata de pelo máis longo, que rodea a súa cara en forma de melena, tapándolle as orellas. A pelame do seu corpo é fino e suave, e varía entre tonalidades grisáceas e cafés.

Os monos coñecidos como titís inclúen numerosas especies de pequenos monos suramericanos de cola longa. Teñen un aspecto parecido ao do esquío e habitan nas árbores, movéndose áxilmente, de rama en rama.  Aliméntanse principalmente de insectos e froitas. Ademais, gústalles comer zume das árbores, polo que abren buracos neles, aos que regresan constantemente para extraer máis deste mel.

Os titís están activos durante o día e viven en pequenos grupos, xeralmente de cinco individuos. As mandas son lideradas por unha parella dominante, distinguíndose grazas ás glándulas odoríferas do seu peito e aos berros que emiten cando mostra hostilidade.

Cando son atacados, os ‘monos de peto’ actúan dunha forma curiosa. Para defenderse, actúan nunha manobra de mobbing na que toda a manda alíñase xunto aos dominantes para atacar en conxunto ao predador ata que este foxe.

Outra forma, aínda que menos amedrentadora, de enfrontar as ameazas en grupo é permanecer moi quietos, vixiando, sen emitir un son, ata que o perigo pasou.

Gústalles descansar apilados uns a outros dentro de ocos nas árbores ata que chega o amencer e comezan desde moi cedo a mobilizarse en procura de alimento. Logo seguen a súa rutina de acicalamiento e xogos, a que repiten varias veces ao día.

O rol dos monos nos ecosistemas selváticos resulta fundamental para manter o equilibrio, debido aos distintos papeis que cumpren, como a súa achega á polinización e dispersión de sementes, así como ser un importante elo da cadea alimenticia.

Pero o mono leonciño ten unha ampla gama de depredadores. Entre os principais figuran os capuchinos (Cebus apella), o ocelote (Leopardus pardalis), o tigriño (Leopardus tigrinus e Leopardus wiedii), o iaguarundí (Herpailurus yaguarondi), algunhas aves de presa e grandes serpes como (Bothrops atrox).

Un estudo realizado desde o 2015 pola catedrática e investigadora do Colexio de Ciencias Biolóxicas e Ambientais (COCIBA) da Universidade San Francisco de Quito (USFQ), Stella da Torre, en colaboración con primatólogos das universidades dos Estados Unidos Northern Illinois e Michigan-Ann Arbor, e do Instituto de Investigacións da Amazonía Peruana confirmou a existencia de dúas especies diferentes de leonciños na Amazonía ecuatoriana, cando até agora críase que era a mesma. Unha das especies habita ao norte mentres que a outra se sitúa ao sur do río Napo.

O Leonciño foi descrito por primeira vez en 1823 polo naturalista europeo Johann Baptist Von Spix. A súa descrición baseouse nun Leonciño capturado nunha localidade da Amazonía alta de Brasil. Desde ese ano ata o 2018, todas as poboacións de Leonciños de Brasil, Bolivia, Colombia, Perú e Ecuador, consideráronse como poboacións dunha soa especie (Cebuella pygmaea). Foi nese ano cando un grupo de científicos brasileiros realizou unha análise xenética e describiu dúas especies destes primates en Brasil.

Ao comparar o ADN mitocondrial extraído de mostras de feces de leonciños de distintas localidades de Ecuador e de mostras de tecido de especímenes de museos de Ecuador e Perú, os investigadores atoparon que existen dúas especies que en bioloxía se coñecen como ‘especies crípticas’, é dicir, moi similares nas súas características físicas, incluíndo a cor da súa pelame, pero que difiren no seu ADN.

O río Napo separa ás dúas especies no Ecuador. Ao norte do río está a especie Cebuella pygmaea, mentres que ao sur deste río habita Cebuella niveiventris.

Tanto unha como outra están en risco, debido á súa alta especialización en hábitat e dieta, pois viven só en bosques de galería, a beiras de ríos e lagoas da Amazonía e aliméntanse case exclusivamente dunhas poucas especies de plantas.

A deforestación do seu hábitat, a súa captura ilegal para o mercado de mascotas, así como as epidemias son as súas principais ameazas.

