Sabías que... Os primeiros cans foron domesticados por cazadores hai polo menos 15.800 anos?

Reconstrución artística de Pınarbaşı de hai  15.800 años, basada en evidencias atopadas en excavacións da Universidad de Liverpool. (Kathryn Killackey)

O can é o primeiro animal que estableceu unha relación estreita cos humanos, un vínculo que non só continúa ata o de agora, senón que nas sociedades actuais é cada vez máis próximo. Con todo, coñécese pouco sobre as súas orixes: como eran eses primeiros exemplares e de onde viñan foi durante moito tempo unha incógnita. Dous estudos publicados recentemente en Nature (1 e 2) están máis preto que nunca de responder a esas preguntas. Os investigadores secuenciaron os xenomas dos cans máis antigos coñecidos, entre eles un exemplar achado na cova de Pınarbaşı, en Turquía, de 15.800 anos, e outro da cova de Kesslerloch, en Suíza, de 14.200. Segundo estes traballos, os cans poderían ser domesticados en Europa por cazadores-recolectores uns 10.000 anos antes da invención da agricultura. Os achados mostran que eses primeiros cans xa eran moi valorados polos membros das comunidades antigas, quen os intercambiaban, alimentábanos e dábanlles sepultura tras a súa morte.

Os científicos xa sabían que os cans xurdiron de entre os lobos grises e sospeitaban que este proceso ocorreu cara ao final da última Idade de Xeo, pero non era doado atopar evidencias. Analizar o ADN de restos de cánidos antigos adoita ser difícil, xa que a aparencia dos ósos non sempre permite distinguir con certeza aos cans dos lobos. Tampouco as súas diferenzas de comportamento deixan rastro no rexistro arqueolóxico.

No primeiro estudo, investigadores liderados polo Museo de Historia Natural, a Universidade de Oxford e a Universidade Ludwig Maximilian (LMU) de Múnic, recuperaron xenomas completos de espécimes de hai máis de 10.000 anos, incluído o de Pınarbaşı e outros exemplares de fai 15.000 inusualmente pequenos achados na cova de Gough en Reino Unido. Despois compararon estes xenomas con máis de 1.000 cans e lobos modernos e antigos de todo o mundo.

Os resultados confirmaron que estes ósos pertencían a cans, retrocedendo a evidencia directa máis temperá da especie en máis de 5.000 anos: ata o de agora, a proba xenética directa máis antiga databa de hai tan só 10.900 anos. Algúns deses exemplares foron localizados en Alemaña, Italia e Suíza, o que demostra que, probablemente, xa estaban ben distribuídos entre as comunidades cazadoras-recolectoras de Europa ao cabo da Idade de Xeo.

Os novos datos de ADN revelaron tamén que os animais de Gough e Pınarbaşı estaban máis estreitamente relacionados cos devanceiros das razas actuais de Europa e Medio Oriente, como os boxers e salukis, que con razas árticas como os huskies siberianos. Isto indica que as principais liñas xenéticas dos cans actuais establecéronse no Paleolítico superior.

O papel que desempeñaron estes cans nas comunidades paleolíticas aínda non está claro. É posible que fosen transferidos entre grupos xeneticamente e culturalmente distintos. A análise de isótopos dietéticos e sinais morfométricas realizado pola Universidade de York e o Museo de Historia Natural mostraron que a xente de Pınarbaşı alimentaba aos cans con peixe, o que, xunto á evidencia de que os enterraban intencionalmente, suxire os individuos do Paleolítico xa sentían aprecio polos seus cans. Exemplos similares en Gough e nun xacemento de Alemaña parecen indicar que os cans tiñan un valor cultural nesas comunidades.

«O feito de que as persoas intercambiasen cans tan cedo significa que estes animais debían de ser importantes. Con recursos limitados, mantelos implica que cumprían unha función. Unha posibilidade é que actuasen como un sistema de alarma altamente eficiente», explica Laurent Frantz, da MLU e coautor principal do artigo.

Para Ian Barnes, do Museo de Historia Natural, «é asombroso pensar como estes grupos humanos tan diferentes, en contornas tan distintas, poderían traballar cos cans como parte das súas actividades diarias de caza e pesca». Simon Parfitt, tamén no museo, sinala que algúns ósos mostran modificacións humanas deliberadas, incluíndo perforacións de mandíbulas, «o que suxire que os cans tiñan un significado simbólico tras a súa morte, alén de ser compañeiros durante a vida».

O segundo estudo, levado a cabo polo Instituto Francis Crick, a Universidade de East Anglia e o Instituto Max Planck, analizou 216 xenomas de cánidos, a maioría anteriores ao Neolítico, procedentes de xacementos de toda Europa e os seus arredores. Os investigadores empregaron unha técnica moi depurada denominada «captura por hibridación» para aumentar a cantidade de ADN utilizable, extraendo o material xenético de interese doutro de bacterias e outros microorganismos que adoitan contaminar os restos moi antigos. Esta técnica permitiulles identificar moitos cans primitivos, incluído o de 14.200 anos de Kesslerloch.

Estudos anteriores do equipo de Crick suxerían que os cans proveñen de dous tipos de lobos: uns do leste de Eurasia e outros do oeste. Usando un modelo estatístico, os investigadores comprobaron que todos os cans europeos primitivos do estudo teñen a súa orixe nos lobos do leste, aínda que algúns teñen algo de ascendencia do lobo occidental. Esta nova evidencia suxire que os lobos europeos non xogaron un papel importante na evolución do can e que os primeiros cans europeos non foron domesticados por separado dos cans de Asia, xa que ambos comparten a mesma orixe.

O can de Kesslerloch era xeneticamente máis similar aos cans europeos que aos asiáticos, o que tamén leva a pensar que os cans foron domesticados moito antes de hai 14.200 anos, dando tempo a que os cans europeos e asiáticos diferenciásense xeneticamente para entón.

A investigación tamén demostrou que os cans sufriron cambios xenéticos tras a migración a gran escala dos agricultores procedentes do suroeste de Asia durante o Neolítico, pero non de forma tan marcada como si se observa nos humanos. Isto suxire que os cans dos grupos locais de cazadores-recolectores que xa habitaban Europa contribuíron substancialmente á xenética das poboacións caninas que convivían cos agricultores neolíticos. Curiosamente, as análises xenéticas dos cans europeos modernos mostran que aínda conservan gran similitude con estes cans neolíticos, o que implica que a maioría das razas caninas europeas comúns poderían ter aproximadamente a metade da súa ascendencia en cans que viviron en Europa antes do desenvolvemento da agricultura.

«Os cans foron o único animal domesticado que existiu antes da agricultura, polo que a súa evolución pode axudarnos a comprender como un gran cambio no estilo de vida deu forma á nosa propia historia», sinala Pontus Skoglund, do Laboratorio de Xenómica Antiga do Instituto Crick e autor principal do estudo. «Os cans foron claramente importantes para os nosos antepasados, xa que os primeiros agricultores parecen incorporar aos seus grupos aos cans dos cazadores-recolectores anteriores ao emigrar a Europa».

FONTE: Judith de Jorge/abc.es/ciencia