SABÍAS QUE...

SABÍAS QUE... HOXE COMEZA O OUTONO 2026

O outono de 2026 no hemisferio norte comezará hoxe, día 23 de setembro, ás 02 horas 05 minutos hora oficial peninsular segundo cálculos do Observatorio Astronómico Nacional (Instituto Xeográfico Nacional - Ministerio de Transportes e Movilidad Sostenible). Esta estación durará aproximadamente 89 días e 21 horas, e terminará o 21 de decembro co comezo do inverno.

O inicio do outono no hemisferio norte está definido polo instante en que a Terra pasa polo punto da súa órbita desde o cal o centro do Sol cruza o ecuador celeste no seu movemento aparente cara ao sur. O día en que isto sucede a duración do día e a noite practicamente coinciden. A esta circunstancia lla chama tamén equinoccio de outono.

No momento en que o outono comeza no hemisferio norte, no hemisferio sur comeza a primavera.

FONTE: astronomia.ign.es

SABÍAS QUE... ESCALA REAL DO UNIVERSO

Nesta animación vemos a comparativa do tamaño real dos planetas, estrelas e buracos negros. O universo é inmenso.

Sabías que... Unha estrela non termina cando morre: a Nebulosa da Hélice mostra como os seus restos convértense en materia prima para a próxima xeración de estrelas

Nova imaxe da Nebulosa da Hélice / VAN DOKKUM ET AL./HST/KPT/ MOTHRA

A Nebulosa da Hélice, catalogada como NGC 7293, é unha das nebulosas planetarias máis estudadas e fotografadas do ceo, tanto que se gañou o alcume do Ollo de Sauron polo seu parecido cun ollo xigante rodeado de aneis de cor. Pero o nome nebulosa planetaria é, en realidade, un erro histórico: non ten nada que ver con planetas. Así as bautizou, no século XVIII, o astrónomo William Herschel, porque a través dos seus telescopios tiñan un aspecto redondeado que lle lembraba a Urano e outros planetas do sistema solar. 

Unha nebulosa planetaria é a fase final dunha estrela de masa parecida á do Sol. Cando ese tipo de estrela esgota o combustible do seu núcleo, ínchase ata converterse nunha xigante vermella e, nos seus últimos miles de anos de vida, expulsa as súas capas externas ao espazo en forma de ventos estelares. O que queda no centro é unha anana branca, un remanente estelar incriblemente denso e quente, cuxa radiación ultravioletas ilumina o gas expulsado e faio brillar coas cores características destas nebulosas.

O Sol vai pasar por este mesmo proceso dentro duns 5.000 millóns de anos. A Nebulosa da Hélice, relativamente próxima e ben conservada, funciona como unha especie de vista previa dese futuro. 

Durante a fase final dunha estrela como o Sol, no seu interior sintetízanse elementos como o carbono a través de reaccións de fusión nuclear, e eses elementos, xunto con outros formados por captura de neutróns, terminan mesturándose cara á superficie e expulsándose ao medio interestelar. Segundo describe un artigo de revisión sobre o enriquecemento químico galáctico publicado en Frontiers in Astronomy and Space Sciences, as nebulosas planetarias son unha das principais fontes de carbono e outros elementos pesados do universo, xunto con moléculas simples e minerais sólidos que se forman na atmosfera externa da estrela moribunda antes de ser expulsados polo vento estelar.

Ese material non desaparece: queda flotando como gas e po no medio interestelar, mesturado co resto da materia prima da galaxia. Co tempo, esas mesmas nubes de gas e po poden volver colapsar baixo a súa propia gravidade e dar orixe a novas estrelas, e aos planetas rochosos e as moléculas orgánicas que as orbitan. Nese sentido literal, boa parte do carbono, o osíxeno e outros elementos que forman os planetas rochosos (incluída a Terra) e a vida que hai neles pasaron antes polo interior dunha estrela que morreu moito antes de que existise o sistema solar.

A Nebulosa da Hélice tamén deu, nos últimos anos, unha pista sobre o que lle pode pasar a un planeta cando a súa estrela entra nesta fase final. Durante máis de 40 anos, os astrónomos detectaron unha emisión de raios X inusualmente intensa proveniente da anana branca no centro da nebulosa, algo que non encaixaba co comportamento esperado dun remanente estelar dese tipo. Observacións combinadas do observatorio de raios X Chandra, o telescopio espacial Hubble, o observatorio VISTA e o satélite GALEX da NASA suxeriron que a explicación podería ser que esa anana branca destruíu un planeta que orbitaba perigosamente preto dela, e que os restos dese corpo aínda están a caer sobre a estrela.

