Científicos descobren desde o espazo que as estacións da Terra non van ao mesmo ritmo, nin sequera na mesma latitude
Os datos recompilados por satélites durante dúas décadas revelan que a primavera, o verán, o outono e o inverno non seguen o mesmo calendario en todas as rexións do planeta / ChatGPT-4o/Christian Pérez
Desde pequenos asumimos que as estacións seguen unha orde inmutable. O inverno dá paso á primavera, despois chega o verán e, finalmente, o outono pecha o ciclo antes de que todo volva empezar. En España ese calendario natural marca desde hai séculos a agricultura, a floración das amendoeiras, as colleitas ou a vendima. Con todo, un novo estudo, publicado en Nature, invita a reformular esa idea. O que parece un patrón universal é, en realidade, moito máis complexo: a natureza non sempre segue o mesmo compás e, nalgúns lugares, dúas paisaxes separadas por poucos quilómetros poden estar a vivir "estacións" completamente diferentes ao mesmo tempo.
Para chegar a esa conclusión, un equipo internacional de investigadores analizou máis de 20 anos de imaxes captadas por satélites que rexistran como cambia a vexetación terrestre ao longo do ano. Grazas a unha nova forma de interpretar eses datos, lograron elaborar o mapa máis detallado ata a data sobre o comportamento estacional dos ecosistemas do planeta.
O que descubriron rompe cunha das ideas máis estendidas sobre o funcionamento da natureza. En numerosos lugares, o momento en que a vexetación alcanza o seu máximo desenvolvemento non coincide co de zonas moi próximas. Nalgúns casos, dúas paisaxes separadas por apenas unhas decenas de quilómetros, e mesmo situados á mesma latitude, poden atoparse en fases completamente distintas do seu ciclo anual.
Aínda que o estudo ten alcance global, as súas conclusións resultan doados de entender se se observan algunhas paisaxes españolas. A península reúne unha enorme diversidade climática e xeográfica nun espazo relativamente reducido. Mentres os bosques do norte manteñen unha intensa actividade vexetal, boa parte do sueste presenta un aspecto moito máis seco. Do mesmo xeito, os vales poden atoparse en plena explosión primaveral mentres as montañas próximas aínda conservan un ritmo completamente distinto.
Os investigadores explican que a temperatura é só unha peza do quebracabezas. Factores como a cantidade de auga dispoñible, a altitude, a orientación das ladeiras, a presenza de nubes ou mesmo a capacidade das raíces para acceder a reservas de humidade subterránea modifican profundamente o calendario biolóxico de cada ecosistema. O resultado é que dous lugares moi próximos poden responder de forma moi diferente ao paso das estacións.
Nalgúns ecosistemas mediterráneos, as plantas “aproveitan” o inverno chuvioso para crecer e florecer pronto, antes de que o verán seco free a súa actividade. Noutros, sobre todo en zonas montañosas, o crecemento atrásase ata que soben as temperaturas. O resultado é unha especie de dobre primavera: unha temperá en zonas baixas e outra máis tardía en áreas forestais ou de maior altitude. O que agora sabemos é que este patrón, observado desde hai anos por botánicos e ecólogos, non é unha rareza local, ocorre a gran escala en todo o planeta.
A clave do novo estudo está en como se analizou a información. En lugar de limitarse a indicadores clásicos, como a data exacta na que “empeza” a primavera, os investigadores reconstruíron o ciclo completo de crecemento anual da vexetación, usando como as plantas reflicten a luz infravermella ao longo do ano. Ese enfoque permite detectar ritmos complexos, con picos dobres ou patróns sutís que antes pasaban desapercibidos, sobre todo en rexións tropicais e áridas.
Un novo estudo revela que as paisaxes montañosas tropicais presentan ciclos estacionais moi distintos entre si, mesmo a distancias curtas. Foto: Istock/Christian Pérez
Grazas a esta metodoloxía, os científicos identificaron o que chaman “asincronía estacional”: lugares onde ecosistemas próximos viven as estacións en momentos distintos. As grandes protagonistas deste fenómeno son dous tipos de rexións moi concretas: as zonas montañosas dos trópicos e as áreas de clima mediterráneo repartidas polo mundo, desde California ata Chile, pasando por Sudáfrica, Australia… e o Mediterráneo europeo.
