Durante moito tempo consideráronse os irmáns pobres das plantas; como estas, inmóbiles pero ubicuos, formando parte da paisaxe, aínda que de forma moito máis sutil e oculta que as súas parentes máis vistosas. Aos seus costumes discretos únese iso que os postula como a ruleta rusa do supermercado da natureza; algúns son deliciosos, pero outros poden levarnos á tumba. Todo iso converteu aos fungos no territorio case exclusivo dunha caste selecta, os micólogos, en quen admiro ese don de distinguir os comestibles dos letais, mesmo cando a ollos profanos parecen similares.
As análises xenéticas reveláronnos que os fungos forman un reino aparte na natureza, en realidade máis próximo evolutivamente aos animais que ás plantas, pero que hai miles de millóns de anos optou por seguir o seu propio camiño: especializarse en descompoñer todo aquilo que morre —e ás veces tamén o vivo—. Por iso, os fungos son o maior sistema de reciclaxe da natureza. O cal expón interesantes posibilidades para nós. Repasamos aquí algúns dos fungos máis sorprendentes que coñecemos, algúns dos cales poden ser os nosos aliados na procura de solucións de sustentabilidade.
Aínda que o Ophiocordyceps unilateralis foi descuberto para a ciencia polo naturalista Alfred Russel Wallace nun afastado 1859, o coñecido como fungo das formigas zombis popularizouse de tal modo a través de reportaxes e documentais que xa mesmo protagonizou algunha ficción de terror, en novela levada ao cinema.
As cigarras teñen un fungo zombi que lles infecta e podrécelles parte do abdome para substituílo por unha masa branca repleta de esporas / Wikimedia Commons
Pero deixando de lado o seu carácter gore, o certo é que se trata de todo un prodixio da evolución, un exemplo de como unha especie pode desenvolver mecanismos para aproveitarse doutras á súa conveniencia. Neste caso, as esporas do fungo encóstanse ás formigas Camponotus leonardi, residentes habituais nas copas arbóreas. Ao colonizar o seu corpo alteran a súa conduta, obrigándoas a descender ao chan, o nicho ideal para o fungo. Alí as formigas infectadas aférranse coas súas mandíbulas ao nervio dunha folla, para despois morrer. Finalmente, o fungo frutifica e lanza novas esporas.
Pero o Ophiocordyceps non é único na súa clase. As cigarras contan co seu propio fungo zombi, Massospora cicadina. Unha vez infectou ao insecto, podrécelle a parte posterior do abdome, substituíndoa por unha masa branca repleta de esporas. Ao mesmo tempo o fungo inxecta ás súas vítimas un tipo de anfetamina chamado catinona que some aos insectos nun frenesí cun só obxectivo: sexo. Os infortunados zombis non saben que perderon tamén os seus xenitais, pero os seus infrutuosos intentos serven ao fungo para infectar novas vítimas.
Aínda que estamos afeitos pensar nos fungos como cogomelos, en realidade a maioría deles non forman estas estruturas, chamadas propiamente corpo frutífero ou esporocarpo e que serven para a dispersión das esporas. Xeralmente os fungos crecen discretamente, ocultos á vista, estendendo as súas hifas —o seu corpo, en forma de filamentos— que adoitan formar un micelio, unha rede interconectada.
Os fungos que forman cogomelos adoptan unha gran variedade de formas e cores, como o Clathrus archeri, coñecido como dedos do diaño / Wikimedia Commons
Pero máis aló dos champiñóns, as trufas ou os boletus, os reis da popularidade polo seu uso culinario, os fungos que forman cogomelos fano nunha incrible variedade de formas e cores. Algúns deles parecen deseñados a capricho, nunha gama que vai desde o fermoso ao terrorífico. Entre os segundos, en toda lista de cogomelos rechamantes nunca falta Hydnellum peckii, adecuadamente chamado dente sanguento, ou Clathrus archeri, coñecido como dedos do diaño e que apesta a carne podrecida. No extremo oposto, Phallus indusiatus ou veo de noiva, cativo á mirada pola súa delicada saia de encaixe, Hericium erinaceus ou melena de león parece unha falsa barba, e existen unhas 80 especies de cogomelos que brillan na escuridade por conter unha molécula bioluminiscente chamada luciferina.