É un recordatorio de que o destino dun sistema planetario non termina necesariamente cando a súa estrela empeza a morrer: nalgúns casos, o propio proceso de morte estelar pode reabsorber material que antes formaba parte dun planeta.

A lección de fondo detrás da Nebulosa da Hélice, e das nebulosas planetarias en xeral, é que a morte dunha estrela non é un punto final para a materia que a compón. Os mesmos átomos que nalgún momento formaron o núcleo dunha estrela, ou o planeta que orbitaba preto dela, quedan dispoñibles para integrarse na próxima xeración de estrelas, planetas e, eventualmente, en calquera forma de vida que poida xurdir neles. O carbono do teu corpo, dito sen esaxerar, probablemente pasou antes polo interior de polo menos unha estrela que morreu moito antes de que se formase o Sol.

FONTE: Romina Fabbretti/es.gizmodo.com

Sabías que... Definitivamente, Urano e Neptuno non son o que parecen

lustración de Neptuno, visto desde a súa lúa Tritón

Levamos toda a vida referíndonos a eles como ’os xigantes de xeo’ e resulta que igual non o son. Xigantes si, por suposto, trátase de dous mundos enormes, pero feitos de algo máis sólido, e moito máis quente, que a auga conxelada. Hai algo máis de dous meses, publicouse un estudo segundo o cal nas entrañas de Urano e Neptuno ocorre algo verdadeiramente estraño: baixo presións extremas, os materiais do seu interior debátense entre estados que desafian a física clásica, desdibuxando a fronteira entre o sólido e o líquido. Naquel informe suxeríase que o corazón destes mundos podería albergar ’fluídos supercríticos’ ou mesmo xeo super iónico quente. Con todo, toda unha avalancha de novas investigacións apunta agora a unha conclusión aínda máis radical: o xeo non é, nin de lonxe, o protagonista desta historia.

Durante décadas, os estudantes de todo o mundo memorizaron o mesmo esquema do Sistema Solar: primeiro os mundos rochosos como a Terra ou Marte; daquela os xigantes gasosos, Xúpiter e Saturno; e finalmente, nos fríos confíns da nosa veciñanza cósmica, os xigantes de xeo, Urano e Neptuno. Hai vinte anos, os astrónomos xa alteraron ese esquema ao degradar a Plutón á categoría de ’planeta anano’. E agora, parece que chegou o momento de revisar tamén as nosas ideas sobre os dous colosos azuis porque, en realidade, sabemos aínda moi pouco sobre a composición destes dous planetas.

Orixinalmente, Urano e Neptuno recibiron a ’etiqueta’ de mundos xeados porque orbitan máis aló da chamada ’liña de xeo’ do Sistema Solar, é dicir, a fronteira a partir da cal a auga, o amoníaco, o monóxido de carbono e outras moléculas volátiles conxélanse. Por lóxica, se esa rexión era rica en auga conxelada durante a infancia do Sistema Solar, o interior deses mundos debía estar composto maioritariamente por auga, comprimida pola brutal gravidade.

Pero hai un problema grave con esta teoría. E é que as únicas medicións directas e próximas de ambos os mundos realizáronse hai xa 40 anos, cando a histórica sonda Voyager 2 da NASA pasou por Urano en 1986 e por Neptuno en 1989. E aqueles datos, aínda que extremadamente valiosos, son hoxe insuficientes. Por outra banda, estudos recentes de pequenos corpos máis aló da órbita de Neptuno, así como do propio Plutón, revelaron que albergan moita menos auga e amoníaco do que se pensaba, non superando o 50% do seu contido rochoso.

Noutras palabras, a evidencia de que Urano e Neptuno están ’xeados’ é completamente indirecta e circunstancial. E ambos poderían ser moito máis complexos do que pensabamos.

Pescudar que se esconde baixo as espesas atmosferas destes dous colosos planetarios non é só un capricho académico. Porque os planetas lixeiramente máis pequenos que Neptuno (os chamados sub-Neptunos) son, segundo os datos do telescopio espacial Kepler, o tipo de mundo máis común en toda a Vía Láctea. E resulta que temos a dous dos seus ’primos’ aquí, na nosa propia veciñanza, e aínda así apenas os comprendemos.

