CURIOSIDADES

A cremalleira, o invento do que todos riron e que acabou salvando vidas na Segunda Guerra Mundial

A cremalleira dos pantalóns pódenos parecer un detalle insignificante, case invisible na nosa trasfega diaria, con todo, encerra unha historia palpitante de xenios frustrados, amores truncados e atroces batallas que transformaron para sempre a forma en que nos vestimos e movémonos polo mundo.

Para coñecer as súas orixes temos que retroceder ao bulicioso ano 1893, cando a Feira Mundial de Chicago estalaba nun bulebule de innovacións. Foi alí onde Whitcomb Judson desvelou o seu gran aposta: un peche de dentes metálicos destinado a enterrar dunha vez por todas aos engorrosos cordóns das botas.

Bautizouno ’clasp locker’, pero a realidade propinoulle unha inesperada poutada: os asistentes despachárono entre risos e susurros, ao tratarse dun dispositivo caprichoso que se abría só, que pesaba como o chumbo e que se atascaba a cada paso. Un fracaso en maiúsculas. Judson exhalou o seu último alento en 1909, arruinado e sepulto no esquecemento, legando á súa viúva un soño a medio ganduxar.

Foi xusto entón cando emerxeu das sombras Gideon Sundback. o seu xenro sueco, un enxeñeiro taciturno ao que a traxedia o marcara ao perder á súa esposa nun parto devastador. Desde ese instante mergullouse no seu taller coma se fose un refuxio, traballando de forma imparable días e noites no dispositivo inventando polo seu sogro.

Sundback probou con dentes máis finos e precisos, con cintas flexibles que se adaptaban ao corpo e cun cursor deslizante que os unía. Así naceu en 1913 o ’Hookless Fastener’, nunha obsesión que rozaba a tolemia. O enxeñeiro sueco emigrou ao Canadá, onde abriu a súa propia fábrica e contemplou, en silencio, como a súa creación comezaba a estender as súas ás.

A Primeira Guerra Mundial chegou como un vendaval providencial, dando ao invento o impulso que necesitaba. E é que os soldados estadounidenses, afundidos no barro das trincheiras, necesitaban pechar as súas botas e os seus petos en cuestión de segundos. A cremalleira convertíase, desta forma, nun gran aliado.

Pouco tempo despois, os aviadores incorporaron o invento ás súas chaquetas de voo para non morrer conxelados nas alturas. En 1923 a empresa B.F. Goodrich púxolle un nome propio zipper, inspirado nun son seco e magnético que evocaba velocidade e precisión.

Mentres tanto, a alta moda resistíase con uñas e dentes a incorporar a cremalleira ás súas creacións, os xastres e as damas de sociedade seguían aferrados aos seus elegantes botóns, vían nela unha intrusa vulgar.

O impulso final chegou na década dos trinta cando a cremalleira lanzou o seu asalto definitivo aos pantalóns. A empresa francesa Éclair equipou os monos dos pilotos de avións con versións ocultas e elegantes e Talon (a firma herdeira de Sundback) respondeu incorporando un peche frontal nos pantalóns masculinos. Os homes, cansados dos botóns que saltaban nos peores momentos, caeron rendidos ante un pragmatismo sedutor.

A Segunda Guerra Mundial encargouse de facer o resto. Con Europa en chamas o metal para fabricar botóns converteuse nun verdadeiro luxo e Estados Unidos, o provedor clave, apostou polas cremalleiras de nailon. Foron incorporadas inmediatamente ás chaquetas, aos pantalóns e ás botas para que puidesen ser pechados en cuestión de segundos, unha rapidez impensable con cordóns ou botóns.