FONTE: farodevigo.es

INFORME IPCC: UN CÓDIGO VERMELLO PARA A HUMANIDADE

Xa non se trata de algo máis ou menos probable, senón dun feito. O último gran informe de situación do IPCC, o panel de expertos vinculados á ONU que leva máis de tres décadas sentando as bases sobre o cambio climático, fulmina ao negacionismo e considera como algo “inequívoco” que a humanidade “quentou a atmosfera, o océano e a terra”, o que xerou “cambios xeneralizados e rápidos” no planeta. A anterior edición deste estudo data de 2013 e desde entón as evidencias multiplicáronse, do mesmo xeito que os artigos e análises científicos que mostran as consecuencias dunha crise que xa xerou cambios no clima “sen precedentes” nos últimos miles de anos e que nalgúns casos serán “irreversibles” durante séculos ou milenios. Entre as consecuencias directas, ademais da subida das temperaturas medias, figuran os fenómenos meteorolóxicos extremos. Trátase de eventos similares ás ondas de calor ou as choivas torrenciais que se están vivindo nas últimas semanas por distintas partes do globo e que xa aumentaron en intensidade e frecuencia debido ao quecemento xerado polo ser humano, segundo confirma o informe.

O estudo que se fixo público onte é o do grupo de traballo I do sexto informe de avaliación do IPCC e na súa elaboración participaron 234 expertos de 66 países. Os científicos revisaron máis de 14.000 artigos e referencias publicadas ata o de agora para realizar a súa síntese sobre os efectos físicos que xa tivo o quecemento e os posibles escenarios en función dos gases de efecto invernadoiro que emita a humanidade nas próximas décadas.

Eses gases libéranse fundamentalmente cando se queiman os combustibles fósiles para xerar enerxía e son os responsables do  sobrecalentamiento do planeta. Desde a Revolución Industrial as emisións non pararon de crecer, chegando hoxe a niveis insólitos. Dous exemplos: a concentración na atmosfera do dióxido de carbono (CO₂) —o principal de eles— é a máis alta á que se chegou nos dous últimos millóns de anos; as de metano e óxido nitroso —os outros dous grandes precursores do quecemento— non alcanzaran uns niveis tan altos nos últimos 800.000 anos. Isto ten unha consecuencia clara: o aumento da temperatura media global está xa en 1,1 graos respecto a os niveis preindustriais; e o ritmo de quecemento planetario é tal que non hai precedentes dun proceso similar en polo menos os últimos 2.000 anos, apunta o informe do IPCC.

Proxección sobre o aumento das temperaturas medias no planeta cun quecemento global de 1,5 graos (arriba) e un quecemento de 4 graos (abaixo) / Atlas do IPCC

O estudo advirte de que o incremento da temperatura seguirá polo menos ata mediados deste século pase o que pase. A partir de 2050 as cousas pódense poñer realmente complicadas, porque non se logrará que o nivel de quecemento quede entre os 1,5 e 2 graos “a menos que se produzan reducións profundas nas emisións de CO₂ e outros gases de efecto invernadoiro nas próximas décadas”. No peor escenario, se non se actúa e as emisións seguen crecendo ao mesmo ritmo que ata o de agora, o informe estima que a finais deste século chegaríase a un incremento de 4,4 graos, algo que multiplicaría tamén a intensidade e frecuencia dos fenómenos extremos. Os científicos lembran que a última vez na que se chegou a un nivel de quecemento por encima dos 2,5 graos foi hai tres millóns de anos, cando nin sequera existía o ser humano.

FONTE: Manuel Miralles/elpais.con   Imaxe de comezo: es.wikipedia.org

A TARTARUGA MÁIS GRANDE DO PLANETA EN GALICIA

A tortuga laúd, avistada fronte á costa galega / BDRI

A tartaruga máis grande do planeta atópase fronte á costa galega. O Bottlenose Dolphin Research Institute (BDRI) avistou un exemplar de tartaruga laúde (Dermochelys coriacea) xunto a un grupo de calderóns grises nas proximidades do Parque Nacional das Illas Atlánticas. A entidade explica que detectou este exemplar durante a última campaña de mostraxe dentro do proxecto Balaenatur e compartiu unha imaxe do animal na súa páxina de Facebook.

Segundo explica o BDRI, a tartaruga laúde pode alcanzar un tamaño superior aos dous metros e case unha tonelada de peso. Ademais, pode descender a máis de 1.200 metros de profundidade e permanecer mergullada ata 85 minutos. "Esta especie, que ostenta a maior distribución migratoria de todos os réptiles do planeta, é vulnerable de extinción a menos que as circunstancias que ameazan a súa supervivencia e reprodución melloren", engaden.

