Atopan, por primeira vez, unha estrela de cor verde
A anana branca WDJ1330+6435 acumulou material rochoso rico en sodio na súa atmosfera. O sodio absorbe luz nunha ampla gama de lonxitudes de onda amarelas, laranxas e vermellas, o que lle dá á estrela un ton verde fantasmal / Mark A Garlick/Universidade de Warwick
Un novo estudo revela que as ananas brancas, os densos cadáveres de estrelas similares ao Sol, non só brillan en branco ou azul, senón que poden ser verdes, rosas ou amarelos. O segredo está na química das súas atmosferas, capaz de alterar as cores que normalmente asociamos á temperatura dunha estrela.
O Universo acaba de engadir novas cores á súa paleta. Non se trata de estrelas recentemente nadas nin de exóticos astros dunha galaxia afastada, senón dos restos de estrelas correntes e que hai moito tempo esgotaron o seu combustible. Coñecémolas como ananas brancas e calcúlase que entre o 95% e o 97% de todas as estrelas coñecidas terminarán o seu ciclo de vida convertidas neste tipo de cadáver estelar, incluído o noso propio Sol. Con todo, e a pesar de que o seu nome leva o branco incluído, resulta que un bo número delas pode brillar en tons que ninguén esperaría atopar no ceo: verde, rosa, amarelo, ciano e mesmo violeta.
Un equipo da Universidade de Warwick, dirixido polo astrónomo Mark Hollands, estudou este estraño fenómeno nun traballo recentemente publicado en RAS Techniques and Instruments. E os seus resultados mostran que a regra habitual que relaciona a cor dunha estrela coa súa temperatura non sempre basta para explicar o que vemos. Nas ananas brancas, de feito, a composición química e as extraordinarias condicións das súas atmosferas poden cambiar por completo o aspecto da luz que emiten.
«A maioría das estrelas -explica Hollands-, incluídas case todas as ananas brancas, compórtanse como radiadores perfectos, polo que a súa cor depende case exclusivamente da temperatura. Pero ninguén ata o de agora investigara que outras posibilidades podían existir. E resulta que estas estrelas incriblemente densas poden producir cores que ninguén esperaba. Algunhas sorprendéronme de verdade».
As ananas brancas son a etapa final da vida de estrelas similares ao Sol. Cando esgotan o seu combustible, estes astros expulsan as súas capas exteriores e deixan exposto un núcleo moi compacto e moito máis pequeno que a estrela orixinal, pero que continúa brillando, como o rescaldo nunha cheminea, mentres se arrefría lentamente durante miles de millóns de anos.
O seu tamaño adoita compararse ao da Terra, un volume moito menor do que unha vez tiveron, pero que conserva unha fracción moi importante da masa da estrela orixinal. A gravidade comprímeas tanto que unha simple culleradiña da súa materia tería a mesma masa que un elefante. Algo que a miúdo lles permite devorar os mundos que sobreviviron ao seu redor.
Durante décadas, os astrónomos pensaron que estes rescaldos estelares obedecían a unha regra de cor case inmutable. Igual que un anaco de ferro na forxa dun ferreiro, o seu ton dependía da temperatura: as máis frías víanse alaranxadas, as intermedias brancas e as máis quentes, dun pálido azulado.
Pero o Universo tíñanos gardada unha sorpresa, porque as ananas brancas esconden unha particularidade. Nas atmosferas das máis frías, a densidade pode alcanzar aproximadamente un gramo por centímetro cúbico, comparable á da auga e millóns de veces máis densa que a superficie do Sol. E en semellante contorna, as partículas chocan e interactúan de formas moi distintas ás habituais.
Como consecuencia, os elementos que están presentes en pequenas cantidades (como carbono, calcio ou sodio) e as moléculas de hidróxeno poden alterar o espectro da estrela. Absorben ou modifican determinadas lonxitudes de onda e desequilibran a distribución de cores que cabería esperar normalmente.
Pero os investigadores non observaron directamente unha pequena esfera verde a través dun telescopio. O seu procedemento foi máis sutil: reconstruíron a cor que percibiría o ollo humano se estivese preto dunha anana branca destas características.