Para guindar luz sobre a cuestión, un equipo liderado por Edward Young, científico planetario da Universidade de California en Los Ángeles (UCLA), acaba de publicar un extenso estudo en The Astrophysical Journal. Inspirándose na composición coñecida de exoplanetas, Young e os seus colegas simularon modelos matemáticos onde ambos os mundos, Urano e Neptuno, posuían un núcleo de ferro, un manto rochoso e unha enorme envoltura de gas hidróxeno.

O resultado foi, como mínimo, intrigante. Ao mesturarse os materiais baixo presións esmagadoras, o punto de fusión da rocha descendeu drasticamente, dando lugar a colosais océanos de magma fundido. E non, non se trata do magma espeso e volcánico que vemos na Terra. Imaxinemos un fluído denso e supercrítico, aprisionado baixo presións extremas, con xigantescas cantidades de hidróxeno e helio disoltos no seu interior. Unha sopa ardente capaz de conservar a súa asombrosa calor durante miles de millóns de anos grazas ao groso ’abrigo’ illante das súas atmosferas. Cero xeo á vista. Trátase, sen dúbida, dunha reconsideración radical da astrofísica e das contornas nos que ambos os mundos formáronse.

Esta teoría do magma non é unha voz illada. Roberto Tejada Arevalo, astrofísico da Universidade de Princeton, xa elaborou modelos similares fai ao redor dun ano para explicar un enigma histórico: por que Neptuno emite moita máis enerxía térmica interna que Urano. E a súa investigación demostrou que un interior de magma supercrítico mesturado con auga, amoníaco e metano encaixa á perfección coa calor e as propiedades observadas.

Para entender este concepto, podemos imaxinar unha simple botella de aderezo para ensaladas. A temperaturas e presións normais, o vinagre e o aceite sepáranse en capas. Con todo, se sometemos esa vinagreta ás presións infernais de miles de atmosferas (como sucede no corazón de Neptuno) e axitámola con forza, os elementos pesados (rocha e xeo) mesturaranse intimamente cos gases, creando unha emulsión exótica e fluída.

E en 2024 Uri Malamud, do Instituto Technion de Israel, achegou un xiro de porca diferente nun estudo publicado en Icarus. Para este investigador, si que hai xeo en Urano e Neptuno, pero non de auga, senón de metano. Nas súas propias simulacións, o escenario que mellor encaixaba co tamaño e a masa de ambos os planetas producíase cando enormes cantidades de feluxe (carbono puro) mesturábanse co hidróxeno atmosférico primordial. Esta reacción química formaría metano puro, o cal, en estado líquido, terminou afundíndose cara ás entrañas de ambos os mundos.

E hai apenas un mes, Vanessa Ramírez, investigadora da Universidade de Leiden, engadía máis datos ao crebacabezas. Os seus modelos, de feito, apuntaban a que estes mundos poderían estar feitos, en realidade, por máis dunha 60% rocha, e organizados en capas moi diferenciadas. Observacións recentes de Urano co xigantesco radiotelescopio ALMA en Chile detectaron, para rematar, niveis anómalos de monóxido de carbono, un gas que delata un interior profundamente diferente ao que criamos.

Ante esta auténtica avalancha de resultados cruzados, a comunidade científica ten claro que hai un único camiño a seguir: volver alí. Na avaliación decenal de 2023 das Academias Nacionais de Ciencias de EE.UU., os planetólogos engadiron unha sonda orbital a Urano como a prioridade número un absoluta. «Necesitamos desesperadamente -afirmaban os científicos- unha misión insignia para encaixar todas estas pezas do crebacabezas».

Con todo, e mentres a NASA e a ESA deciden se enviar por fin unha nave para desentrañar o misterio, os astrónomos debaten un problema máis mundano: Como chamamos agora a estes planetas? Soan xa varios nomes, aínda que parece que ningún deles está destinado a conseguir os favores do público. Desde logo non o de ’xigantes miscibles’, en honra á mestura íntima dos seus materiais. Poida que outras suxerencias, como ’subxigantes’ ou ’xigantes menores’ téñano máis doado, aínda que é pronto para dicilo. Arevalo prefire ’xigantes de metal’, utilizando a xerga astronómica que denomina metal a todo o que non sexa hidróxeno nin helio. 

Jonathan Fortney, astrofísico da Universidade de California, resúmeo con humor ao lembrar unha reunión de expertos de hai anos para planificar futuras misións: «Eramos 10, encerrados nun cuarto durante unha semana. E nin sequera nos puxemos de acordo en cal sería o mellor nome».

