SABÍAS QUE...

Sabías que... Definitivamente, Urano e Neptuno non son o que parecen

lustración de Neptuno, visto desde a súa lúa Tritón

Levamos toda a vida referíndonos a eles como ’os xigantes de xeo’ e resulta que igual non o son. Xigantes si, por suposto, trátase de dous mundos enormes, pero feitos de algo máis sólido, e moito máis quente, que a auga conxelada. Hai algo máis de dous meses, publicouse un estudo segundo o cal nas entrañas de Urano e Neptuno ocorre algo verdadeiramente estraño: baixo presións extremas, os materiais do seu interior debátense entre estados que desafian a física clásica, desdibuxando a fronteira entre o sólido e o líquido. Naquel informe suxeríase que o corazón destes mundos podería albergar ’fluídos supercríticos’ ou mesmo xeo super iónico quente. Con todo, toda unha avalancha de novas investigacións apunta agora a unha conclusión aínda máis radical: o xeo non é, nin de lonxe, o protagonista desta historia.

Durante décadas, os estudantes de todo o mundo memorizaron o mesmo esquema do Sistema Solar: primeiro os mundos rochosos como a Terra ou Marte; daquela os xigantes gasosos, Xúpiter e Saturno; e finalmente, nos fríos confíns da nosa veciñanza cósmica, os xigantes de xeo, Urano e Neptuno. Hai vinte anos, os astrónomos xa alteraron ese esquema ao degradar a Plutón á categoría de ’planeta anano’. E agora, parece que chegou o momento de revisar tamén as nosas ideas sobre os dous colosos azuis porque, en realidade, sabemos aínda moi pouco sobre a composición destes dous planetas.

Orixinalmente, Urano e Neptuno recibiron a ’etiqueta’ de mundos xeados porque orbitan máis aló da chamada ’liña de xeo’ do Sistema Solar, é dicir, a fronteira a partir da cal a auga, o amoníaco, o monóxido de carbono e outras moléculas volátiles conxélanse. Por lóxica, se esa rexión era rica en auga conxelada durante a infancia do Sistema Solar, o interior deses mundos debía estar composto maioritariamente por auga, comprimida pola brutal gravidade.

Pero hai un problema grave con esta teoría. E é que as únicas medicións directas e próximas de ambos os mundos realizáronse hai xa 40 anos, cando a histórica sonda Voyager 2 da NASA pasou por Urano en 1986 e por Neptuno en 1989. E aqueles datos, aínda que extremadamente valiosos, son hoxe insuficientes. Por outra banda, estudos recentes de pequenos corpos máis aló da órbita de Neptuno, así como do propio Plutón, revelaron que albergan moita menos auga e amoníaco do que se pensaba, non superando o 50% do seu contido rochoso.

Noutras palabras, a evidencia de que Urano e Neptuno están ’xeados’ é completamente indirecta e circunstancial. E ambos poderían ser moito máis complexos do que pensabamos.

Pescudar que se esconde baixo as espesas atmosferas destes dous colosos planetarios non é só un capricho académico. Porque os planetas lixeiramente máis pequenos que Neptuno (os chamados sub-Neptunos) son, segundo os datos do telescopio espacial Kepler, o tipo de mundo máis común en toda a Vía Láctea. E resulta que temos a dous dos seus ’primos’ aquí, na nosa propia veciñanza, e aínda así apenas os comprendemos.

Para guindar luz sobre a cuestión, un equipo liderado por Edward Young, científico planetario da Universidade de California en Los Ángeles (UCLA), acaba de publicar un extenso estudo en The Astrophysical Journal. Inspirándose na composición coñecida de exoplanetas, Young e os seus colegas simularon modelos matemáticos onde ambos os mundos, Urano e Neptuno, posuían un núcleo de ferro, un manto rochoso e unha enorme envoltura de gas hidróxeno.

O resultado foi, como mínimo, intrigante. Ao mesturarse os materiais baixo presións esmagadoras, o punto de fusión da rocha descendeu drasticamente, dando lugar a colosais océanos de magma fundido. E non, non se trata do magma espeso e volcánico que vemos na Terra. Imaxinemos un fluído denso e supercrítico, aprisionado baixo presións extremas, con xigantescas cantidades de hidróxeno e helio disoltos no seu interior. Unha sopa ardente capaz de conservar a súa asombrosa calor durante miles de millóns de anos grazas ao groso ’abrigo’ illante das súas atmosferas. Cero xeo á vista. Trátase, sen dúbida, dunha reconsideración radical da astrofísica e das contornas nos que ambos os mundos formáronse.

Esta teoría do magma non é unha voz illada. Roberto Tejada Arevalo, astrofísico da Universidade de Princeton, xa elaborou modelos similares fai ao redor dun ano para explicar un enigma histórico: por que Neptuno emite moita máis enerxía térmica interna que Urano. E a súa investigación demostrou que un interior de magma supercrítico mesturado con auga, amoníaco e metano encaixa á perfección coa calor e as propiedades observadas.

Para entender este concepto, podemos imaxinar unha simple botella de aderezo para ensaladas. A temperaturas e presións normais, o vinagre e o aceite sepáranse en capas. Con todo, se sometemos esa vinagreta ás presións infernais de miles de atmosferas (como sucede no corazón de Neptuno) e axitámola con forza, os elementos pesados (rocha e xeo) mesturaranse intimamente cos gases, creando unha emulsión exótica e fluída.

E en 2024 Uri Malamud, do Instituto Technion de Israel, achegou un xiro de porca diferente nun estudo publicado en Icarus. Para este investigador, si que hai xeo en Urano e Neptuno, pero non de auga, senón de metano. Nas súas propias simulacións, o escenario que mellor encaixaba co tamaño e a masa de ambos os planetas producíase cando enormes cantidades de feluxe (carbono puro) mesturábanse co hidróxeno atmosférico primordial. Esta reacción química formaría metano puro, o cal, en estado líquido, terminou afundíndose cara ás entrañas de ambos os mundos.