Desta forma, a cremalleira non só uniu teas, senón que liberou corpos e deseños enteiros de xeracións. Grazas a ela os nenos aprenderon a vestirse sós e con apenas dous dedos revolucionouse a moda feminina, permitindo o nacemento de saias curtas que se pechaban nun instante. Hoxe prodúcense uns 10.000 millóns de cremalleiras ao ano, un imperio tecido no máis estrito dos silencios.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia

Breve historia do bolígrafo: desde a invención ata a actualidade

Antes do século XX, escribir era unha tarefa deliberada e a miúdo desordenada. Os bolígrafos de pluma requirían un constante remollo e unha man firme. Os bolígrafos fonte, unha mellora significativa, eran propensos a fugas, manchas e requirían un mantemento coidadoso. Había unha necesidade clara dun instrumento de escritura confiable, portátil e limpo. A solución non viría dunha empresa de papelería, senón dun xornalista frustrado que observaba a eficiencia das prensas de impresión de xornais.

Esta é a historia do bolígrafo!

O bolígrafo tal como o coñecemos foi inventado por László Bíró, un xornalista húngaro. A lenda di que mentres visitaba unha imprenta, Bíró notou como a tinta dos xornais secábase case instantaneamente, deixando marcas nítidas e sen manchas. Deuse conta de que a tinta espesa e de secado rápido usada na impresión era a clave para un mellor bolígrafo.

Con todo, esta tinta viscosa non podía fluír a través dunha plumilla tradicional de bolígrafo fonte. O avance de Bíró, desenvolvido coa axuda do seu irmán químico, György, foi unha nova punta de escritura: unha pequena bóla xiratoria libremente asentada nunha cavidade. A medida que o bolígrafo se movía sobre o papel, a bóla viraba, recollendo unha cantidade controlada de tinta espesa dun depósito e transferíndoa suavemente á superficie de escritura. Este mecanismo resolveu os problemas duais de fugas e secado lento.

Bíró patentou o seu deseño en 1938, e naceu o "biro".

O momento foi afortunado. A Real Forza Aérea Británica recoñeceu rapidamente a superioridade do bolígrafo para os pilotos: non tiña fugas a grandes altitudes como os bolígrafos fonte. Fixeron un gran pedido, consolidando a reputación práctica do bolígrafo.

Mentres tanto, a axitación da Segunda Guerra Mundial difundiu a invención. Bíró fuxiu dos nazis e finalmente estableceuse na Arxentina. Foi alí onde volveu rexistrar as súas patentes, que chamaron a atención de Milton Reynolds, un astuto empresario estadounidense. Vendo o seu potencial, Reynolds ignorou a patente e lanzou o bolígrafo nos Estados Unidos en 1945. O "Reynolds Rocket" causou sensación, vendendo miles de unidades no seu primeiro día a pesar dun prezo elevado (equivalente a máis de $100 hoxe).

Por un breve momento, o bolígrafo foi un símbolo de status de luxo. Pero os primeiros modelos tiñan problemas; eran caros, propensos a saltos e aínda podían ser desordenados.

O home que realmente levou o bolígrafo ás masas foi o francés Marcel Bich. Recoñeceu que para que o bolígrafo fose un éxito universal, debía ser confiable, funcional e, sobre todo, alcanzable.

Bich adquiriu a patente do mecanismo do bolígrafo e pasou anos perfeccionándoo. Perfeccionou o proceso de fabricación para producir unha bóla perfectamente esférica de carburo de tungsteno para un rodamiento suave, axustou a viscosidade da tinta e deseñou un corpo simple e transparente de polistireno. En 1950, lanzou o Bic Cristal.

O Bic Cristal foi unha obra mestra do deseño industrial e a economía. Vendíase como un artigo refugable ("Cómprao, úsao, tírao") un concepto radical nese momento. Cun prezo accesible para todos, converteuse nun fenómeno global. Ata hoxe, o Bic Cristal segue sendo un dos artigos de consumo máis producidos en masa na historia.

Co deseño básico perfeccionado, a finais do século XX e principios do XXI o bolígrafo evolucionou cara a unha ferramenta altamente especializada. O mercado se segmentó en categorías distintas:

- Bolígrafos Refugables: Os cabalos de batalla de oficinas e escolas, como o Bic Cristal e Round Stic.

- Bolígrafos Recargables: Bolígrafos premium de marcas como Parker e Cros que se converteron en símbolos de profesionalismo, a miúdo regalados e herdados.