FONTE: J. M. Nieves/abc.es/ciencia

SABIAS QUE... O PIROCUMULONIMBO: A NUBE NACIDA DO LUME

Por desgraza, estes días estase a falar moito de pricocumunimbos, debidos aos grandes incencidios que acontencen no noso país. Pero que son?

O cumulonimbus flammagenitus (CbFg), tamén coñecido como pyrocumulonimbus ou pola forma hispanizada pirocumulonimbo, é un tipo de cumulonimbo que se forma encima dunha fonte de calor, como un incendio forestal ou unha erupción volcánica, e ás veces pode ata extinguir o lume que a formou. É a forma máis extrema dun pyrocumulus.

Segundo o Glosario Meteorolóxico da Sociedade Americana de Meteoroloxía, un flammagenitus é "un cúmulus formado por unha subida da temperatura provocada por un incendio, ou mellorado polas emisións de plumas flotantes dun proceso de combustión industrial."

Análogo á distinción meteorolóxica entre cúmulus e cumulonimbus, o CbFg é axudado polo lume ou unha nube convectiva causada, como un flammagenitus, pero cun considerable desenvolvemento vertical. O CbFg alcanza a alta troposfera e ata mesmo a baixa estratosfera e pode deixar precipitación (aínda que normalmente pequena), saraiba, raios/lóstregos, ventos fortes en niveis baixos, e, nalgúns casos, ata tornados. Os efectos combinados destes fenómenos poden causar unha maior propagación do lume e causar danos directos en terra adicionalmente a lumes ’normais’.

FONTE: es.wikipedia.org        Imaxe: elmundo.es/ciencia

Sabías que... O segredo dos espermatozoides xigantes da mosca da froita

Unha parella de moscas da froita en plena cópula / Universidad de Boston

A razón do tamaño excepcionalmente grande dos espermatozoides de Drosophila é unha consecuencia evolutiva da selección sexual. En Drosophila (xénero de pequenas moscas da familia Drosophilidae, que xeralmente reciben o nome de "moscas da froita" ou "moscas do vinagre", debido a que moitas das especies voan arredor de froitas moi maduras ou podres ou do viño ou vinagre), as femias teñen a rara propensión a aparearse varias veces. Despois de que unha mosca femia se apareara cun macho por primeira vez, o macho transferirá unha gran masa xelatinosa, comunmente coñecida como líquido seminal ou tapón de líquido seminal, ao seu tracto reprodutivo. Este líquido seminal contén varios compostos bioactivos, incluído un tipo único de proteína chamada péptido sexual. O péptido sexual ten a notable capacidade de suprimir un maior apareamiento nas femias ao reducir a súa receptividade e mesmo provocar renuencia a aparearse. Esencialmente, o líquido seminal da mosca macho actúa como un elemento disuasorio, disuadindo a outros machos de aparearse coa femia que xa fertilizou con éxito.

O tamaño do espermatozoide en Drosophila está estreitamente asociado coa importancia evolutiva desta transferencia de líquido seminal durante o apareamento. Os espermatozoides máis grandes teñen unha vantaxe competitiva porque son máis eficaces á hora de desprazar os espermatozoides previamente almacenados do tracto reprodutivo da femia, aumentando así a probabilidade de éxito da fertilización para o macho que se aparea actualmente. Esta presión evolutiva por espermatozoides máis grandes deu como resultado o notable alongamento observado en Drosophila. Os seus espermatozoides alongados e en forma de espiral poden desprazar eficazmente aos espermatozoides máis pequenos de apareamientos anteriores, mellorando así as posibilidades do macho de procrear descendencia.

En resumo, o tamaño xigante dos espermatozoides de Drosophila é o resultado de presións evolutivas relacionadas coa selección sexual e a competencia dos espermatozoides. A súa forma alongada e o seu maior tamaño permítenlles desprazar eficazmente os espermatozoides rivais do tracto reprodutivo da femia, aumentando as súas probabilidades dunha fertilización exitosa. 