E hai apenas un mes, Vanessa Ramírez, investigadora da Universidade de Leiden, engadía máis datos ao crebacabezas. Os seus modelos, de feito, apuntaban a que estes mundos poderían estar feitos, en realidade, por máis dunha 60% rocha, e organizados en capas moi diferenciadas. Observacións recentes de Urano co xigantesco radiotelescopio ALMA en Chile detectaron, para rematar, niveis anómalos de monóxido de carbono, un gas que delata un interior profundamente diferente ao que criamos.

Ante esta auténtica avalancha de resultados cruzados, a comunidade científica ten claro que hai un único camiño a seguir: volver alí. Na avaliación decenal de 2023 das Academias Nacionais de Ciencias de EE.UU., os planetólogos engadiron unha sonda orbital a Urano como a prioridade número un absoluta. «Necesitamos desesperadamente -afirmaban os científicos- unha misión insignia para encaixar todas estas pezas do crebacabezas».

Con todo, e mentres a NASA e a ESA deciden se enviar por fin unha nave para desentrañar o misterio, os astrónomos debaten un problema máis mundano: Como chamamos agora a estes planetas? Soan xa varios nomes, aínda que parece que ningún deles está destinado a conseguir os favores do público. Desde logo non o de ’xigantes miscibles’, en honra á mestura íntima dos seus materiais. Poida que outras suxerencias, como ’subxigantes’ ou ’xigantes menores’ téñano máis doado, aínda que é pronto para dicilo. Arevalo prefire ’xigantes de metal’, utilizando a xerga astronómica que denomina metal a todo o que non sexa hidróxeno nin helio. 

Jonathan Fortney, astrofísico da Universidade de California, resúmeo con humor ao lembrar unha reunión de expertos de hai anos para planificar futuras misións: «Eramos 10, encerrados nun cuarto durante unha semana. E nin sequera nos puxemos de acordo en cal sería o mellor nome».

FONTE: J. M. Nieves/abc.es/ciencia

SABIAS QUE... O PIROCUMULONIMBO: A NUBE NACIDA DO LUME

Por desgraza, estes días estase a falar moito de pricocumunimbos, debidos aos grandes incencidios que acontencen no noso país. Pero que son?

O cumulonimbus flammagenitus (CbFg), tamén coñecido como pyrocumulonimbus ou pola forma hispanizada pirocumulonimbo, é un tipo de cumulonimbo que se forma encima dunha fonte de calor, como un incendio forestal ou unha erupción volcánica, e ás veces pode ata extinguir o lume que a formou. É a forma máis extrema dun pyrocumulus.

Segundo o Glosario Meteorolóxico da Sociedade Americana de Meteoroloxía, un flammagenitus é "un cúmulus formado por unha subida da temperatura provocada por un incendio, ou mellorado polas emisións de plumas flotantes dun proceso de combustión industrial."

Análogo á distinción meteorolóxica entre cúmulus e cumulonimbus, o CbFg é axudado polo lume ou unha nube convectiva causada, como un flammagenitus, pero cun considerable desenvolvemento vertical. O CbFg alcanza a alta troposfera e ata mesmo a baixa estratosfera e pode deixar precipitación (aínda que normalmente pequena), saraiba, raios/lóstregos, ventos fortes en niveis baixos, e, nalgúns casos, ata tornados. Os efectos combinados destes fenómenos poden causar unha maior propagación do lume e causar danos directos en terra adicionalmente a lumes ’normais’.

FONTE: es.wikipedia.org        Imaxe: elmundo.es/ciencia

Sabías que... O segredo dos espermatozoides xigantes da mosca da froita

Unha parella de moscas da froita en plena cópula / Universidad de Boston

A razón do tamaño excepcionalmente grande dos espermatozoides de Drosophila é unha consecuencia evolutiva da selección sexual. En Drosophila (xénero de pequenas moscas da familia Drosophilidae, que xeralmente reciben o nome de "moscas da froita" ou "moscas do vinagre", debido a que moitas das especies voan arredor de froitas moi maduras ou podres ou do viño ou vinagre), as femias teñen a rara propensión a aparearse varias veces. Despois de que unha mosca femia se apareara cun macho por primeira vez, o macho transferirá unha gran masa xelatinosa, comunmente coñecida como líquido seminal ou tapón de líquido seminal, ao seu tracto reprodutivo. Este líquido seminal contén varios compostos bioactivos, incluído un tipo único de proteína chamada péptido sexual. O péptido sexual ten a notable capacidade de suprimir un maior apareamiento nas femias ao reducir a súa receptividade e mesmo provocar renuencia a aparearse. Esencialmente, o líquido seminal da mosca macho actúa como un elemento disuasorio, disuadindo a outros machos de aparearse coa femia que xa fertilizou con éxito.

O tamaño do espermatozoide en Drosophila está estreitamente asociado coa importancia evolutiva desta transferencia de líquido seminal durante o apareamento. Os espermatozoides máis grandes teñen unha vantaxe competitiva porque son máis eficaces á hora de desprazar os espermatozoides previamente almacenados do tracto reprodutivo da femia, aumentando así a probabilidade de éxito da fertilización para o macho que se aparea actualmente. Esta presión evolutiva por espermatozoides máis grandes deu como resultado o notable alongamento observado en Drosophila. Os seus espermatozoides alongados e en forma de espiral poden desprazar eficazmente aos espermatozoides máis pequenos de apareamientos anteriores, mellorando así as posibilidades do macho de procrear descendencia.

En resumo, o tamaño xigante dos espermatozoides de Drosophila é o resultado de presións evolutivas relacionadas coa selección sexual e a competencia dos espermatozoides. A súa forma alongada e o seu maior tamaño permítenlles desprazar eficazmente os espermatozoides rivais do tracto reprodutivo da femia, aumentando as súas probabilidades dunha fertilización exitosa. 