FONTE: P.D.P./farodevigo.es

CARNE E MEDIO AMBIENTE

Os argumentos contra o consumo de carne son moi rechamantes. Non calquera carne, senón especificamente a de vaca. Para ter un quilo de filetes, dise, son necesarios 25 quilos de gran. Se todo ese gran destinásese ao consumo humano poderíanse alimentar 3.500 millóns de persoas máis. Tres cuartas partes do chan arable emprégase para a gandería. Unha soa hamburguesa necesita máis de 1.600 litros de auga. A lista segue.

O malo destes argumentos é que proceden de cálculos simplistas ou incompletos, que non teñen en conta todos os factores implicados, e no seu maior parte producen conclusións incorrectas. É dicir, non soportan un mínimo escrutinio científico.

Isto non quere dicir que o consumo de carne estea libre de pecado. A crueldade animal, a destrución da selva amazónica para plantar gran e pastos para o gando, a contaminación producida polas explotacións intensivas, a perda de biodiversidade, todos eles son problemas moi reais que necesitan solucións urxentes.

Con todo, propagar información parcial e incorrecta sobre o consumo de carne e as súas consecuencias sobre o clima e a auga é moi pouco probable que axude a solucionalos. Como moito, fará perder forza aos necesarios esforzos para atallalos. Vexamos por que.

O doutor Frank Mitloehner é profesor do departamento de ciencia animal da Universidade de California, Davis, e está especializado na medición e mitigación dos contaminantes atmosféricos procedentes da produción gandeira, incluídos os gases de efecto invernadoiro, como o metano.

Mitloehner saltou á fama en 2006 cando respondeu o informe da FAO, “A longa sombra do gando” que aseguraba que o 18% das emisións de gases de efecto invernadoiro proviñan da gandería, máis que o transporte global.

Nada diso, dixo o profesor. A gandería afecta o medio ambiente, pero non está a causar o cambio climático. Na FAO estaban a comparar peras con mazás, incluíndo nas contas todas as emisións das plantas producidas para alimentar vacas, os fertilizantes usados neses cultivos, e todos dos medios de transporte utilizados para a distribución de carne, leite e ovos. Os autores do informe da FAO tiveron que rectificar publicamente e aceptar que as emisións reais do gando estaban ao redor do 5%.

Con todo o dano xa estaba feito e as cifras do informe orixinal séguense citando coma se fose un  mantra. De novo, isto non quere dicir que o impacto non exista.

A produción de comida en xeral representa o 26% das emisións de gases de efecto invernadoiro, e unha terceira parte corresponde á carne e o peixe. Facendo contas, iso é un 8%, aínda lonxe da cifra orixinal da FAO.

Que pasaría entón se toda a poboación volvésese vegana durante un ano? Utilizando as cifras revisadas, e baseándose en datos de EE UU, un dos países onde a produción de carne, e a agricultura en xeral, é máis contaminante, a redución nas emisións de gases de efecto invernadoiro sería dun 2,6%, segundo un estudo publicado en 2017. A práctica tan estendida dun día por semana sen carne representaría unha mínima redución de emisións dun 0,37%. Nin sequera sería medible.

Outro dos argumentos contra o consumo de carne, especialmente de vacún, é o elevado consumo de auga que estes animais representan. Con todo, máis da 87% da auga consumida polo gando é auga de choiva a chamada auga verde, e un 6% adicional augas grises. O resto é auga azul, a auga doce dos encoros. Isto quere dicir que no seu maior parte é auga que ía pasar ao chan directamente en calquera caso, e que só o fará un pouco máis tarde, cando a vaca teña ganas de ouriñar.

O mesmo ocorre coa auga empregada para o gran co que se alimenta o gando, que tamén procede no seu maior parte da choiva, e por completo nos pastos, que en máis da metade dos casos son os que se usan para alimentar animais en terreos non  arables.

Eses 1.600 litros por hamburguesa son no seu maior parte de augas verdes, e só unha pequena cantidade é auga azul, potable ou de rega. En comparación, os regadíos de España consomen a 80% da auga doce do país, segundo datos do INE. Para producir un litro de leite de améndoa necesítanse máis de 900 litros de auga de rega.