FONTE: es.scienceaq.com

Sabías que... Idade de Corda en lugar de Idade de Pedra? Así ignorou a arqueoloxía o traballo das mulleres prehistóricas

Unha muller dunha tribo de cazadores-recolectores cociña comida nunha fogueira e unha nena debuxa nas paredes / GORODENKOFF (GETTY IMAGES/ISTOCKPHOTO) 

Na Cova de Rideaux en Lespugue, ao sur de Francia, atopouse unha Venus paleolítica, unhas figuritas femininas de grandes cadeiras, seos e ventres. Atada á súa cintura, a Venus (de hai uns 20.000 anos, correspondente ao período gravetiense, e tallada en óso) vestiría o que parece unha saia de cordas retortas colgando dun cinto. A uns 6.700 quilómetros, a Venus de Gagarino, na actual Casaquistán, loce tamén unha saia de cordas, máis curta e prolixa que a francesa e colgando só por diante, aínda que apenas alcanza a cubrir un pouco, ou nada, do que as culturas modernas requiren que leve oculta unha muller.

As saias de cordas, xa sexan paleolíticas ou posteriores, neolíticas e da Idade do Bronce, non podían abrigar moito, nin cumprido a función do que agora entendemos por decoro. “Por que unha xente que tiña tan poucas cousas tomouse a molestia de confeccionar e vestir unha peza tan pouco funcional? E por que optaron as mulleres por lucir esta peza durante tantos milenios?“. Estas son algunhas das preguntas que Elisabeth Wayland Barber, de 85 anos, catedrática emérita de Arqueoloxía e Lingüística no Occidental College en Los Ángeles, facíase cando escribiu Os traballos das mulleres. Mulleres, teas e sociedade na antigüidade que agora publica en español Capitán Swing.

O libro que percorre máis de 20.000 anos de historia analizando o rexistro arqueolóxico dos produtos dunha tecnoloxía, a téxtil, que historicamente estivo en mans das mulleres e da que se sabe moi pouco. Tan pouco que, como conta Barber, nalgúns xacementos ata refugaban os pequenos farrapos que atopaban.

Barber fíxose coñecida no mundo da arqueoloxía a partir das dúas semanas que dedicou a estudar os escasos restos de tecidos prehistóricos e que, finalmente, convertéronse nun libro que tardou 17 anos en escribir e que contemplou, por primeira vez, a existencia dunha verdadeira artesanía téxtil naquela época remota: Prehistoric Téxtiles (Princeton University Press). Entón, nos oitenta, apenas puido publicar en revistas científicas porque nin sequera existían expertos na materia.

Con todo, nos grandes congresos de arqueoloxía sempre oía os pasos de investigadores correndo tras ela polos corredores: “Doutora Barber, doutora Barber, lembra, divertida, mire as miñas fotografías, son ferramentas téxtiles? É un tecido sofisticado?“. Salvo os grandes achados dos leitos lacustres de Suíza, as minas de sal de Austria e as turberas de Escandinavia, onde había moito material ao conservarse ben, os restos téxtiles non se consideraban importantes, explica a experta: “Non eran críticas nin indiferenza. Os meus profesores de Yale dicíanme que nesa época non podían fabricarse cousas así. Simplemente, non o vían”.

Barber, nacida en Pasadena (California) durante a Gran Depresión, aprendeu a coser con catro anos, a tecer, fiar… Saberes cos que demostrou que unha muller prehistórica podía tecer patróns complexos porque ela mesma reproduciunos cos utensilios que terían naquel tempo afastado. Pero, sobre todo, naqueles congresos preguntábanlle por elas, as mulleres que tecían.

Á falar do traballo das mulleres, o primeiro que tivo claro entre os historiadores é que debía ser compatible co coidado dos fillos e, precisamente, as tarefas do fiado, o tecido e a costura son repetitivas e pódense deixar e retomar sen gran desfeita. Adornos sinxelos como pulseiras, colares, brazaletes con contas enfiladas en cordas de fibras vexetais, tendóns ou crines, saias de cordas de liño e outras plantas silvestres fibrosas e posteriormente, de la de animais domesticados no Neolítico.

A outra tarefa que cumpre con estes criterios é a cociña. Así que as dúas actividades que acabaron por considerarse traballo esencial das mulleres, resultan ser dúas tecnoloxías cuxos produtos son extremadamente perecedoiros. Non é doado que queden restos de roupaxes ou alimentos cociñados miles de anos despois. Como pode entón afirmarse que hai uns 40.000 anos os nosos devanceiros inventaron a corda, retorcendo feixes de fibras febles, e a costura?

“As probas máis antigas coas que contamos son indirectas. A presenza de agullas de coser pasa a ser moi habitual e as contas de pedra, ósos e cunchas presentan perforacións cada vez máis finas. Ademais, as contas máis pequenas comezan a aparecer dispostas en fileiras ordenadas encima dos ósos dos mortos. Sen dúbida, estas contas estaban cosidas sobre pezas de vestir, de coiro, por exemplo. Pezas arqueolóxicas como estas ou as venus permiten deducir que a costura xa era coñecida”, explica Barber.