- Rollerballs: Un híbrido que usa un mecanismo de bolígrafo con tinta líquida a base de auga, ofrecendo unha experiencia de escritura máis suave e parecida á dun bolígrafo fonte (por exemplo, Uni-ball Vision).

- Bolígrafos de Xel: Usando pigmento suspendido nun xel a base de auga, estes bolígrafos ofreceron un novo nivel de suavidade e unha ampla gama de cores vibrantes, mesmo metálicos, popularizados por marcas como Pilot G2 e Pentel Energel.

A viaxe do bolígrafo, desde a simple observación de Bíró ata os miles de millóns de Bics producidos cada ano, é unha historia de enxeño, persistencia e democratización. Transformou a escritura dunha tarefa deliberada a un acto espontáneo e accesible.

Hoxe, o humilde bolígrafo é máis que unha ferramenta; é un testemuño de como unha idea simple, cando se perfecciona, pode cambiar a vida cotiá. Está en escritorios e petos ao redor do mundo, un monumento silencioso aos innovadores que se negaron a aceptar un bolígrafo que pinga.

FONTE: ttpen.com/es     Imaxes: materialescolar.es e ttpen.com/es 

Resolven o misterio da “esfera dourada” achada a 3.250 metros en Alaska tras máis de dous anos de dúbidas

Esta enigmática esfera dourada foi localizada a uns 3.300 metros de profundidade no golfo de Alaska / NOAA Ocean Exploration/Christian Pérez

En agosto de 2023, unha inmersión do buque oceanográfico Okeanos Explorer detectou algo que non encaixaba con nada coñecido: unha masa redondeada, brillante, dourada e adherida a unha rocha a máis de 3.250 metros de profundidade. Tiña uns 10 centímetros de diámetro, unha pequena abertura rachada e o aspecto dun obxecto saído dunha película de ciencia ficción.

A imaxe percorreu medios de todo o mundo. En plena era da exploración remota, mesmo científicos acostumados a ver criaturas imposibles do fondo mariño quedaron sen resposta inmediata. Era unha cápsula de ovos? Un resto de esponxa? Un organismo xamais descrito?

A análise posterior revelou unha historia moito máis interesante: aquela esfera era o vestixio de Relicanthus daphneae, unha enorme anemone de augas profundas cuxa bioloxía segue sorprendendo aos investigadores.

O novo estudo, difundido como preprint por un equipo liderado polo Smithsonian e NOAA, conclúe que a denominada como “esfera dourada” non era o corpo do animal, senón unha cutícula residual formada na base coa que esta anemone fíxase ao substrato.

É dicir, non se observou á anemone viva, senón a estrutura que deixa atrás ou que permanece pegada á rocha mentres o organismo móvese, crece ou despréndese parcialmente.

Iso explica por que o obxecto desconcertou tanto ao principio. Non mostraba boca, músculos, tentáculos nin ningunha anatomía reconocible. Só unha superficie lisa e lamelada que cubría un interior fibroso.

No laboratorio apareceu a primeira gran pista: a cuberta estaba repleta de espirocistos, unhas células adhesivas exclusivas dos hexacorais, o gran grupo que inclúe anemones e corais pétreos. A partir de aí, a investigación cambiou de rumbo.

Relicanthus daphneae presenta tentáculos de tons rosados ou violeta pálido que poden alcanzar case 2,1 metros de lonxitude / Craig Smith/Diva Amon, ABYSSLINE Project 

Os primeiros intentos de secuenciación xenética non funcionaron ben. O problema era lóxico: a mostra estaba colonizada por microorganismos e mesturada con ADN ambiental de múltiples especies.

Os investigadores recorriron entón a secuenciación xenómica máis profunda. O resultado foi decisivo: reconstruíron xenomas mitocondriais practicamente idénticos aos de Relicanthus daphneae.

Esta especie é unha das rarezas zoolóxicas do océano profundo. Pode alcanzar uns 30 centímetros de diámetro corporal e despregar tentáculos moi longos, serpentiformes, que superan con facilidade o tamaño do corpo.