Tendo en cuenta o anterior, para producir un filete de 200 gramos serían necesarios 215 litros de auga de rega. En comparación, conseguir 200 gramos de arroz necesita 158 litros. Pode parecer máis eficiente, quilo por quilo, producir arroz que carne. A realidade é un pouco máis complicada.

En 200 gramos de carne hai 50 gramos de proteínas, o nutriente máis importante para o ser humano e cuxa deficiencia provoca a maioría dos problemas de desnutrición no mundo segundo a FAO.

En comparación, 200 gramos de arroz só achegan 14 gramos de proteínas, xa que se compón case por completo de carbohidratos. As plantas son menos densas en nutrientes que a carne. É perfectamente posible sobrevivir comendo só carne, como demostran as ancestrais poboacións de esquimais, pero para conseguir a cantidade necesaria de proteínas é preciso comer un volume de plantas moito maior, Por exemplo, unha peituga de pito de 200 gramos ten as mesmas proteínas que 680 gramos de lentellas fervidas.

Repítese ata a saciedade que co gran que se usa para alimentar vacas, un terzo do total mundial, poderíase usar para alimentar ás persoas. Con todo, segundo os propios datos da FAO, o 86% do que come o gando do mundo é comida non apta para humanos. Do resto, a maior parte utilízase para alimentar pitos e porcos, animais monográstricos como nós, non vacas.

É certo que en países como EE UU a maior parte do gando aliméntase con gran, pero é unha porcentaxe pequena do total mundial. O gando ademais consome os refugallos agrícolas, como a palla, as follas e talos do millo ou as peles das fabas de soia. Non é certo que fagan falta 25 quilos de gran para producir un quilo de filetes. A cifra, segundo o mesmo informe da FAO, é de 2,8 quilos de gran consumible por humanos.

Así que as vacas están a converter comida non apta para humanos en comida apta para humanos, como carne e leite. Na maior parte do planeta, non lle quitan a merenda a ninguén.

No mundo hai 1.000 millóns de vacas. Iso é unha chea de eructos de vaca, que se compoñen sobre todo de metano, que sobe á atmosfera. O metano produce un efecto invernadoiro 25 veces superior ao CO₂. Con todo, o metano descomponse nuns 12 anos, mentres que o CO₂ permanece entre 300 e 1.000 anos na atmosfera.

O 74% das emisións de gases de efecto invernadoiro corresponden ao CO₂. O metano representa só o 16%, do cal  o gando só emite unha cuarta parte. Aínda así podería considerarse un problema. Con todo, o metano que producen as vacas ten a súa orixe no carbono atrapado polas plantas. Cando o metano descomponse, convértese en auga e CO₂, que é absorbido de novo polas plantas. É un ciclo pechado no que non se engaden novos gases.

En cambio, o CO₂ emitido polos combustibles fósiles non pertence a ningún ciclo. O carbono procede de plantas atrapadas no subsolo hai millóns de anos e convertidas en petróleo. Ese carbono foi eliminado da atmosfera hai moito, e devolvémolo a ela todo de golpe en apenas un século. Este é o verdadeiro causante do cambio climático, non as vacas.

Outro argumento habitual é que se toda a terra usada para o gando e o seu alimento dedicásese ao consumo humano non habería necesidade para comer carne, xa que habería moita máis comida dispoñible. Este argumento fai augas por dous lados: os pastos non se pode usar como chan agrícola, e ademais os animais son imprescindibles para fertilizar o chan.

Os pastos representan entre o 22 e o 26% da terra emerxida no planeta libre de xeo. Toda esta enorme extensión de terreo en xeral non serve para a agricultura. Pode ser demasiado escarpado ou demasiado pobre en nutrientes, pero é suficiente para que os ruminantes vivan da herba, sen necesidade dunha achega externa.

Este é o principio da agricultura dexenerativa. Os ruminantes comen pasto, e ao mesmo tempo fertilizan os pastos cos seus excrementos. Hai que ter en conta que a metade dos fertilizantes usados para a agricultura no planeta son esterco de orixe animal.

Por desgraza unha terceira parte do gando do mundo críase en condicións pouco sostibles, e no caso de Brasil, o segundo produtor mundial, sobre terreo arrebatado á selva amazónica.

Pola contra, as vacas son esenciais para o sostemento dos ecosistemas baseados en pastos, e o resultado é carne e leite gratis, que na agricultura rexenerativa non consome ningún recurso aproveitable polos humanos.