FONTE: es.scienceaq.com

Sabías que... Idade de Corda en lugar de Idade de Pedra? Así ignorou a arqueoloxía o traballo das mulleres prehistóricas

Unha muller dunha tribo de cazadores-recolectores cociña comida nunha fogueira e unha nena debuxa nas paredes / GORODENKOFF (GETTY IMAGES/ISTOCKPHOTO) 

Na Cova de Rideaux en Lespugue, ao sur de Francia, atopouse unha Venus paleolítica, unhas figuritas femininas de grandes cadeiras, seos e ventres. Atada á súa cintura, a Venus (de hai uns 20.000 anos, correspondente ao período gravetiense, e tallada en óso) vestiría o que parece unha saia de cordas retortas colgando dun cinto. A uns 6.700 quilómetros, a Venus de Gagarino, na actual Casaquistán, loce tamén unha saia de cordas, máis curta e prolixa que a francesa e colgando só por diante, aínda que apenas alcanza a cubrir un pouco, ou nada, do que as culturas modernas requiren que leve oculta unha muller.

As saias de cordas, xa sexan paleolíticas ou posteriores, neolíticas e da Idade do Bronce, non podían abrigar moito, nin cumprido a función do que agora entendemos por decoro. “Por que unha xente que tiña tan poucas cousas tomouse a molestia de confeccionar e vestir unha peza tan pouco funcional? E por que optaron as mulleres por lucir esta peza durante tantos milenios?“. Estas son algunhas das preguntas que Elisabeth Wayland Barber, de 85 anos, catedrática emérita de Arqueoloxía e Lingüística no Occidental College en Los Ángeles, facíase cando escribiu Os traballos das mulleres. Mulleres, teas e sociedade na antigüidade que agora publica en español Capitán Swing.

O libro que percorre máis de 20.000 anos de historia analizando o rexistro arqueolóxico dos produtos dunha tecnoloxía, a téxtil, que historicamente estivo en mans das mulleres e da que se sabe moi pouco. Tan pouco que, como conta Barber, nalgúns xacementos ata refugaban os pequenos farrapos que atopaban.

Barber fíxose coñecida no mundo da arqueoloxía a partir das dúas semanas que dedicou a estudar os escasos restos de tecidos prehistóricos e que, finalmente, convertéronse nun libro que tardou 17 anos en escribir e que contemplou, por primeira vez, a existencia dunha verdadeira artesanía téxtil naquela época remota: Prehistoric Téxtiles (Princeton University Press). Entón, nos oitenta, apenas puido publicar en revistas científicas porque nin sequera existían expertos na materia.

Con todo, nos grandes congresos de arqueoloxía sempre oía os pasos de investigadores correndo tras ela polos corredores: “Doutora Barber, doutora Barber, lembra, divertida, mire as miñas fotografías, son ferramentas téxtiles? É un tecido sofisticado?“. Salvo os grandes achados dos leitos lacustres de Suíza, as minas de sal de Austria e as turberas de Escandinavia, onde había moito material ao conservarse ben, os restos téxtiles non se consideraban importantes, explica a experta: “Non eran críticas nin indiferenza. Os meus profesores de Yale dicíanme que nesa época non podían fabricarse cousas así. Simplemente, non o vían”.

Barber, nacida en Pasadena (California) durante a Gran Depresión, aprendeu a coser con catro anos, a tecer, fiar… Saberes cos que demostrou que unha muller prehistórica podía tecer patróns complexos porque ela mesma reproduciunos cos utensilios que terían naquel tempo afastado. Pero, sobre todo, naqueles congresos preguntábanlle por elas, as mulleres que tecían.

Á falar do traballo das mulleres, o primeiro que tivo claro entre os historiadores é que debía ser compatible co coidado dos fillos e, precisamente, as tarefas do fiado, o tecido e a costura son repetitivas e pódense deixar e retomar sen gran desfeita. Adornos sinxelos como pulseiras, colares, brazaletes con contas enfiladas en cordas de fibras vexetais, tendóns ou crines, saias de cordas de liño e outras plantas silvestres fibrosas e posteriormente, de la de animais domesticados no Neolítico.

A outra tarefa que cumpre con estes criterios é a cociña. Así que as dúas actividades que acabaron por considerarse traballo esencial das mulleres, resultan ser dúas tecnoloxías cuxos produtos son extremadamente perecedoiros. Non é doado que queden restos de roupaxes ou alimentos cociñados miles de anos despois. Como pode entón afirmarse que hai uns 40.000 anos os nosos devanceiros inventaron a corda, retorcendo feixes de fibras febles, e a costura?

“As probas máis antigas coas que contamos son indirectas. A presenza de agullas de coser pasa a ser moi habitual e as contas de pedra, ósos e cunchas presentan perforacións cada vez máis finas. Ademais, as contas máis pequenas comezan a aparecer dispostas en fileiras ordenadas encima dos ósos dos mortos. Sen dúbida, estas contas estaban cosidas sobre pezas de vestir, de coiro, por exemplo. Pezas arqueolóxicas como estas ou as venus permiten deducir que a costura xa era coñecida”, explica Barber.

O anaco máis antigo de corda que, milagrosamente, sobreviviu é de hai 17.000 anos e atopouse nunha das covas pintadas de Lascaux. Por tanto, pode afirmarse que no Paleolítico dispoñían de cordas e fíos de fibra torcida e que os humanos dominaban todas as destrezas requiridas para producilas. Non en balde, levaban xa entre cinco e dez mil anos practicándoas, moito antes da revolución agrícola.