Adoita presentar tons púrpura, rosados ou avermellados, e vive entre uns 1.667 e 3.948 metros de profundidade. Aínda que apenas se colleitou, os rexistros indican que podería estar distribuída por boa parte do planeta.

O caso de Relicanthus daphneae xa era estraño antes do orbe dourado. Foi observada décadas antes de recibir nome formal, e durante anos ninguén tivo claro onde colocala na árbore evolutiva.

Primeiro pensouse que pertencía a grupos coñecidos de anemones. Despois, estudos xenéticos mostraron que non encaixaba do todo con eles. De feito, chegou a requirir a creación de novas categorías taxonómicas.

O novo traballo achega ademais datos filoxenómicos que a sitúan preto doutras grandes liñaxes de hexacorais, axudando a resolver un debate científico aberto desde hai anos.

É unha pista importante porque demostra ata que punto o fondo oceánico conserva ramas evolutivas pouco coñecidas, con historias separadas durante millóns de anos.

Este exemplar de Relicanthus daphneae foi documentado durante unha expedición realizada en 2016 a bordo do buque oceanográfico NOAA Ship Okeanos Explorer, na rexión das Illas Marianas. 

Un dos aspectos máis rechamantes do novo estudo apenas apareceu en titulares internacionais: a esfera dourada non estaba soa. De feito, a mostra albergaba unha comunidade microbiana complexa con bacterias, arquexas e outros microorganismos adaptados á vida extrema. Algunhas liñas xenéticas recuperadas parecen pouco coñecidas ou mesmo potencialmente novas para a ciencia.

Noutras palabras, a base abandonada pola anemone funcionaba como un microhábitat. Unha pequena illa biolóxica no medio do fondo mariño, capaz de ofrecer refuxio e superficie colonizable nunha contorna onde cada soporte duro conta.

Isto converte ao “orbe dourado” en algo máis que unha curiosidade visual: tamén sería unha estrutura ecolóxica relevante para especies microscópicas do abismo.

As imaxes revisadas polo equipo mostran que exemplares vivos de Relicanthus daphneae aparecen ás veces sobre superficies douradas similares. Noutros casos, esas placas parecen quedar detrás do animal.

Iso suxire que a anemone podería desprazarse lentamente e abandonar fragmentos do seu cutícula adherente, algo comparable a unha pegada biolóxica persistente.

Outra hipótese exposta polos autores é que o fenómeno estea relacionado con reprodución asexual por laceración pedal: algúns cnidarios deixan parte da base atrás, e dese tecido pode rexenerarse un novo individuo.

Non está demostrado aínda, pero abre unha liña fascinante: que aquela esfera fose non só un resto anatómico, senón unha pista sobre como se reproduce unha das anemones máis enigmáticas do planeta.

Sen ningunha dúbida, o episodio lembra unha realidade incómoda: coñecemos moito mellor a superficie de Marte que numerosas paisaxes do fondo mariño terrestre.

Cada campaña con vehículos operados a distancia descobre especies novas, comportamentos nunca vistos ou estruturas difíciles de interpretar. E iso ocorre en augas nacionais de países desenvolvidos, non en recunchos remotos sen explorar.

O Golfo de Alaska, onde apareceu o orbe, forma parte dunha área cada vez mellor estudada grazas a campañas de cartografado e mostraxe. Aínda así, unha simple rocha a dúas millas de profundidade escondía un misterio mundial durante máis de dous anos.

Quizá o máis interesante desta historia é que terminou mostrando que unha especie rara produce estruturas externas pouco documentadas, que esas estruturas poden persistir no leito mariño, que serven de refuxio microbiano e que aínda ignoramos boa parte do seu ciclo vital.

É dicir: unha esfera dourada aparentemente absurda acabou ampliando o que sabemos sobre evolución, ecoloxía profunda e biodiversidade escondida. E é que, no océano abisal, incluso os restos dun animal poden converterse en descubrimento.

