Achan a 'Urokodia', la primera araña con cabeiros

Na imaxe, unha reconstrución de Urokodia / Xiaodong Wang

Científicos de Reino Unido e China achan no xacemento de Chengjiang a Urokodia, un estraño fósil de 3 cm que resultou ser o ’elo perdido’ que nos mostra os primeiros cabeiros arácnidos da historia.

Desde a temida e mortífera viúva negra ata a araña radioactiva que lle deu os seus poderes a Spiderman, hai algo que sen dúbida define o noso medo instintivo ás arañas: a súa mordedura. Eses formidables cabeiros, unhas ’ferramentas de caza’ case perfectas, aterrorizaron (e marabillaron) á humanidade durante milenios. Pero, onde, cando e como inventou a natureza unha arma tan formidable?

A resposta acaba de emerxer das profundidades do tempo xeolóxico, hai a frienta de 518 millóns de anos. Sorprendentemente, a mordedura das arañas non xurdiu en terra firme, nalgunha selva húmida ou deserto abrasador, senón baixo as frías augas dun antigo océano. E, aínda por riba, o animal que ’estreou’ aqueles primeiros cabeiros parecíase máis a un ciempiés que a calquera araña actual.

Baixo a dirección de científicos das universidades de Leicester (Reino Unido) e Yunnan (China) un equipo internacional de investigadores achou nun diminuto fósil chamado Urokodia a evidencia máis antiga xamais rexistrada dos primeiros cabeiros similares aos das arañas. O achado publícase en Nature.

Os arácnidos modernos, xunto cos escorpiones, as garrapatas e os prehistóricos cangrexos ferradura, pertencen a un inmenso e extraordinariamente exitoso grupo de invertebrados coñecidos como quelicerados. Na actualidade, esta liñaxe domina múltiples ecosistemas terrestres e mariños e conta con máis de 100.000 especies formalmente descritas pola ciencia. Pero a pesar das súas diferenzas, a miúdo evidentes a primeira ollada, todos os seus membros comparten certas características de deseño comúns: patas articuladas, un resistente exoesqueleto externo e, sobre todo, uns apéndices frontais hiper especializados chamados quelíceros.

Non resulta esaxerado considerar un quelícero como unha especie de ’navalla suíza’ anatómica, firmemente incrustada no rostro do animal. Dependendo da especie, a ferramenta funciona como unhas poderosas pinzas para aferrar e esnaquizar ás presas, ou como cabeiros ocos en forma de agulla hipodérmica, deseñados para ’apuñalar’ e inxectar un veleno paralizante. Con todo, rastrexar a orixe destas sofisticadas estruturas no rexistro fósil resultou, desde sempre, extremadamente difícil para os paleontólogos.

Ata o de agora, de feito, informes e estudos previos como a investigación publicada en 2019, tamén en Nature, sobre o fósil Mollisonia plenomacula achado no xisto canadense de Burgess Shale, situaban a aparición dos primeiros quelíceros ao redor de hai 500 millóns de anos. Aquel achado supuxo un fito, pero deixaba interrogantes no aire. Agora, Urokodia non só retrocede o reloxo evolutivo case 18 millóns de anos máis, senón que nos mostra en directo os primeiros ’balbuceos’ desta anatomía letal.

Os restos de Urokodia foron recuperados no soado (e prolífico) xacemento de Chengjiang, na provincia sureña de Yunnan, na China. Non é casualidade que este traballo vexa a luz xusto coincidindo co 42 aniversario do descubrimento deste tesouro paleontolóxico, famoso a nivel mundial por preservar, incriblemente intactos, os delicados tecidos brandos de criaturas que viviron durante a Explosión Cámbrica, un período que viu o maior Big Bang da vida animal na Terra. Tratouse, de feito, dun momento no que a evolución ’pisou o acelerador’ e ensaiou os deseños corporais máis estraños imaxinables, moitos dos cales permanecen na actualidade (Artrópodos, Cordados, moluscos, equinodermos...).

A primeira ollada, o noso minúsculo protagonista non se parece en nada ás peludas arañas ou aos acoirazados escorpións modernos. De feito, tiña apenas entre 2 e 3 centímetros de longo, posuía grandes ollos que sobresaían da súa cabeza montados sobre prominentes pedúnculos (dun modo moi similar aos ollos dun caracol), e facía gala dun esqueleto fortemente segmentado e múltiples extremidades articuladas que colgaban baixo a parte inferior do seu esvelto e aplanado corpo.

