Entre o “Teño, teño” e o “Carallo!”: a linguaxe da dor en Galicia (e en galego)

Vista xeral dos pavillóns de primeira e segunda clase do psiquiátrico de Conxo a comezos do século XX / Galiciana Biblioteca Dixital de Galicia

Depende. Así comeza a resposta de todo galego que se prece. Ese vocablo serve para responder tanto á mestra, como á policía ou ao médico. Con todo, para este último, ás veces non serve este termo neutro, sobre todo cando hai dor de por medio. Antigos documentos son o testemuño do que galegos e galegas son capaces de dicir ante unha situación clínica. Unha primeira aproximación é o artigo escrito pola enfermeira de medicina preventiva Ana María Pérez Muíño, publicado no boletín do Hospital Cidade Sanitaria Juan Canalejo da Coruña en 1993, incluído na revista interna As Xubias: nel recóllense as expresións populares galegas empregadas polos pacientes para describir a intensidade da dor e a satisfacción coa atención médica. Así, este relato en forma de lista constitúe unha fonte primaria de testemuños lingüísticos do uso do galego en contextos clínicos deste hospital, agora integrado no Complexo Hospitalario Universitario da Coruña (CHUAC).

O texto recolle, por unha banda, como os pacientes galegofalantes se referían á intensidade da dor, con fórmulas para tentar describir subxectivamente o seu malestar ante a pregunta do médico. Por outra, tamén rexistraron frases empregadas polos asistentes para expresar satisfacción ou descontento coa atención recibida.

Mentres, en 1997, aparece máis documentación arredor da narrativa dos pacientes galegos durante o relatorio de Antropoloxía Cultural do Consello da Cultura Galega sobre medicina popular e antropoloxía da saúde. Dentro desta recompilación de textos, aparece un baixo o título Narrativas de enfermidade en urxencias dun hospital universitario, firmado por María Teresa Amboage Paz, médica residente de psiquiatría no Hospital Xeral de Galicia de Santiago de Compostela, antigamente situado na zona de Galeras.

Estes documentos permiten coñecer as expresións que reflicten unha conexión entre lingua, cultura e percepción da dor na comunidade galegofalante. Estas son as lembranzas de dúas profesionais sanitarias e un anaco da cultura de Galicia, aplicada ao contexto da saúde.

Cando asistes a unha consulta médica, xa sexa ao ambulatorio ou a urxencias, unha das primeiras preguntas que fai o profesional, despois de onde, é “Canto che doe?”. Con todo, a escala do un ao dez non é necesaria no caso dos galegos, porque teñen todo un abano de respostas que van máis aló dun número. Ana María Pérez Muíño indicaba que unha das contestacións máis habituais sobre a intensidade da dor era “Teño, teño”, o que, segundo a enfermeira, significaba unha dor moi leve ou case inexistente.

Con todo, as respostas están ordenadas en función do aumento da intensidade. A continuación, chega o “Aínda non hai queixa”, utilizado para describir unha dor xorda e continua. A dor forte aparecía cando o paciente pronunciaba un “Ben me chega”, e aproxímabase a sensacións intensas próximas ao shock cun “Vaime chegando”. Pero, como non podía ser doutra maneira, a expresión “Carallo!”, con grito incluído, xa indicaba un signo de dor forte producida por un axente agresivo.

Artigo escrito pola enfermeira de medicina preventiva Ana María Pérez Muíño, publicado en 1993 / @vigoclubdelectura vía Instagram

No seu artigo, María Teresa Amboage recolle a súa experiencia nas urxencias do antigo hospital principal de Santiago de Compostela. En primeiro lugar, sinalaba que o tipo de patoloxía predominante no paciente que acudía a este servizo dependía do calendario: no inverno, chegaban os “bronquíticos reagudizados”; no verán, dores abdominais, cólicos de riles e “cardiópatas descompensados pola calor”; e, en época de festas, diabéticos que non eran quen de axustar a súa medicación. A lista da médica continuaba con etcétera.