Para Barber, se os científicos do século XIX nomeasen os períodos prehistóricos tendo en conta o traballo das mulleres, en lugar da durabilidade dos materiais (Idade de Hierro, Idade de Bronce, etc.), poderían recoñecer outros fitos, como a invención da corda que denomina a “Revolución da Corda”. “O potencial que ten para dobregar ao mundo á vontade e o enxeño humanos foi tan grande que podería ser a arma invisible que permitiu á raza humana conquistar e desprazarse para ocupar ata o último nicho ecolóxico do planeta durante o Paleolítico Superior”, escribe no seu libro.

Aínda que hai murais, frescos ou cerámicas posteriores representando mulleres con fusos, teares e rocas, no Antigo Exipto ou Grecia, por exemplo, non pode afirmarse que a costura estaba exclusivamente nas mans de mulleres. Con todo, Marga Sánchez, catedrática de Prehistoria na Universidade de Granada, achega un dato significativo. En xacementos da Idade de Bronce e máis antigos, en poboacións megalíticas como na necrópole de Panoría, en Granada, atoparon vinculacións máis aló de obxectos, como punzóns, presentes sempre en tumbas femininas. Os actuais estudos de dentes demostran que existiron mulleres dedicadas ao téxtil e “sabémolo porque utilizaron a boca como unha terceira man: pasaban o fío e collíano cos dentes. O fregue do fío terminaba facendo uns surcos moi tremendos, moi marcados, que nas mulleres moi maiores mesmo están a piques de rompelos”, conta Sánchez.

Para Sánchez, autora do libro O que o corpo nos conta. Un percorrido físico e político das mulleres desde a prehistoria ata hoxe (Destino), o téxtil englobouse dentro desa neboenta do coidado, a crianza, o doméstico, unha habilidade suave, sen a importancia tecnolóxica dunha actividade complexa que, historicamente, obviouse. “Nin o traballo téxtil nin o doméstico vense nun museo ou un libro de texto. E non se ven porque non consideramos que sexan suficientemente importantes, cando son vitais”, critica. En poboacións mesoamericanas considerábase que o ser habilidosa no cociñado e o tecido era unha cuestión mesmo de diplomacia porque podía ofrecerse a quen viña o mellor, regalarlle un tecido ou servirlle unha boa comida.

“Cando a arqueoloxía do século XIX ponse a preguntar polo mundo da prehistoria, está a intentar contestar preguntas que son contemporáneas para eles. E se naquel momento as mulleres non podían nin votar, que importancia social, política e económica tiñan? E se non a tiñan no XIX, como a van a ter na prehistoria?”, pregúntase. Naquel momento, explica, o que buscan é a vinculación a actividades que se consideraban realmente importantes: a produción metalúrxica, a caza, a arte rupestre, as armas. Vinculadas os homes, son as que se expoñen nos museos.

Pero hai un último dato sobre a importancia dos tecidos. Tense a idea de que cando se inventa a metalurxia é para fabricar útiles. “Non é verdade”, afirma a arqueóloga española, “a primeira metalurxia é para facer adornos porque iso é consubstancial ao humano. Non podemos evitar adornarnos porque é unha manifestación da identidade colectiva, ao principio, e tamén da identidade individual. Forma parte do noso ser humano”. 

FONTE: Eugenia Angulo/elpais.com

Sabías que... Algo estraño sucede en Urano e Neptuno: o seu interior é sólido e líquido á vez

Os humanos somos así. Pensamos que o sabemos case todo sobre os planetas que nos rodean. Coñecemos a superficie oxidada de Marte, estudamos as tormentas xigantes de Xúpiter e desentrañamos os segredos dos aneis de Saturno. Pero, que pasa se miramos máis aló? Cando diriximos a vista cara a Urano e Neptuno, a cousa cambia por completo, porque non sabemos practicamente nada sobre eles, e o que estamos a empezar a atopar baixo as súas superficies está a deixar perplexos aos científicos.

Para empezar, só "visitamos" estes dous mundos unha vez. E foi de pasada, sen tempo case para nada. De feito, a única ocasión en que a humanidade estivo preto de Urano e Neptuno foi grazas á sonda Voyager 2 da NASA, que pasou fugazmente por Urano en 1986 e por Neptuno en 1989, fai xa máis de tres décadas e media.

Desde entón, non enviamos alí ningunha outra nave. Todo o que sabemos, todo o que estudamos hoxe en día sobre eles, chéganos a través de telescopios espaciais como o Hubble ou o James Webb, ou a través de simulacións informáticas.

O certo é que, durante os últimos anos, as sorpresas sobre ambos os mundos non deixaron de sucederse. Sen ir máis lonxe, a principios de 2024, un equipo de investigadores da Universidade de Oxford dirixido polo profesor Patrick Irwin demostrou que todo o que criamos saber sobre as súas verdadeiras cores era un erro visual. Esquezamos o intenso e profundo azul cobalto de Neptuno fronte ao pálido aguamarina de Urano. As imaxes orixinais da Voyager foran procesadas para resaltar detalles atmosféricos invisibles. En realidade, ambos os planetas comparten un ton case idéntico: un azul verdoso moi pálido, alterado sutilmente por finas capas de brétema de metano.

Pouco despois, a Institución Carnegie para a Ciencia anunciou o sorprendente achado de novas lúas ocultas orbitando a estes xigantes, revelando un sistema de satélites moito máis complexo e caótico do que xamais imaxinamos.

Aínda por riba, a finais de 2025 un equipo da Universidade de Zúric publicou un estudo revolucionario que sacudiu os cimentos da planetoloxía ao descubrir que estes mundos poderían non ser os ’xigantes de xeo’ que pensabamos. Moi ao contrario, os datos gravitacionais e de densidade cadran perfectamente coa posibilidade de que, en realidade, sexan ’xigantes de rocha’. É dicir, que poderían ter unha proporción de material rochoso moi superior á de xeo, co que o seu nome tradicional quedaría totalmente desfasado.