FONTE: Christian Pérez/muyinteresante.okdiario.com

Achan unha lagosta que aparece unha vez cada 50 millóns: ten unha mutación xenética tan sorprendente que deixou perplexos aos expertos

Unha lagosta achada en Cape Cod tiña unha mutación xenética extraordinaria / Wellfleet Shellfish Company

No Atlántico norte aparecen miles de lagostas cada tempada. A inmensa maioría comparten o mesmo patrón apagado de marróns, verdes e tons escuros que lles permite confundirse co fondo mariño. Por iso, cando unha tripulación sobe a cuberta un exemplar que rompe todas as regras, ninguén tarda en darse conta de que está ante algo fóra do común.

Iso foi o que ocorreu fronte á costa de Massachusetts, en augas próximas a Cape Cod. A empresa Wellfleet Shellfish Company recibiu un exemplar capturado polo barco Timothy Michael que non parecía real: unha metade do corpo mostraba un ton laranxa intenso e a outra conservaba a cor marrón habitual.

A imaxe corría soa. Unha liña case perfecta dividía o caparazón desde a cabeza ata a cola, coma se dous animais distintos quedarían unidos nun só.

O máis rechamante do caso non era unicamente o seu aspecto. Tamén sorprendía o seu tamaño. O exemplar pesaba algo máis de quilo e medio, o que indica que lograra sobrevivir durante anos en mar aberto a pesar de ser moito máis visible para depredadores.

No océano, pasar desapercibido adoita marcar a diferenza entre vivir ou acabar devorado. As lagostas comúns deben parte do seu éxito a esa camuflaxe natural. Un animal dividido en dúas cores rechamantes xoga con desvantaxe desde o primeiro día.

Tal e como revelou Popular Science, especialistas vinculados ao acuario científico de Woods Hole destacaron precisamente ese detalle: chegar a ese tamaño sendo tan visible suxire unha historia de supervivencia pouco habitual.

Moitos exemplares raros terminan sen máis percorrido que o comercial. Nesta ocasión ocorreu o contrario. A compañía decidiu doar a lagosta ao Woods Hole Science Aquarium, centro histórico xestionado por NOAA Fisheries e actualmente en proceso de renovación.

Mentres o acuario reabre as súas instalacións, o animal permanecerá en dependencias temporais baixo coidado especializado. Cando o recinto volva recibir visitantes, será unha das súas grandes atraccións.

A explicación apunta a un fenómeno extremadamente raro coñecido como quimerismo. Tal e como adiantou o Cape Cod Times, pode producirse cando dous ovos fecundados entran en contacto antes do desenvolvemento e un absorbe parcialmente ao outro. O resultado é un só individuo con dúas liñas xenéticas distintas no seu organismo.

Iso permite que cada lado procese e almacene pigmentos de xeito diferente. Neste caso, unha metade expresa unha cor laranxa intensa e a outra mantén a tonalidade escura habitual da especie.

Non é simplemente unha mancha ou unha alteración superficial. É un sinal visible de que nese corpo conviven dúas informacións biolóxicas distintas.

Os expertos sitúan este tipo de lagostas partidas en dúas cores entre as variantes máis escasas do planeta, cunha frecuencia aproximada dunha entre 50 millóns.

FONTE: Christian Pérez/muyinteresante.okdiario.com

Os Maios, a tradición prehistórica que mantivo a súa esencia a través dos milenios

Celebración da festa na Praza de Touros. Maio pontevedrés / Francisco Zagala, ca. 1900, a través do Museo de Pontevedra

As rúas vístense de gala para celebrar a chegada de maio: pólas de exuberante vexetación, cores salpicando cada oco con intensidade e coplas apaixonadas cantadas dende a sátira e a devoción. O pasado venres non só deu inicio ao quinto mes do ano, senón que marca o festexo dos Maios, unha tradición acollida en múltiples puntos da xeografía galega e foránea.

Esta celebración, habitualmente realizada entre as semanas que pechan o mes de abril e as que abren o de maio, ten connotacións rituais de adoración divina. Porén, a súa orixe exacta é un misterio para os estudosos do tema, que, non obstante, concordan en atribuírlle o espazo central da festa a unha única entidade: a natureza. Como indica o etnógrafo Miguel Losada, responsable da área de historia da Sociedade Antropolóxica Galega, o carácter sacro dos maios ten un fondo innegablemente pagán: é un costume que precede con longa folgura á chegada do cristianismo. A súa extensa tradición popular non o escudou do escrutinio de desaprobación da Igrexa, que tratou de redirixir a fe da poboación cara ao dogma da súa relixión.