Un exemplo do que ocorre cando se elimina aos ruminantes é o desastre ecolóxico que levou á gran crise do ano 1927 en EE UU. Cando os primeiros colonos estendéronse polo territorio que hoxe é Estados Unidos atopáronse con inmensas praderías que sostiñan unha poboación de uso 40 millóns de  búfalos. Pero en 1880 a caza indiscriminada levounos case ao bordo da extinción, cando se contaron menos de 100 exemplares.

A  aniquilación dos bisontes tivo graves consecuencias. As herbas curtas e resistentes, sen ninguén que as comese, foron substituídas por herbas máis altas pero menos estables. A introdución de vacas domésticas fixo que fose necesario máis terra por ruminante, e pronto as praderías desapareceron.

Cando se plantou trigo onde antes estaban as praderías, o chan esgotouse nuns poucos anos. O resultado foi o Dust Bowl dos anos 30, un dos peores desastres ecolóxicos da historia. A destrución as praderías produciu secas que duraron ata oito anos. As terras áridas e cuarteadas provocaron tormentas de po que arruinaron as demais colleitas e causaron a ruína económica e social do país.

A Gran Depresión tróuxonos obras inmortais como “As uvas da ira” pero debería ser un recordatorio de que necesitamos aos ruminantes para que este planeta funcione.

FONTE: Darío Pescador/quo.es

OS ANIMAIS ESTÁN ENCOLLENDO

A variación xenética que permitía que un salmón pasase catro anos no mar alcanzando os 20 quilos de peso está a desaparecer de entre os salmóns atlánticos / Mikko Kytökorpi

Os ratos de campo (Apodemus sylvaticus) do parque nacional de Doñana pesan hoxe un terzo do que pesaban hai 40 anos. As píntegas de fazulas grises do norte (Plethodon montanus) dos montes Apalaches (EE UU) encolleron un 8% desde 1960. Os salmóns do norte de Finlandia (Salmo salgar) son máis pequenos e chegan antes á madurez sexual que hai catro décadas. E un dos xigantes do mar, a balea dos vascos (Eubalaena glacialis), minguou máis dun metro desde os anos oitenta. Que está a pasar cos animais? 

Nos últimos anos fóronse acumulando probas de que está en curso a chamada sexta gran extinción. O ritmo de desaparición de especies é 100 veces maior desde o século  XX. As causas son diversas, algunhas globais, como o cambio climático ou a pesca, e outras máis rexionais, como a deforestación das selvas tropicais. Pero todas ou case todas son directa ou indirectamente provocadas polos humanos. Con todo, non todas as especies sófrena por igual: traballos recentes demostraron que canto máis grande é o animal, máis en perigo está a especie. E hai outro fenómeno que se está producindo dentro de moitas poboacións: xa non se trata de que sexan cada vez menos en número, senón de que son máis e máis pequenos. Este fenómeno de encollemento prodúcese en todas as familias do reino animal.

O caso dos ratos de Doñana é un dos máis extremos. A súa poboación, como a doutros pequenos roedores do parque, foi minguando nos últimos anos. Un artigo científico na revista ambiental Quercus dá algúns datos. En 1978, cando os científicos empezaron a poñer trampas para calcular as poboacións, capturaron 300 liróns caretos e 200 ratos de campo. Usando unha cantidade similar de trampas por noite na mesma zona, cada poucos anos repetiron a mostraxe e sempre observaron unha tendencia á baixa. Corenta anos despois xa non acharon ningún lirón careto, e só 27 ratos. Igual de rechamante é o feito de que os poucos que quedan pasaron de ter unha media de 30 gramos a sumar apenas 20 gramos.

Miguel Delibes de Castro, profesor honorífico da Estación Biolóxica de Doñana, apunta varias posibles causas do empequenecemento dos ratos. “A primeira é climática, ten que ver coa temperatura”, di. E lembra o que estipula a regra de Bergmann, unha especie de lei biolóxica segundo a cal dentro da mesma especie os animais que habitan en lugares máis fríos tenden a ser máis grandes que os seus conxéneres de zonas máis cálidas. Doñana, como toda a rexión, foise quentando nas últimas décadas polo cambio climático. “Os ratos agora acharían o óptimo con tamaños máis pequenos”, engade Delibes de Castro.