E para rematar, aínda que non menos importante, está o misterio dos seus campos magnéticos. Na Terra, o campo magnético funciona como un imán xigante: ten un Polo norte e un Polo sur ben definidos. Pero en Urano e Neptuno, o campo magnético é un auténtico caos. Está descentrado, inclinado e ten múltiples polos. É coma se o imán interior do planeta estivese roto e virando ás toas. Para explicar isto, científicos como Burkhard Militzer, da Universidade de California en Berkeley, propuxeron en 2024 unha teoría fascinante.

As inmensas presións internas, dixeron, ’espremen’ o hidróxeno do metano e o amoníaco, creando un océano profundo estratificado. Basicamente, capas de auga e capas de hidrocarburos que non se mesturan, exactamente igual que a auga e o aceite nunha botella. Esta separación frearía a convección natural e xeraría eses campos magnéticos tan estraños.

E chegamos así ao novo estudo, recentemente publicado en Nature Communications por Cong Liu e Ronald Cohen, ambos os do Instituto Carnegie para a Ciencia en Washington. Segundo a nova investigación, a profundidades extremas, a miles de quilómetros baixo as nubes de Urano e Neptuno, escóndese un estado da materia totalmente novo, estraño e inesperado.

A medida que descendemos a través das súas densas atmosferas de hidróxeno e helio, tanto a presión como a temperatura aumentan de forma monstruosa. Ata que, a medio camiño cara ao núcleo de ambos os planetas, atopámonos cunha xigantesca capa intermedia descrita frecuentemente polos astrofísicos como océanos de ’xeos quentes’.

Pero non hai que deixarse enganar pola palabra ’xeo’. Porque non se trata do xeo que coñecemos e co que arrefriamos as nosas bebidas. Trátase dun auténtico ’inferno termodinámico’ onde se mesturan enormes cantidades de auga, metano e amoníaco. As presións alí abaixo son incomprensibles para a mente humana: alcanzan entre 500 e 3.000 gigapascais, é dicir, entre 5 e 30 millóns de veces a presión atmosférica que calquera persoa soporta na superficie da Terra. E as temperaturas oscilan entre os 3.700 e os 5.700 graos, unha calor case idéntica ao que reina na superficie do Sol. Sometidos a este castigo implacable, os átomos dos compostos máis familiares vólvense tolos e adoptan formas que simplemente non poden existir de xeito natural no noso planeta.

Liu e Cohen utilizaron supercomputadoras para simular hidruro de carbono, un hidrocarburo básico formado por unha mestura de carbono e hidróxeno, ao que someteron despois a esas condicións infernais. E observaron como, baixo semellante tortura física, a materia tal e como a coñecemos deixa de comportarse con normalidade. As ligazóns químicas rómpense, os electróns vólvense tolos e os átomos vense obrigados a reorganizarse de xeitos exóticos. En concreto, unha á que bautizaron como estado ’superiónico case-unidimensional’.

Pero vaiamos por partes. Que é un estado da materia superiónico? No noso mundo cotián, a materia adoita ser sólida, líquida ou gasosa. Se temos un bloque de xeo sólido, as moléculas de auga están fixas nunha rede cristalina. Pero se temos auga líquida, as moléculas flúen libremente. Pois ben, na materia superiónica os dous estados, sólido e líquido, danse ao mesmo tempo. É un territorio intermedio, un paradoxo. Nese estado exótico, un tipo de átomo (o carbono do hidruro de hidróxeno) queda completamente ríxido, conxelado nunha estrutura sólida, mentres que o outro tipo de átomo (o hidróxeno) despréndese e empeza a fluír coma se fose un líquido a través das regañas dese armazón sólido.

E aquí chega a palabra chave do descubrimento: ’case-unidimensional’. Normalmente, nos materiais superiónicos que xa coñeciamos teoricamente (como o xeo de auga superiónico), os átomos que se moven como un líquido viaxan en tres dimensións. Móvense cara arriba, cara abaixo, á esquerda, á dereita, en todas direccións dentro da súa gaiola de cristal. Pero a simulación do hidruro de carbono en Urano e Neptuno mostrou algo profundamente distinto.

«Esta fase de carbono e hidróxeno -explica Ronald Cohen- é particularmente sorprendente porque o movemento atómico non é completamente tridimensional. En lugar diso, o hidróxeno móvese preferentemente ao longo de vías helicoidais ben definidas e incrustadas dentro da estrutura ordenada de carbono».

Noutras palabras, o hidróxeno non ten liberdade para moverse ás súas anchas. Está confinado a unha única dimensión, a viaxar en liña. Pero non nunha liña recta, senón describindo traxectorias en forma de espiral. O hidróxeno sobe e baixa a toda velocidade dando voltas en espiral, confinado nunha especie de tubo invisible trazado pola inmensa presión, sen poder escapar cara aos lados. E hai billóns, trillones destas diminutas ’escaleiras de caracol’ fluíndo dentro de ambos os planetas.

As consecuencias son enormes. O movemento, en efecto, ten moito que ver coa transferencia de calor e de electricidade. E se temos todo o hidróxeno dun planeta movéndose preferentemente en traxectorias de espiral unidimensionais, a corrente eléctrica e a calor interna non poderán distribuírse por igual en todas direccións. É unha condutividade fortemente direccional. Como unha autoestrada na que o tráfico só pode fluír de norte a sur, pero non de leste a oeste.

Trátase, ademais, dun achado que pode estenderse tamén fóra do Sistema Solar. Con máis de 6.000 exoplanetas confirmados xa na nosa galaxia, sabemos que unha inmensa maioría son precisamente mundos xeados e afastados dun tamaño similar a Neptuno. Son os famosos ’minis Neptunos’. Por iso, comprender que ocorre no corazón dos nosos propios veciños é o primeiro paso para saber como se comporta a materia en gran parte do noso recuncho do Universo, avaliando incluso a habitabilidade deses mundos distantes.