Un espectro é como a impresión dixital da luz. E ao descompoñer un raio luminoso nas súas lonxitudes de onda, igual que o fai un prisma coa luz do Sol, os astrónomos poden detectar as firmas únicas dos elementos químicos presentes na atmosfera estelar. Firmas que os científicos comparan coas dos mesmos elementos obtidas nos seus laboratoios. Despois, e unha vez coñecidos os elementos presentes, os investigadores utilizaron modelos de visión humana para calcular que cor produciría esa luz aos nosos ollos.
Un traballo anterior, publicado na mesma revista en 2025, xa mostrara o potencial dos espectros obtidos a misión europea Gaia para identificar ananas brancas contaminadas por restos planetarios. A análise de preto de 100.000 candidatas permitiu descubrir novas estrelas que merecían observacións máis detalladas. E agora, a mesma clase de información espectral abre unha fiestra inesperada ás cores destes astros.
A estrela máis rechamante do novo estudo é WD J1330+6435. A súa temperatura rolda os 4.000 graos Celsius e a súa atmosfera contén rastros de calcio, litio e sodio procedentes de material rochoso que foi incorporando do seu antigo sistema planetario.
Esa contaminación parece ser a clave do seu aspecto insólito. O sodio absorbe parte da luz laranxa do espectro e deixa relativamente máis peso noutras rexións, producindo nos modelos un ton verde amarelado. «Os rastros de sodio na atmosfera desta anana branca -sinala Hollands- absorben a parte laranxa do espectro e deixan un resplandor verdoso fantasmal. Imaxine estar nun planeta e mirar cara arriba para contemplar unha estrela verde. Parece sacado da ciencia ficción».
Segundo o estudo, trátase do primeiro caso coñecido dunha estrela cuxo cor verde fose identificado de forma convincente mediante este tipo de análise. O resultado non significa que as estrelas verdes sexan frecuentes, senón que determinadas condicións atmosféricas poden xerar unha cor que a temperatura, por si soa, non permitiría predicir.
No extremo contrario aparece WD J1011+2845, situada a uns 48 anos luz da Terra. Os modelos indican que podería ser unha das estrelas máis avermelladas identificadas ata o de agora: a súa luz, en efecto, adquiriría un intenso ton rosa salmón. Neste caso, o responsable é o carbono. Unha zona de convección profunda transportaría ese elemento desde o interior ata as capas externas da estrela. As moléculas de carbono modifican tanto a luz que case toda a emisión visible queda concentrada por encima dos 600 nanómetros, na rexión máis avermellada do espectro.
Para comprobar ata que punto estas cores son habituais, o equipo examinou unha mostra representativa de 151 ananas brancas situadas a menos de 65 anos luz. Cinco presentaban tonalidades pouco comúns: dúas amarelas e tres rosas.
A proporción, ao redor dunha de cada trinta, suxire que as cores atípicas poderían ser moito máis frecuentes do que se pensaba, aínda que o tamaño da mostra aconsella interpretar a cifra con prudencia.
O resultado tamén corrixe outra idea estendida: que as ananas brancas adoitan ser azuis. Para as 146 estrelas restantes, a temperatura de cor mediana foi duns 6.800 kelvin, correspondente a unha luz que percibimos como branca. A aparente abundancia de ananas brancas azuladas débese, en parte, a un rumbo observacional. As máis quentes, de feito, son tamén as máis brillantes e poden detectarse a maior distancia, polo que quedan sobrerrepresentadas nos catálogos construídos a partir do brillo.
«Unha de cada trinta quizá non pareza unha proporción enorme -afirma Boris Gänsicke, da Universidade de Warwick e coautor do estudo-, pero, tendo en conta a poboación total de ananas brancas do Universo, seguen sendo moitas estrelas de cores estrañas»
A investigación tamén conecta cun campo que revolucionou a astronomía dos últimos anos: o estudo dos restos de sistemas planetarios ao redor de estrelas mortas. Entre o 25% e o 50% das ananas brancas, en efecto, mostran sinais de contaminación por elementos pesados que, en moitos casos, atribúense á incorporación de asteroides e outros corpos planetarios. A súa análise química permite reconstruír a composición de mundos que sobreviviron á morte da súa estrela.
O Universo, por tanto, non só conserva as ruínas de antigos sistemas planetarios. Tamén pode tinguilas con cores inesperadas.
FONTE: José Manuel Nieves/abc.es/ciencia