Outra posibilidade é máis específica do parque: que a ausencia de coellos estea a provocar que os depredadores se ceben cos roedores máis grandes. Isto causaría unha presión selectiva en favor dos máis pequenos. Con todo, para saber se tal presión incorporouse á xenética dos ratos habería que pescudar se se produciron variacións na parte do xenoma que ten que ver co tamaño. E isto si que o observaron cos salmóns atlánticos no outro extremo de Europa, no norte de Finlandia.

O biólogo da Universidade de Helsinqui (Finlandia) Craig Primmer leva anos estudando os cambios xenéticos nos salmóns. En particular, fixouse nas variacións nun xene, o  vgll3, que aparece relacionado con “a idade na que os salmóns regresan da súa migración mariña, maduran e reprodúcense”. Ese xene intervén tamén no inicio da puberdade nos humanos. O papel na maduración dos peixes é clave no tamaño que poidan alcanzar.

Primmer estivo investigando dúas poboacións de salmóns que regresan a dous ríos diferentes a  desovar e morrer. Uns, os do río Inarojoki, non cambiaron de tamaño medio en case 40 anos. Os segundos, o do río Tenojoki, perderon a metade do seu peso medio nos machos e un 10% nas femias. Ao estudar os seus xenes, non detectaron grandes cambios nos salmóns do primeiro río, pero no segundo a frecuencia da variante xenética que favorece un maior tamaño reduciuse nun 18% en catro décadas.

Primmer ten dúas posibles explicacións a esta redución: “Unha é a menor supervivencia do salmón durante a súa migración mariña, o que tería un efecto maior (negativo) na daqueles individuos que pasan máis anos no mar, é dicir, os de maduración tardía, que tamén son os máis grandes. A outra é que a pesca selectiva de individuos máis grandes podería resultar nunha redución do tamaño medio. En ambos os casos, sería adaptativo (maior probabilidade de sobrevivir para reproducirse) que o salmón regresase do mar antes e, por tanto, sería máis pequeno en media”.

O adianto da migración é un dos maiores impactos que está a ter o cambio climático en moitas especies, en particular entre as aves. É o que veñen comprobando ornitólogos do Museo Field de Historia Natural (Chicago, EE UU). Desde hai décadas teñen o macabro costume de recoller os paxaros que chocan contra os rañaceos próximos. Os edificios están no medio da migración cara ao sur. E comprobaron que as aves cada vez chocan antes. Pero ao medilas e pesalas tamén han visto que pesan cada vez menos aínda que as súas ás sexan cada vez máis grandes. 

O ornitólogo da Universidade de Michigan (EE UU) Brian Weeks expón as dúas hipóteses que hai sobre estes cambios: “Un tamaño corporal máis pequeno significa que hai un maior cociente de área superficial por volume. Isto pode axudar a disipar a calor e conferir unha vantaxe selectiva en temperaturas máis cálidas. Isto está relacionado coa explicación clásica da relación espacial entre tamaño e temperatura”, di. Por tanto, aparece de novo a regra de Bergmann vista nos ratos de Doñana. A outra explicación ten que ver coa plasticidade, coa capacidade de adaptarse aos cambios máis rápidos: “Neste caso, os individuos que crecen en contornas con temperaturas máis cálidas desenvólvense máis rápido, pero son máis pequenos; isto non necesita de ningunha selección nin cambio xenético. Este mecanismo está moi estendido entre os ectotermos [animais de sangue fría] e tamén pode ser o que está a impulsar a relación entre temperatura e tamaño nos endotermos, pero non o sabemos”, conclúe Weeks.

Esas dúbidas dominan ás certezas sobre a universalidade do encollemento da vida animal e as súas causas. Jennifer Sheridan, do Museo de Historia Natural Carnegie (Pittsburgh, EE UU), publicou hai unha década unha revisión sobre o que a ciencia sabía do que estaba a pasar cos animais. Agora está a revisar de novo os últimos estudos e segue sen haber unha resposta clara sobre o que e os porqués.

“Curiosamente, o proceso de contracción non parece ser universal e aínda estamos a tratar de saber máis sobre patróns xerais”, responde Sheridan nun correo. Entre as dúbidas, “aínda non sabemos se a redución de tamaño é máis común entre os ectotermos ou nos endotermos (nos dous houbo  encogimiento, pero tamén ausencia de cambios), ou se os organismos tropicais ou os de climas tépedos teñen máis probabilidades de sufrir este impacto”, engade. No seu novo estudo, aínda por publicar, volven observar que non hai unanimidade sobre o carácter universal do empequenecemento.