Doutra banda, a posibilidade de identificar na natureza un fenómeno físico tan fortemente direccional abre unha fiestra de incalculable valor para a ciencia de materiais. Quizá, algún día, sexamos capaces de imitar ou aproveitar este exótico fluxo ’en espiral’ de partículas na Terra, dando a luz a novas tecnoloxías superconductoras e revolucionarios sistemas para a enxeñería térmica ou eléctrica.

O que está claro é que Urano e Neptuno non son en absoluto os aburridos e xélidos mundos mortos que imaxinabamos. No máis profundo das súas impenetrables entrañas, esconden ferventes mares de cristal e remuíños de átomos líquidos, e albergan escuros segredos que apenas empezamos a comprender.

FONTE: José M. Nieves/abc.es/ciencia

SABÍAS QUE... A ciencia acaba de descubrir que ocorre cos nautilos cando desaparecen?

Así sobreviviron os nautilos durante 500 millóns de anos. Recreación artística / ChatGPT-4o/Christian Pérez

Nas augas escuras do Pacífico tropical, onde a luz apenas logra filtrarse, sobreviven uns animais que parecen alleos ao paso do tempo. As súas cunchas en espiral, case idénticas ás dos seus antepasados fósiles, convertéronos en iconas da evolución lenta, case inmóbil. Pero esa imaxe, tan repetida en libros e documentais, empeza a racharse.

Durante décadas, científicos de distintas disciplinas trataron de comprender como estes cefalópodos (os nautilos e os seus parentes próximos) lograron persistir durante máis de 500 millóns de anos. A súa lonxevidade evolutiva situounos nunha categoría case mítica: a dos chamados “fósiles vivintes”. Con todo, novas investigacións están a obrigar a reformular esta etiqueta.

Tal e como revelou un estudo recente publicado en Scientific Reports, liderado polo biólogo Peter D. Ward, estes animais non son simples reliquias do pasado, senón organismos profundamente adaptados a condicións moi específicas do océano moderno. E esa adaptación, lonxe de ser estática, implicou cambios significativos respecto aos seus devanceiros.

O hábitat destes cefalópodos sitúase na chamada zona mesofótica, entre os 200 e os 800 metros de profundidade. Trátase dunha contorna onde a luz é tenue e os recursos alimenticios son limitados. Nese escenario, os nautilos desenvolveron unha estratexia de supervivencia baseada no movemento constante e nunha dieta oportunista.

Os datos obtidos mediante telemetría acústica (dispositivos adheridos ás súas cunchas que rexistran profundidade e temperatura) mostran que estes animais percorren varios quilómetros ao día. Non permanecen quietos, desprázanse seguindo contornos do fondo mariño, explorando o terreo en busca de restos orgánicos.

Esta actividade constante non é casual. Nunha contorna onde a comida escasea, deterse pode significar non alimentarse. Ademais, manterse en movemento podería reducir o risco de depredación, especialmente nun ecosistema onde as grandes peixes diminuíron pola presión pesqueira.

Pero o máis rechamante non está no seu comportamento diario, senón en algo que durante anos pasara desapercibido: o seu ciclo vital.

Durante moito tempo, os científicos enfrontáronse a un enigma. Apenas se observaban exemplares novos nas mesmas zonas onde habitaban os adultos. Onde pasaban os seus primeiros anos de vida? Por que parecía faltar unha etapa completa no seu ciclo?

A resposta comezou a emerxer grazas á análise de isótopos de osíxeno nas cunchas. Este método permite reconstruír a temperatura da auga na que medrou o animal, xa que cada capa da cuncha conserva unha “firma química” da contorna no momento da súa formación.

Tal e como indica o estudo, os resultados foron sorprendentes. As cunchas mostraban que estes animais non medraran nas mesmas condicións nas que se atopaban como adultos. Había unha diferenza clara, pero o seu significado non foi evidente de inmediato.

Non foi ata combinar estes datos cos rexistros de telemetría cando o quebracabezas empezou a encaixar. E entón emerxeu unha das conclusións máis relevantes do traballo: os nautilos non viven sempre á mesma profundidade.

Os exemplares xuvenís habitan en augas moito máis profundas, entre 350 e 400 metros, onde as temperaturas son máis baixas. Alí permanecen durante anos, medrando lentamente nunha contorna fría e estable. Só cando alcanzan a madurez sexual ascenden cara a zonas máis simples, ao redor dos 200 metros.

Este patrón, tal e como adiantou o equipo investigador, repítese en todas as especies actuais estudadas. Supón unha clara separación ecolóxica entre mozas e adultos, algo que ata o de agora non se documentou con tanta claridade.

O cambio de profundidade non é trivial. Implica unha transición cara a augas máis cálidas, onde probablemente se concentran mellores condicións para a reprodución. É nestas zonas onde os adultos depositan os seus ovos, pechando así o ciclo.

Este descubrimento ten implicacións que van máis aló da bioloxía destes animais. Tamén afecta a como interpretamos o rexistro fósil.

Ao analizar cunchas de especies extintas, os investigadores atoparon que a maioría medraban en augas máis cálidas que as actuais. Isto suxire que moitos dos seus antepasados vivían en zonas máis superficiais, en contraste coas especies modernas.

Noutras palabras, os nautilos actuais non son réplicas exactas dos seus devanceiros. Cambiaron, e fixérono de forma significativa. O seu desprazamento cara a augas máis profundas podería ser unha resposta á presión de depredadores ou a cambios ambientais ao longo de millóns de anos.

Ademais, o estudo revela diferenzas de comportamento entre especies actuais. En zonas onde conviven nautilos e allonautilus, estes últimos mostran patróns de movemento moito máis regulares, mentres que os primeiros presentan traxectorias máis erráticas. Mesmo se documentou por primeira vez un desprazamento en mar aberto entre illas, algo nunca observado antes.