O anaco máis antigo de corda que, milagrosamente, sobreviviu é de hai 17.000 anos e atopouse nunha das covas pintadas de Lascaux. Por tanto, pode afirmarse que no Paleolítico dispoñían de cordas e fíos de fibra torcida e que os humanos dominaban todas as destrezas requiridas para producilas. Non en balde, levaban xa entre cinco e dez mil anos practicándoas, moito antes da revolución agrícola.

Para Barber, se os científicos do século XIX nomeasen os períodos prehistóricos tendo en conta o traballo das mulleres, en lugar da durabilidade dos materiais (Idade de Hierro, Idade de Bronce, etc.), poderían recoñecer outros fitos, como a invención da corda que denomina a “Revolución da Corda”. “O potencial que ten para dobregar ao mundo á vontade e o enxeño humanos foi tan grande que podería ser a arma invisible que permitiu á raza humana conquistar e desprazarse para ocupar ata o último nicho ecolóxico do planeta durante o Paleolítico Superior”, escribe no seu libro.

Aínda que hai murais, frescos ou cerámicas posteriores representando mulleres con fusos, teares e rocas, no Antigo Exipto ou Grecia, por exemplo, non pode afirmarse que a costura estaba exclusivamente nas mans de mulleres. Con todo, Marga Sánchez, catedrática de Prehistoria na Universidade de Granada, achega un dato significativo. En xacementos da Idade de Bronce e máis antigos, en poboacións megalíticas como na necrópole de Panoría, en Granada, atoparon vinculacións máis aló de obxectos, como punzóns, presentes sempre en tumbas femininas. Os actuais estudos de dentes demostran que existiron mulleres dedicadas ao téxtil e “sabémolo porque utilizaron a boca como unha terceira man: pasaban o fío e collíano cos dentes. O fregue do fío terminaba facendo uns surcos moi tremendos, moi marcados, que nas mulleres moi maiores mesmo están a piques de rompelos”, conta Sánchez.

Para Sánchez, autora do libro O que o corpo nos conta. Un percorrido físico e político das mulleres desde a prehistoria ata hoxe (Destino), o téxtil englobouse dentro desa neboenta do coidado, a crianza, o doméstico, unha habilidade suave, sen a importancia tecnolóxica dunha actividade complexa que, historicamente, obviouse. “Nin o traballo téxtil nin o doméstico vense nun museo ou un libro de texto. E non se ven porque non consideramos que sexan suficientemente importantes, cando son vitais”, critica. En poboacións mesoamericanas considerábase que o ser habilidosa no cociñado e o tecido era unha cuestión mesmo de diplomacia porque podía ofrecerse a quen viña o mellor, regalarlle un tecido ou servirlle unha boa comida.

“Cando a arqueoloxía do século XIX ponse a preguntar polo mundo da prehistoria, está a intentar contestar preguntas que son contemporáneas para eles. E se naquel momento as mulleres non podían nin votar, que importancia social, política e económica tiñan? E se non a tiñan no XIX, como a van a ter na prehistoria?”, pregúntase. Naquel momento, explica, o que buscan é a vinculación a actividades que se consideraban realmente importantes: a produción metalúrxica, a caza, a arte rupestre, as armas. Vinculadas os homes, son as que se expoñen nos museos.

Pero hai un último dato sobre a importancia dos tecidos. Tense a idea de que cando se inventa a metalurxia é para fabricar útiles. “Non é verdade”, afirma a arqueóloga española, “a primeira metalurxia é para facer adornos porque iso é consubstancial ao humano. Non podemos evitar adornarnos porque é unha manifestación da identidade colectiva, ao principio, e tamén da identidade individual. Forma parte do noso ser humano”. 

FONTE: Eugenia Angulo/elpais.com

Sabías que... Algo estraño sucede en Urano e Neptuno: o seu interior é sólido e líquido á vez

Os humanos somos así. Pensamos que o sabemos case todo sobre os planetas que nos rodean. Coñecemos a superficie oxidada de Marte, estudamos as tormentas xigantes de Xúpiter e desentrañamos os segredos dos aneis de Saturno. Pero, que pasa se miramos máis aló? Cando diriximos a vista cara a Urano e Neptuno, a cousa cambia por completo, porque non sabemos practicamente nada sobre eles, e o que estamos a empezar a atopar baixo as súas superficies está a deixar perplexos aos científicos.