Máis certezas existen sobre as causas, aínda que Sheridan lembra que hai que ir caso por caso: “Para os casos nos que a alteración da temperatura é a responsable, é bastante seguro dicir que son antropoxénicos, porque sabemos que o cambio climático é en gran medida antropoxénico. Hai outros exemplos de diminución de tamaño non relacionados co cambio climático, como os debidos a presións pesqueiras, que tamén son debidas aos humanos. Máis aló diso, ata que se identifiquen os mecanismos específicos, non saberemos canto de todo isto débese a causas antropoxénicas”.

FONTE: Miguel Ángel Criado/elpais.com/ciencia

A TERRA PERDE 87.000 QUILÓMETROS CADRADOS DE XEO CADA ANO

O Ártico na área de Alaka

A criosfera da Terra (isto é, os compoñentes conxelados do planeta, como os glaciares, os casquetes polares, o xeo mariño e o permafrost) redúcese nuns 87.000 km² cada ano, o que equivale á superficie de Andalucía.

Así se desprende da primeira avaliación global de superficie da Terra cuberta por xeo mariño, neve e chan conxelado. O estudo, publicado na revista Earth’s Future, foi realizado por investigadores de China e de Estados Unidos. A extensión da terra cuberta por auga conxelada é tan importante como a súa masa porque a superficie branca brillante reflicte a luz solar e arrefría o planeta.

Os cambios no tamaño ou a localización do xeo e a neve poden alterar as temperaturas do aire, cambiar o nivel do mar e, mesmo, afectar as correntes oceánicas en todo o mundo. "A criosfera é un dos indicadores climáticos máis sensibles e o primeiro en demostrar un mundo cambiante", apunta Xiaoqing Peng, xeógrafo físico da Universidade de Lanzhou (China), quen engade: "O seu cambio de tamaño representa un cambio global importante, máis que un problema rexional ou local".

A criosfera contén case tres cuartas partes da auga doce da Terra e os glaciares minguantes dalgunhas rexións montañosas ameazan as subministracións de auga potable. Moitos científicos documentaron a redución das capas de xeo, a diminución da capa de neve e a perda de xeo mariño do Ártico debido ao cambio climático. Pero ningún estudo previo considerou toda a extensión da criosfera sobre a superficie da Terra e a súa resposta ao quecemento das temperaturas.

Peng e outros colegas da Universidade de Lanzhou calcularon a extensión diaria da criosfera e promediaron eses valores para chegar a estimacións anuais. Aínda que a extensión da criosfera medra e redúcese coas estacións, atoparon que a área media cuberta por partes xeadas da Terra contraeuse en xeral desde 1979, o que se correlaciona co aumento das temperaturas do aire.

A contracción ocorre principalmente no hemisferio norte, cunha perda de aproximadamente 102.000 km² cada ano, case tanto como a superficie de Islandia. Esas perdas compénsanse lixeiramente co crecemento no hemisferio sur, onde a criosfera expándese nuns 14.000 km² ao ano.

Este crecemento prodúcese principalmente no xeo mariño no mar de  Ross, ao redor da Antártida, probablemente debido aos patróns de vento e correntes oceánicas, e a adición de auga fría de desxeo das capas de xeo antárticas. Os investigadores apuntan que non só se reduce a criosfera mundial, senón que moitas rexións permanecen conxeladas durante menos tempo. O primeiro día media de conxelación agora ocorre unhas 3,6 xornadas máis tarde que en 1979 e o xeo desconxélase uns 5,7 días antes.

Para compilar a súa estimación global da extensión da criosfera, os autores dividiron a superficie do planeta nun sistema de cuadrícula. Utilizaron conxuntos de datos existentes de extensión global de xeo mariño, cobertura de neve e chan conxelado para clasificar cada célula na cuadrícula como parte da criosfera se contiña polo menos un dos tres compoñentes.

Logo estimaron a extensión da criosfera diaria, mensual e anual, e examinaron como cambiou ao longo dos 37 anos do seu estudo. Os autores din que o conxunto de datos global agora pódese utilizar para investigar máis a fondo o impacto do cambio climático na criosfera, e como estes cambios afectan os ecosistemas, o intercambio de carbono e o momento dos ciclos de vida das plantas e os animais.

FONTE: servimedia/elmundo.es/ciencia