Estas cuestións volven a evolución dos maios un reflexo das crenzas e fervores da poboación. E, como é de agardar, as imaxes amosadas nese espello experimentaron varias matizacións ao longo dos séculos.

A tradición dos Maios non ten unha orixe definida. Miguel Losada explica: “O que hoxe denominamos así é a forma contemporánea dunha tradición moi antiga”. Puido estar ligada á chegada da agricultura europea por Asia Menor; así, esta festividade sería a representación do desexo de prosperidade agraria, a ilusión de deixar atrás as dificultades atribuídas ao inverno e a esperanza da revitalización da natureza.

“Este día celebra unha entidade divina que entronca directamente cun paradigma moi distinto ao de hoxe en día: personifica unha divinidade da natureza, celebra o rexurdimento da vida e axuda a que a natureza provexa boas colleitas. Isto é un elemento universal compartido por comunidades humanas en moitos lugares, pero que, neste caso, ten especial incidencia nas comunidades agropecuarias europeas”, conta Losada.

O propio nome da festa apunta un dos compoñentes que aínda mantén a súa esencia: os maios. Son estruturas vexetais que materializan o poder da natureza sobrepoñéndose á invernada. O etnógrafo sinala que os maios están no espazo de transición entre a crenza de que os deuses eran seres incorpóreos capaces de adoptar calquera forma (e cando trata de representar esa divinidade podía chegar a considerarse unha blasfemia) e o punto no que se lles atribúe aparencia humana. “Por iso moitos maios son antropomorfos”, engade.

Estas estruturas buscan apelar á bondade sobrenatural: son unha ofrenda que propicia o bo trato para as comunidades que celebran o trunfo da primavera sobre os pesares do inverno.

Este evento non é exclusivo de Galicia nin da península. Existe a mesma tradición, aínda que con pequenas diferenzas, nas illas británicas, Irlanda, centroeuropa, etc. Losada pon como exemplo Suecia: “Aí aínda persiste a tradición e o costume de regalar uns ramiños de flores amarelas. Tamén en Galicia teñen moito protagonismo as xestas amarelas. Esa cor parece desempeñar un rol fundamental”. A continuidade de tradicións e detalles entre comunidades que non comparten nin lingua nin proximidade xeográfica dan parte do amplo arraigo desta tradición.

“Hai documentación medieval e altomedieval na que se recolle esa citrolatría, esa veneración dos elementos vexetais da natureza e, polo tanto, das divinidades que rexen estes movementos”, comenta o etnógrafo. Hai rexistros que se remontan a unha antigüidade máis afastada: é o caso do Concilio de Elvira, unha asemblea na que a Igrexa pactou 81 cánones para rexer a moral cristiá a comezos do século IV, e que fai alusión a estas celebracións.

Ao ser unha festa tan recoñecida en tempos e lugares tan afastados, pode determinarse que ten unha antigüidade practicamente prehistórica.

Como conta o etnógrafo, a inclinación da Igrexa por resignificar, cando non erradicar, celebracións de orixe popular é sobradamente coñecida e aceptada nos estudos do pasado. O caso dos Maios non foi unha excepción: “No século XVIII, o cabildo compostelán condenou a entrada das maias [grupos que danzaban durante os maios] na catedral. En tempos de Carlos III proscribiuse vestirse para o evento [con vexetación cubrindo o individuo]. Nos séculos posteriores, en lugar de combater o rito de veneración a estas divinidades, a Igrexa transformouno nun xogo infantil, nunha actividade lúdica, nun evento cívico”, explica Losada.