En 1998 científicos de EEUU descubriron que os fungos da especie Armillaria ostoyae —ou fungo mel— que medran nun bosque das Blue Mountains de Oregón son en realidade un só organismo clónico que se estende en rede ocupando máis de 900 hectáreas. Cun peso estimado de ata 35.000 toneladas, pasou aos rexistros como o ser vivo máis grande do planeta. A idade estimada deste humongous fungus, como se lle coñece en inglés (“fungo descomunal”) cífrase entre os 2.400 anos e máis de 8.000.
Os fungos da especie Armillaria ostoyae poden chegar a ocupar máis de 900 hectáreas e vivir máis de 8.000 anos / Wikimedia Commons
Armillaria ostoyae é un fungo parasito; ataca ás coníferas e é difícil de erradicar, non só polo seu costume de estenderse. O de Oregón non é o único exemplar que creceu a inmensas proporcións: tamén en EEUU, no estado de Michigan atópase outro individuo dunha especie emparentada, A. gallica, que ocupa 37 hectáreas e ao que se lle calculou unha idade de 2.500 anos.
O organismo capaz do movemento máis rápido entre os seres vivos non é un insecto, nin moito menos o guepardo, a quen corresponde a coroa da velocidade entre os mamíferos; curiosamente é un fungo, a pesar de que na linguaxe habitual chamemos cogomelo a unha persoa con tendencia a non moverse. Tal honra corresponde ao humilde Pilobolus crystallinus, cuxo hábitat preferido son as feces dos herbívoros, os cales inxeren as súas esporas depositadas na herba.
Para dispersarse, o Pilobolus crystallinus usa un sistema de vesículas turxentes a presión que expulsan as súas esporas ata a 2 metros de distancia / Wikimedia Commons
Para dispersarse, este fungo enxeñou un sistema de vesículas turxentes a presión que expulsan as súas esporas ata a 2 metros de distancia. Pero aínda que a viaxe non sexa longa, a súa velocidade é incrible: en 2008 un estudo con cámaras de alta velocidade estimou a súa aceleración entre 20.000 e 180.000 g —a da gravidade—; en 2 millonésimas de segundo aceleran de 0 a 20 km/h, alcanzando despois unha velocidade máxima de 300 km/h. A fazaña valeulle a este fungo o sobrenome de dung cannon, “canón de esterco”.
Desde que nos anos 50 comezaron a funcionar as primeiras centrais nucleares, acumulouse no mundo ao redor dun cuarto de millón de toneladas de combustible nuclear gastado, descontando outra metade desta cantidade que xa se procesou. Ao longo dos anos este lixo radioactivo contaminou chans e acuíferos, sen que aínda se atopara unha solución infalible e definitiva ao seu almacenamento permanente.
Hai fungos como o fermento Rhodotorula taiwanensis capaces de medrar en ambientes radioactivos e absorber metais pesados / Wikimedia Commons
Que facer con estes residuos? Buscando axuda na natureza, científicos estadounidenses descubriron que un fermento chamado Rhodotorula taiwanensis é capaz de medrar en ambientes altamente radioactivos, ademais de absorber metais pesados. A diferenza da bacteria Deinococcus radiodurans, que durante anos foi a campioa da resistencia á radiación, este fungo atópase moi a gusto en ambientes acedos e é capaz de formar biofilms, polo que se presenta como unha opción prometedora para a biorremediación de chans contaminados por material radioactivo e para manter baixo control as posibles fugas dos cemiterios nucleares. En Chernóbil atopáronse tamén fungos radiorresistentes.
No campo da biorremediación, os científicos buscan unha solución ao urxente problema da contaminación plástica que non só ensucia as nosas terras e augas, chegando a formar grandes parches no océano, senón que ademais perdura a longo prazo en forma de microplásticos que invadiron ata o último recuncho do planeta, incluíndo nosa comida e os nosos propios organismos.