A pesar da súa aparente resistencia evolutiva, estes animais son vulnerables. Medran lentamente, alcanzan a madurez tarde e as súas poboacións están fragmentadas. A recolección das súas cunchas supuxo unha ameaza en varias rexións, o que levou á súa inclusión en acordos internacionais de protección.

Comprender o seu ciclo vital non é só unha cuestión científica. Tamén é clave para a súa conservación. Saber onde viven os xuvenís e como se desprazan os adultos permite identificar as zonas críticas que necesitan protección.

Tal e como revelou esta investigación, os nautilos non son fósiles atrapados no tempo, senón sobreviventes que souberon adaptarse a un mundo cambiante. E, precisamente por iso, o seu futuro depende de que comprendamos mellor ese delicado equilibrio.

FONTE; Chistian Pérez/muyinteresante.com

Sabías que... Os primeiros cans foron domesticados por cazadores hai polo menos 15.800 anos?

Reconstrución artística de Pınarbaşı de hai  15.800 años, basada en evidencias atopadas en excavacións da Universidad de Liverpool. (Kathryn Killackey)

O can é o primeiro animal que estableceu unha relación estreita cos humanos, un vínculo que non só continúa ata o de agora, senón que nas sociedades actuais é cada vez máis próximo. Con todo, coñécese pouco sobre as súas orixes: como eran eses primeiros exemplares e de onde viñan foi durante moito tempo unha incógnita. Dous estudos publicados recentemente en Nature (1 e 2) están máis preto que nunca de responder a esas preguntas. Os investigadores secuenciaron os xenomas dos cans máis antigos coñecidos, entre eles un exemplar achado na cova de Pınarbaşı, en Turquía, de 15.800 anos, e outro da cova de Kesslerloch, en Suíza, de 14.200. Segundo estes traballos, os cans poderían ser domesticados en Europa por cazadores-recolectores uns 10.000 anos antes da invención da agricultura. Os achados mostran que eses primeiros cans xa eran moi valorados polos membros das comunidades antigas, quen os intercambiaban, alimentábanos e dábanlles sepultura tras a súa morte.

Os científicos xa sabían que os cans xurdiron de entre os lobos grises e sospeitaban que este proceso ocorreu cara ao final da última Idade de Xeo, pero non era doado atopar evidencias. Analizar o ADN de restos de cánidos antigos adoita ser difícil, xa que a aparencia dos ósos non sempre permite distinguir con certeza aos cans dos lobos. Tampouco as súas diferenzas de comportamento deixan rastro no rexistro arqueolóxico.

No primeiro estudo, investigadores liderados polo Museo de Historia Natural, a Universidade de Oxford e a Universidade Ludwig Maximilian (LMU) de Múnic, recuperaron xenomas completos de espécimes de hai máis de 10.000 anos, incluído o de Pınarbaşı e outros exemplares de fai 15.000 inusualmente pequenos achados na cova de Gough en Reino Unido. Despois compararon estes xenomas con máis de 1.000 cans e lobos modernos e antigos de todo o mundo.

Os resultados confirmaron que estes ósos pertencían a cans, retrocedendo a evidencia directa máis temperá da especie en máis de 5.000 anos: ata o de agora, a proba xenética directa máis antiga databa de hai tan só 10.900 anos. Algúns deses exemplares foron localizados en Alemaña, Italia e Suíza, o que demostra que, probablemente, xa estaban ben distribuídos entre as comunidades cazadoras-recolectoras de Europa ao cabo da Idade de Xeo.

Os novos datos de ADN revelaron tamén que os animais de Gough e Pınarbaşı estaban máis estreitamente relacionados cos devanceiros das razas actuais de Europa e Medio Oriente, como os boxers e salukis, que con razas árticas como os huskies siberianos. Isto indica que as principais liñas xenéticas dos cans actuais establecéronse no Paleolítico superior.

O papel que desempeñaron estes cans nas comunidades paleolíticas aínda non está claro. É posible que fosen transferidos entre grupos xeneticamente e culturalmente distintos. A análise de isótopos dietéticos e sinais morfométricas realizado pola Universidade de York e o Museo de Historia Natural mostraron que a xente de Pınarbaşı alimentaba aos cans con peixe, o que, xunto á evidencia de que os enterraban intencionalmente, suxire os individuos do Paleolítico xa sentían aprecio polos seus cans. Exemplos similares en Gough e nun xacemento de Alemaña parecen indicar que os cans tiñan un valor cultural nesas comunidades.

«O feito de que as persoas intercambiasen cans tan cedo significa que estes animais debían de ser importantes. Con recursos limitados, mantelos implica que cumprían unha función. Unha posibilidade é que actuasen como un sistema de alarma altamente eficiente», explica Laurent Frantz, da MLU e coautor principal do artigo.

Para Ian Barnes, do Museo de Historia Natural, «é asombroso pensar como estes grupos humanos tan diferentes, en contornas tan distintas, poderían traballar cos cans como parte das súas actividades diarias de caza e pesca». Simon Parfitt, tamén no museo, sinala que algúns ósos mostran modificacións humanas deliberadas, incluíndo perforacións de mandíbulas, «o que suxire que os cans tiñan un significado simbólico tras a súa morte, alén de ser compañeiros durante a vida».

O segundo estudo, levado a cabo polo Instituto Francis Crick, a Universidade de East Anglia e o Instituto Max Planck, analizou 216 xenomas de cánidos, a maioría anteriores ao Neolítico, procedentes de xacementos de toda Europa e os seus arredores. Os investigadores empregaron unha técnica moi depurada denominada «captura por hibridación» para aumentar a cantidade de ADN utilizable, extraendo o material xenético de interese doutro de bacterias e outros microorganismos que adoitan contaminar os restos moi antigos. Esta técnica permitiulles identificar moitos cans primitivos, incluído o de 14.200 anos de Kesslerloch.