Nas montañas tropicais, a situación é aínda máis extrema. Alí, dúas ladeiras separadas por un val poden experimentar picos de crecemento vexetal en meses distintos. A razón non é só a temperatura, relativamente estable durante todo o ano, senón unha combinación de choivas, nebulosidade e dispoñibilidade de luz solar. Nalgúns bosques tropicais, as árbores sincronizan o seu crecemento cos períodos de maior luminosidade, mesmo aínda que iso signifique “desobedecer” o calendario que seguirían outras plantas a poucos quilómetros de distancia.
Que dúas poboacións dunha mesma especie vivan a poucos quilómetros de distancia non significa que compartan o mesmo calendario biolóxico. Se unha florece, reprodúcese ou atopa alimento semanas ou mesmo meses antes que a outra, as oportunidades de intercambio xenético diminúen considerablemente. Co paso de miles de xeracións, ese illamento temporal pode facer que ambas as evolucionen por camiños distintos ata converterse en especies diferentes.
Esta hipótese axuda a explicar por que moitas das rexións onde os ciclos estacionais son máis irregulares tamén albergan unha biodiversidade extraordinaria. As montañas tropicais e as zonas de clima mediterráneo, onde os ritmos da natureza cambian bruscamente dun lugar a outro, concentran algunhas das maiores riquezas biolóxicas do planeta.
As implicacións do estudo non terminan na evolución das especies. Os investigadores sosteñen que comprender como cambia o calendario da vexetación tamén pode resultar útil para actividades tan cotiás como a agricultura.
Un dos exemplos máis rechamantes aparece en Colombia. Alí, a complexa orografía de Ándelos fai que dúas plantacións de café relativamente próximas poidan madurar os seus froitos en épocas completamente distintas do ano. Algunhas leiras recollen a colleita varios meses antes que outras, a pesar de atoparse separadas unicamente por un traxecto de poucas horas. O novo mapa elaborado a partir de imaxes de satélite mostra que estas diferenzas responden o comportamento local do clima e do relevo, moito máis que á latitude.
España tampouco é allea a este fenómeno. Cultivos tan representativos como a vide, a oliveira ou as amendoeiras mostran calendarios moi diferentes segundo a altitude, a orientación das ladeiras ou a dispoñibilidade de auga. Dispoñer de mapas cada vez máis precisos sobre estes ritmos naturais podería axudar a planificar mellor as campañas agrícolas, optimizar o uso dos recursos hídricos e mesmo preparar ao sector para os cambios que traerá un clima cada vez máis variable.
A media dos ciclos de crecemento estacional dos ecosistemas terrestres do planeta, calculada a partir de dúas décadas de imaxes de satélite / Terasaki Hart et al., Nature, (2025)
Durante décadas, moitos modelos climáticos e ecolóxicos asumiron que as estacións funcionan de forma relativamente uniforme dentro de grandes rexións. Este estudo cuestiona esa idea. Se as estacións poden desincronizarse a escalas tan pequenas, as predicións sobre como responderán os ecosistemas ao quecemento global poderían necesitar axustes importantes.
A crise climática non só está a alterar as temperaturas medias, senón tamén a regularidade das choivas, a duración das estacións e a frecuencia de eventos extremos. Nun mundo onde o calendario natural xa é máis caótico do que pensabamos, eses cambios poden ter efectos inesperados: desde desaxustes entre plantas e polinizadores ata alteracións na dispoñibilidade de recursos para animais e seres humanos.
Quizá a lección máis importante deste traballo sexa conceptual. Invítanos a abandonar a idea dun planeta que latexa ao unísono e a aceptar que a Terra funciona máis ben como unha orquestra complexa, onde cada instrumento segue o seu propio tempo. Desde os bosques mediterráneos españois ata as selvas tropicais andinas, a natureza compón unha sinfonía de ritmos estacionais que de cando en cando coinciden do todo.
Comprender esa “desorde” non é só unha cuestión académica. Pode axudarnos a protexer mellor a biodiversidade, a planificar a agricultura do futuro e a anticipar os efectos do cambio climático con maior realismo. Porque, ao final, entender cando chega realmente a primavera, e para quen, pode ser tan importante como saber canto subirá a temperatura media do planeta.
FONTE: Chistrian Pérez/muyinteresante.okdiario.com