Moitos tipos de bacterias e fungos comen plásticos, como o Pestalotiopsis microspora, capaz de degradar o poliuretano / Wikimedia Commons
En 2011 investigadores da Universidade de Yale descubriron na selva amazónica de Ecuador certas cepas do fungo Pestalotiopsis microspora capaces de degradar o poliuretano, un plástico que coñecemos sobre todo en forma de escuma, pero que está presente na nosa vida en infinidade de aplicacións. P. microspora crece a gusto sobre este plástico mesmo en ausencia de aire e de luz, o que o converte nun candidato ideal para a biorremediación en entulleiras. Non é o único caso; multitude de tipos de bacterias e fungos comen plásticos, e nos últimos anos o elenco dos nosos posibles aliados fúngicos na loita contra a contaminación plástica aumentou de forma espectacular.
Sendo o petróleo un resto fósil dos seres vivos que poboaron a Terra fai millóns de anos, e sendo os fungos os grandes descomponedores da natureza, parecería raro que estes organismos non atopasen o modo de aproveitar tan suculenta fonte de carbono. E en efecto, fixérono. En 2015 investigadores do Haverford College recolleron mostras de area do golfo de México empapada pola crúa vertedura pola plataforma Deepwater Horizon, e atoparon alí varias especies de fungos mariños que degradan tanto as cadeas liñas de hidrocarburos como os aromáticos policíclicos, contaminantes do petróleo con efectos tóxicos no ser humano e na natureza.
Certas plantas capaces de crecer en chans contaminados polo petróleo lógrano grazas ao fungo Trichoderma harzianum que vive nas súas raíces / Wikimedia Commons
Non son os primeiros fungos comedores de petróleo que se coñecen. De feito o cogomelo de ostra (Pleurotus ostreatus), cultivada como alimento en moitas zonas do mundo, tamén produce encimas que dixiren os hidrocarburos, ademais de absorber metais pesados como o mercurio. En Canadá, os científicos descubriron que certas plantas capaces de medrar en chans contaminados polo petróleo lográbano grazas a un fungo simbiótico chamado Trichoderma harzianum que vive nas súas raíces.
Aínda que no apartado dos fungos máis temibles calquera pensaría nos cogomelos velenosos, en realidade estas non deberían representar o menor risco, sempre que deixemos a recolección en mans de quen realmente saben distinguilas. En cambio, a ameaza real dos fungos é moito máis invisible e imprevisible; son aqueles con os que podemos entrar en contacto sen sabelo nin poder evitalo, e que poden facernos enfermar.
A esporotricosis ou enfermidade do xardineiro de rosas, está causada polo fungo Sporothrix schenckii, presente na materia vexetal / Wikimedia Commons
Non adoitamos pensar nas infeccións fúnxicas como un gran perigo; as máis comúns, como a candidiasis ou o pé de atleta, trátanse facilmente, e mesmo a aspergilosis é infrecuente en persoas sas. Pero pode ser peor: por exemplo, Pythium insidiosum é un fungo presente nas augas estancadas e no chan que infecta aos mamíferos, incluíndo aos humanos, causando graves lesións ulcerosas na pel. A esporotricosis, chamada enfermidade do xardineiro de rosas, está causada polo fungo Sporothrix schenckii, presente na materia vexetal, e pode afectar á pel e diseminarse polo organismo. O maior risco córreno as persoas inmunodeprimidas, para as cales calquera infección fúnxica pode ser letal.
Con todo, este lado escuro dos fungos queda empequenecido diante dos seus moitos beneficios. Deles obtivemos a penicilina e outros antibióticos, os medicamentos que máis vidas salvaron na historia. Deixando de lado os soados usos recreativos dos chamados “cogomelos máxicos”, hoxe os fungos son unha inmensa fonte de novos compostos que os científicos investigan con posibles aplicacións terapéuticas contra múltiples enfermidades.
FONTE: Javier Yanes/bbvaopenmind.com/ciencia