Estudos anteriores do equipo de Crick suxerían que os cans proveñen de dous tipos de lobos: uns do leste de Eurasia e outros do oeste. Usando un modelo estatístico, os investigadores comprobaron que todos os cans europeos primitivos do estudo teñen a súa orixe nos lobos do leste, aínda que algúns teñen algo de ascendencia do lobo occidental. Esta nova evidencia suxire que os lobos europeos non xogaron un papel importante na evolución do can e que os primeiros cans europeos non foron domesticados por separado dos cans de Asia, xa que ambos comparten a mesma orixe.

O can de Kesslerloch era xeneticamente máis similar aos cans europeos que aos asiáticos, o que tamén leva a pensar que os cans foron domesticados moito antes de hai 14.200 anos, dando tempo a que os cans europeos e asiáticos diferenciásense xeneticamente para entón.

A investigación tamén demostrou que os cans sufriron cambios xenéticos tras a migración a gran escala dos agricultores procedentes do suroeste de Asia durante o Neolítico, pero non de forma tan marcada como si se observa nos humanos. Isto suxire que os cans dos grupos locais de cazadores-recolectores que xa habitaban Europa contribuíron substancialmente á xenética das poboacións caninas que convivían cos agricultores neolíticos. Curiosamente, as análises xenéticas dos cans europeos modernos mostran que aínda conservan gran similitude con estes cans neolíticos, o que implica que a maioría das razas caninas europeas comúns poderían ter aproximadamente a metade da súa ascendencia en cans que viviron en Europa antes do desenvolvemento da agricultura.

«Os cans foron o único animal domesticado que existiu antes da agricultura, polo que a súa evolución pode axudarnos a comprender como un gran cambio no estilo de vida deu forma á nosa propia historia», sinala Pontus Skoglund, do Laboratorio de Xenómica Antiga do Instituto Crick e autor principal do estudo. «Os cans foron claramente importantes para os nosos antepasados, xa que os primeiros agricultores parecen incorporar aos seus grupos aos cans dos cazadores-recolectores anteriores ao emigrar a Europa».

FONTE: Judith de Jorge/abc.es/ciencia

Sabías que... A NASA aparca a súa estación lunar en órbita e construirá unha base na superficie da Lúa?

Simulación difundida pola NASA de como sería a base lunar / NASA

A NASA decidiu cambiar o rumbo do seu programa lunar. A axencia espacial estadounidense anunciou que suspenderá temporalmente o proxecto de estación orbital lunar Gateway para concentrar os seus recursos na construción dunha base permanente sobre a superficie da Lúa, un xiro estratéxico que busca acelerar o regreso de astronautas e consolidar a presenza estadounidense no satélite.

O anuncio produciuse durante o evento Ignition, no que a NASA presentou unha serie de iniciativas aliñadas coa política espacial impulsada polo presidente Donald J. Trump e destinadas a reforzar o liderado dos Estados Unidos na nova carreira espacial.

Segundo o administrador da NASA, Jared Isaacman, a prioridade é clara: regresar á Lúa antes de que termine o actual mandato presidencial e comezar a construción dunha base que permita unha presenza humana permanente.

"O tempo aprema nesta competencia entre grandes potencias, e o éxito ou o fracaso medirase en meses, non en anos", afirmou Isaacman. Para logralo, a axencia quere concentrar recursos nos obxectivos centrais do programa lunar e eliminar proxectos que poidan atrasar o calendario.

Un dos cambios máis significativos é a suspensión do proxecto Gateway, unha pequena estación espacial prevista para orbitar a Lúa e servir de punto intermedio para as misións tripuladas.

Aínda que a estación formaba parte do deseño orixinal do programa Artemis, a NASA considera agora que dedicar recursos á infraestrutura en superficie permitirá avanzar máis rápido cara a unha presenza humana estable.

A decisión tamén ten un forte compoñente orzamentario. A axencia planea redirixir ao redor de 20.000 millóns de dólares, inicialmente previstos para a estación orbital lunar, cara ao desenvolvemento da futura base na superficie durante os próximos anos.

A axencia planea reutilizar parte do hardware xa construído para Gateway e manter a colaboración con socios internacionais, pero o foco trasládase á Lúa mesma.

O novo plan prevé levantar a futura base lunar mediante un desenvolvemento progresivo en tres fases. Na primeira a NASA aumentará o número de misións robóticas e de carga para ensaiar tecnoloxías crave na superficie lunar: xeración de enerxía, comunicacións, navegación e mobilidade. Enviaranse vehículos exploradores e experimentos científicos para preparar o terreo para os astronautas.

Tras as primeiras probas, a axencia despregará instalacións semihabitables que permitan estancias repetidas de astronautas. Nesta etapa incorporaranse socios internacionais, como Xapón cun vehículo explorador presurizado desenvolvido pola Japan Aerospace Exploration Agency.

E a última etapa contempla o envío de módulos habitables de maior tamaño e vehículos loxísticos que permitirán unha ocupación continua da base. Entre as contribucións previstas figuran hábitats multipropósito desenvolvidos pola Italian Space Agency e vehículos de apoio da Canadian Space Agency.

O plan tamén inclúe aumentar a frecuencia das misións lunares. A NASA mantén a misión tripulada Artemis III para 2027, aínda que o seu obxectivo principal será probar sistemas e operacións en órbita terrestre antes do descenso á superficie.

A partir de aí, a axencia quere lograr polo menos unha aluaxe ao ano e avanzar cara a misións cada seis meses mediante sistemas reutilizables e unha maior participación de empresas privadas.

O cambio estratéxico responde tamén a un contexto xeopolítico. Estados Unidos quere consolidar o seu liderado fronte ao rápido avance doutros programas espaciais, especialmente o da China, que tamén planea construír unha base lunar na próxima década.

FONTE: Ricardo F. Colmenero/elmundo.es