Pero os detalles deste espectacular fósil non foron evidentes desde o principio, senón que estaban ocultos, adheridos na matriz da rocha. Por iso, para non danar a valiosa e delicada mostra durante a súa extracción, os investigadores empregaron modernas técnicas non destrutivas de tomografía de raios X. Basicamente, foi como facerlle un escáner médico a unha pedra prehistórica. Os resultados, descritos meticulosamente no artigo de Nature, deixaron sen alento ao equipo: a rocha momificara, case intacta, gran parte da anatomía branda do animal.

E alí, xusto detrás dos seus grandes ollos pedunculados, estaban os quelíceros. Xurdían da cabeza como dúas minúsculas extremidades frontais en forma de pinza. Eran, sen lugar a dúbida, os precursores exactos, a auténtica ’fase beta’ evolutiva, dos letais cabeiros das arañas actuais.

Yu Liu, líder da investigación na Universidade de Yunnan e profesor visitante na Universidade de Leicester, relata así a emoción do achado: «Estabamos a utilizar análise de tomografía de raios X destes fósiles para revelar a súa anatomía branda enterrada nas rochas durante centos de millóns de anos, cando de súpeto notamos as extremidades en forma de pinza na parte dianteira do animal. Soubemos de inmediato que se trataba dun fósil moi emocionante e, de feito, dun devanceiro afastado dos quelicerados vivos, como escorpións e arañas».

Pero Urokodia, ademais, gardaba unha segunda sorpresa na súa anatomía. Os escáneres en tres dimensións, en efecto, revelaron unhas estruturas moi inusuais nas súas patas, uns encartes que os científicos deduciron que actuaban como branquias en libro para facilitar a respiración baixo a auga.

Podemos imaxinar un libro coas súas páxinas lixeiramente separadas e mergullado por completo nunha corrente de auga. A medida que o líquido flúe polos minúsculos espazos entre as ’páxinas’ (que en realidade son finísimas e tupidas láminas de tecido vascularizado), o animal extrae con gran eficacia o osíxeno disolto. Trátase exactamente do mesmo e sofisticado mecanismo respiratorio que seguen utilizando na actualidade os quelicerados acuáticos modernos, como o ancestral cangrexo ferradura, que a pesar da súa aparencia (e do seu nome) está máis emparentado coas arañas que cos crustáceos.

Como liñaxe biolóxica, os quelicerados demostraron ser un dos grupos de seres vivos con maior éxito adaptativo de toda a historia da Terra. Conquistaron primeiro as vastas profundidades dos océanos primitivos e, millóns de anos máis tarde, emerxeron á superficie para converterse nuns formidables cazadores terrestres. E agora, grazas a este pequeno achado chinés, o rexistro fósil confírmanos que os seus antepasados levan deseñando e perfeccionando as súas ’armas’ desde hai máis de 500 millóns de anos.

«Urokodia -explica Mark Williams, da Universidade de Leicester e coautor do estudo- formaba parte dun antigo ecosistema de máis de 200 tipos diferentes de animais que vivían nos mares hai 518 millóns de anos. Estes fósiles espectacularmente conservados proporcionan unha visión real de como evolucionaba a vida no noso planeta nos albores mesmos da vida animal».

A pesar de que películas como ’Aracnofobia’, ’Tarantula!’ ’Arac Attack’ ou ’Lavalantula’ (entre outras moitas) empéñense en presentar ás arañas como unha ameaza espantosa e mortífera para o ser humano, a ciencia ensinounos que a inmensa maioría das especies coñecidas son completamente inofensivas para nós. E que as súas mordeduras non son máis que o froito dunha fascinante e ben calculada obra mestra da evolución, deseñada milímetro a milímetro desde tempos inmemoriais para cazar pequenas presas.

Trátase, en definitiva, dunha historia de éxito biolóxico sen precedentes que, como acaba de demostrarse, deu comezo de forma silenciosa cun estraño nadador de apenas tres centímetros nadando nos mares prehistóricos da antiga China.

FONTE: J. M. Nieves/abc.es/ciencia