Para empezar, só "visitamos" estes dous mundos unha vez. E foi de pasada, sen tempo case para nada. De feito, a única ocasión en que a humanidade estivo preto de Urano e Neptuno foi grazas á sonda Voyager 2 da NASA, que pasou fugazmente por Urano en 1986 e por Neptuno en 1989, fai xa máis de tres décadas e media.

Desde entón, non enviamos alí ningunha outra nave. Todo o que sabemos, todo o que estudamos hoxe en día sobre eles, chéganos a través de telescopios espaciais como o Hubble ou o James Webb, ou a través de simulacións informáticas.

O certo é que, durante os últimos anos, as sorpresas sobre ambos os mundos non deixaron de sucederse. Sen ir máis lonxe, a principios de 2024, un equipo de investigadores da Universidade de Oxford dirixido polo profesor Patrick Irwin demostrou que todo o que criamos saber sobre as súas verdadeiras cores era un erro visual. Esquezamos o intenso e profundo azul cobalto de Neptuno fronte ao pálido aguamarina de Urano. As imaxes orixinais da Voyager foran procesadas para resaltar detalles atmosféricos invisibles. En realidade, ambos os planetas comparten un ton case idéntico: un azul verdoso moi pálido, alterado sutilmente por finas capas de brétema de metano.

Pouco despois, a Institución Carnegie para a Ciencia anunciou o sorprendente achado de novas lúas ocultas orbitando a estes xigantes, revelando un sistema de satélites moito máis complexo e caótico do que xamais imaxinamos.

Aínda por riba, a finais de 2025 un equipo da Universidade de Zúric publicou un estudo revolucionario que sacudiu os cimentos da planetoloxía ao descubrir que estes mundos poderían non ser os ’xigantes de xeo’ que pensabamos. Moi ao contrario, os datos gravitacionais e de densidade cadran perfectamente coa posibilidade de que, en realidade, sexan ’xigantes de rocha’. É dicir, que poderían ter unha proporción de material rochoso moi superior á de xeo, co que o seu nome tradicional quedaría totalmente desfasado.

E para rematar, aínda que non menos importante, está o misterio dos seus campos magnéticos. Na Terra, o campo magnético funciona como un imán xigante: ten un Polo norte e un Polo sur ben definidos. Pero en Urano e Neptuno, o campo magnético é un auténtico caos. Está descentrado, inclinado e ten múltiples polos. É coma se o imán interior do planeta estivese roto e virando ás toas. Para explicar isto, científicos como Burkhard Militzer, da Universidade de California en Berkeley, propuxeron en 2024 unha teoría fascinante.

As inmensas presións internas, dixeron, ’espremen’ o hidróxeno do metano e o amoníaco, creando un océano profundo estratificado. Basicamente, capas de auga e capas de hidrocarburos que non se mesturan, exactamente igual que a auga e o aceite nunha botella. Esta separación frearía a convección natural e xeraría eses campos magnéticos tan estraños.

E chegamos así ao novo estudo, recentemente publicado en Nature Communications por Cong Liu e Ronald Cohen, ambos os do Instituto Carnegie para a Ciencia en Washington. Segundo a nova investigación, a profundidades extremas, a miles de quilómetros baixo as nubes de Urano e Neptuno, escóndese un estado da materia totalmente novo, estraño e inesperado.

A medida que descendemos a través das súas densas atmosferas de hidróxeno e helio, tanto a presión como a temperatura aumentan de forma monstruosa. Ata que, a medio camiño cara ao núcleo de ambos os planetas, atopámonos cunha xigantesca capa intermedia descrita frecuentemente polos astrofísicos como océanos de ’xeos quentes’.

Pero non hai que deixarse enganar pola palabra ’xeo’. Porque non se trata do xeo que coñecemos e co que arrefriamos as nosas bebidas. Trátase dun auténtico ’inferno termodinámico’ onde se mesturan enormes cantidades de auga, metano e amoníaco. As presións alí abaixo son incomprensibles para a mente humana: alcanzan entre 500 e 3.000 gigapascais, é dicir, entre 5 e 30 millóns de veces a presión atmosférica que calquera persoa soporta na superficie da Terra. E as temperaturas oscilan entre os 3.700 e os 5.700 graos, unha calor case idéntica ao que reina na superficie do Sol. Sometidos a este castigo implacable, os átomos dos compostos máis familiares vólvense tolos e adoptan formas que simplemente non poden existir de xeito natural no noso planeta.