Con todo, esta non era a única queixa. Naquel entón, segundo explica, nesta área sanitaria predominaba o rural, pois os urbanos escollían outros centros médicos. Por iso, era lugar de encontro entre dous estratos socioculturais: por unha banda, os médicos con estudos universitarios e, por outra, as persoas a quen Amboage chama “rurais”, con estudos incompletos, labregos que tiveron que emigrar e que dependían do gando, da mina e do mar. “Iníciase entón un encontro cheo de dificultades”, escribía en 1997.

A médica falaba de síntomas e enfermidades incomprensibles para os rurais. Os rurais falaban de termos inexistentes: “Evocan ó escoitalos nomes desfigurados de patoloxías, que máis ben despistan que axudan“. Así, nas consultas aparecían expresións como “Eu padezo de bronquios ó corazón”, “O que me pasa é que teño un sistema nervioso” e “Fixéronme uns anales”, entre outras. Con todo, as enfermidades inventadas non eran o único problema.

Así, para Amboage, o relato da enfermidade por parte do paciente era o momento máis crítico. Tanto rurais como urbanos pronunciaban frases como “E, non baixa o cardiólogo?”. Eran eles mesmos, e non os médicos, quen en ocasións solicitaban a asistencia do especialista. Non contentos, ao rematar a consulta no cubículo propio das urxencias, comezaban a dicir un “E tamén…”. Neste momento consultaban todos aqueles males que “non puideron, non quixeron, ou consultaron sen resultado ó seu médico de cabeceira”. Así comezaba a narración dunha historia onde só mencionaban de forma superficial as molestias, pero afondaban nas festas que se perderon e nos veciños que lles acompañaron. Ademais, engadían nomes de médicos, tanto do mesmo hospital como doutras localidades, a maioría descoñecidos para quen atendía.

As reaccións dos pacientes de urxencias recollidas pola doutora do Hospital Xeral de Santiago saltan á acción, máis aló da linguaxe. Cando o médico indica o “Desvístase e déitese na cama”, os urbanos entenden isto como deixar só a roupa interior. Con todo, cando o doutor ou doutora volve a entrar no cubículo, os rurais deixan “tan só os calcetíns”, unha evidencia máis da dificultade na comunicación.

No momento de preguntar polos medicamentos que tomaban, os pacientes levábannos nunha bolsa á consulta, aínda que non sabían para que servían. “Se o saben, é equivocado, e cando esqueceron algo na casa insisten en relatar forma, color e tamaño das pastillas coa absoluta confianza de que son datos dabondo como para que Nós, os Médicos, saibamos de que se trata”, explicaba Amboage.

Ao mesmo tempo que ocorría todo isto, a médica explica no seu artigo a tendencia dos pacientes do hospital galego por traer a acompañantes ao Servizo de Urxencias. “Cantos máis mellor, familiares ou veciños”, sinalaba. Así, os profesionais que atendían sacaban as súas propias conclusións: “Vémoslle dúas finalidades: que lles axuden a relata-la historia da súa propia enfermidade e que convertan a visita a urxencias nun acto social compartido“, escribía.

Ao saír da consulta, toca avaliar a atención médica. Na sala de espera adoitaba estar algún destes familiares (se non estaban dentro), que preguntaba: “Que tal foi a consulta?”. As respostas podían ser tanto boas como malas, pero no caso de Galicia, sempre van ter un selo característico. Por exemplo, para amosar descontento, hai quen emprega a expresión “Viume un carallo dun médico”. Con todo, para indicar o contrario e facer unha valoración moi positiva emprégase “Miroume un médico caralludo”.

Cando hai tratamentos de por medio que poden supoñer a cura dunha dor, hai dúas vías posibles, segundo a enfermeira Pérez Muíño. Por unha banda, “Aínda me acertou ben”, que vén a dicir que o tratamento aliviou os síntomas da patoloxía pero non chegou a curalos de todo. Pero, cando o consumo dun tratamento supón a cura definitiva dunha doenza, os pacientes galegofalantes tenden a responder “Acertoume ben”.

FONTE: Antrea Veiga/gciencia.com