Liu e Cohen utilizaron supercomputadoras para simular hidruro de carbono, un hidrocarburo básico formado por unha mestura de carbono e hidróxeno, ao que someteron despois a esas condicións infernais. E observaron como, baixo semellante tortura física, a materia tal e como a coñecemos deixa de comportarse con normalidade. As ligazóns químicas rómpense, os electróns vólvense tolos e os átomos vense obrigados a reorganizarse de xeitos exóticos. En concreto, unha á que bautizaron como estado ’superiónico case-unidimensional’.

Pero vaiamos por partes. Que é un estado da materia superiónico? No noso mundo cotián, a materia adoita ser sólida, líquida ou gasosa. Se temos un bloque de xeo sólido, as moléculas de auga están fixas nunha rede cristalina. Pero se temos auga líquida, as moléculas flúen libremente. Pois ben, na materia superiónica os dous estados, sólido e líquido, danse ao mesmo tempo. É un territorio intermedio, un paradoxo. Nese estado exótico, un tipo de átomo (o carbono do hidruro de hidróxeno) queda completamente ríxido, conxelado nunha estrutura sólida, mentres que o outro tipo de átomo (o hidróxeno) despréndese e empeza a fluír coma se fose un líquido a través das regañas dese armazón sólido.

E aquí chega a palabra chave do descubrimento: ’case-unidimensional’. Normalmente, nos materiais superiónicos que xa coñeciamos teoricamente (como o xeo de auga superiónico), os átomos que se moven como un líquido viaxan en tres dimensións. Móvense cara arriba, cara abaixo, á esquerda, á dereita, en todas direccións dentro da súa gaiola de cristal. Pero a simulación do hidruro de carbono en Urano e Neptuno mostrou algo profundamente distinto.

«Esta fase de carbono e hidróxeno -explica Ronald Cohen- é particularmente sorprendente porque o movemento atómico non é completamente tridimensional. En lugar diso, o hidróxeno móvese preferentemente ao longo de vías helicoidais ben definidas e incrustadas dentro da estrutura ordenada de carbono».

Noutras palabras, o hidróxeno non ten liberdade para moverse ás súas anchas. Está confinado a unha única dimensión, a viaxar en liña. Pero non nunha liña recta, senón describindo traxectorias en forma de espiral. O hidróxeno sobe e baixa a toda velocidade dando voltas en espiral, confinado nunha especie de tubo invisible trazado pola inmensa presión, sen poder escapar cara aos lados. E hai billóns, trillones destas diminutas ’escaleiras de caracol’ fluíndo dentro de ambos os planetas.

As consecuencias son enormes. O movemento, en efecto, ten moito que ver coa transferencia de calor e de electricidade. E se temos todo o hidróxeno dun planeta movéndose preferentemente en traxectorias de espiral unidimensionais, a corrente eléctrica e a calor interna non poderán distribuírse por igual en todas direccións. É unha condutividade fortemente direccional. Como unha autoestrada na que o tráfico só pode fluír de norte a sur, pero non de leste a oeste.

Trátase, ademais, dun achado que pode estenderse tamén fóra do Sistema Solar. Con máis de 6.000 exoplanetas confirmados xa na nosa galaxia, sabemos que unha inmensa maioría son precisamente mundos xeados e afastados dun tamaño similar a Neptuno. Son os famosos ’minis Neptunos’. Por iso, comprender que ocorre no corazón dos nosos propios veciños é o primeiro paso para saber como se comporta a materia en gran parte do noso recuncho do Universo, avaliando incluso a habitabilidade deses mundos distantes.

Doutra banda, a posibilidade de identificar na natureza un fenómeno físico tan fortemente direccional abre unha fiestra de incalculable valor para a ciencia de materiais. Quizá, algún día, sexamos capaces de imitar ou aproveitar este exótico fluxo ’en espiral’ de partículas na Terra, dando a luz a novas tecnoloxías superconductoras e revolucionarios sistemas para a enxeñería térmica ou eléctrica.

O que está claro é que Urano e Neptuno non son en absoluto os aburridos e xélidos mundos mortos que imaxinabamos. No máis profundo das súas impenetrables entrañas, esconden ferventes mares de cristal e remuíños de átomos líquidos, e albergan escuros segredos que apenas empezamos a comprender.

FONTE: José M. Nieves/abc.es/ciencia