Con isto, na historia recente deixouse atrás o seu afán de veneración sacra a entes sobrenaturais asociados á flora e, pola man dos dirixentes cristiáns, redirixiuse ese fervor cara a unha actividade de celebración comunitaria. Para iso, a Igrexa ampliou esta festa para extraela do grupo social ao que estivera tradicionalmente ligado: a mocidade. A xuventude, asociada á vitalidade da natureza, deixou de ser a responsable principal da preparación dos maios e, no seu lugar, achegouse este costume a outros grupos demográficos coa fin de aliñar a festividade co paradigma cristián.

“A festa que hoxe coñecemos é o resultado dunha adaptación aos novos tempos e aos novos espazos sociais, tanto materiais como simbólicos. A esencia daquelas antiquísimas tradicións (neste caso cunha enorme probabilidade prehistórica)  mantense; o que cambiou só foi o accesorio. E niso está a tradición: en conservar a esencia e mudar o demais”, conclúe Losada.

FONTE: Noelia gallego/gciencia.com

Enfermidades do pasado: trilobites feridos, dinosauros coxos e outros males prehistóricos

A. Óso de elefante, posiblemente mamut, do Pleistoceno. Obsérvanse uns enormes buracos relacionados con algunha probable doenza infecciosa. B. Folla de sasafrás, datada de aproximadamente o Eoceno. As zonas ausentes do interior foron causadas por danos de insectos. C. Fémures de humanos da idade romana, con malformacións consecuencia de fracturas ou outras lesións. D. Húmero de Saurolophus, do Cretácico Superior de Mongolia, en distintas vistas. As frechas sinalan marcas de mordedura feitas por un dinosauro carnívoro / A. Wellcome Library, London; CC BY 4.0.; B. Kevmin, CC BY-SA 3.0.; C. Wellcome Library, London; CC BY 4.0; D. David W.E. Hone & Mahito Watabe, CC BY 4.0, CC BY-SA

En ocasións, os paleontólogos descobren tecidos ou estruturas estrañas nos restos fósiles que lles fan sospeitar que estiveron enfermos. A paleopatoloxía é a disciplina científica que analiza estas alteracións e nos permite coñecer que doenzas padeceron os organismos que habitaron a Terra en épocas pasadas.

Identificáronse procesos patolóxicos nunha gran diversidade de organismos extintos, desde protozoos ata vertebrados. No entanto, son máis frecuentes naqueles grupos que posúen partes duras (máis doados de fosilizar), como ósos ou cunchas.

Alén de achegar datos sobre a bioloxía e ecoloxía deses organismos, o seu estudo tamén é relevante para entender a orixe, a distribución e a evolución das enfermidades ao longo do tempo.

A comparativa entre presente e pasado é clave para entender os males que afectaron os seres prehistóricos. Para lograr un diagnóstico, a paleopatoloxía apóiase nunha premisa fundamental: as enfermidades desenvólvense de forma comparable en especies actuais e extintas.

Os avances tecnolóxicos permitiron un importante salto cualitativo nesta disciplina. O mesmo que en medicina, os fósiles con anomalías escanéanse a alta resolución, usando o que coñecemos como TAC. Cos resultados, é posible observar estruturas e tecidos internos e profundar no diagnóstico da doenza sen danar o resto fósil.

Os trilobites, con máis de 22.000 especies descritas, son o emblema do Paleozoico (539-251 millóns de anos). Estes artrópodos extintos, provistos dun cacho duro, habitaron ambientes mariños de practicamente todo o mundo. Ademais, foron algúns dos primeiros organismos en experimentar a depredación nas súas propias carnes.

Nalgúns restos de trilobites puidéronse observar partes truncadas ou minguadas. Cientificamente estas lesións interpretáronse como posibles mordeduras de depredadores. Nalgúns casos, os bordos destes bocados mostran signos de remodelación, suxerindo que foron ataques de depredación infrutuosos. Por esa vez, o trilobites salvouse.

Espécime TMP.1983.021.0034 de trilobites Gabriellus kierorum (Cámbrico). Na figura A obsérvase o espécime completo, e en B un aumento da anomalía. Sinálase con frechas brancas, con certo grao de remodelación. Interprétase como un evento de depredación infrutuoso / Bicknell e Holland, 2020, CC BY-NC-SA

Pero quen comía estes animais? Crese que o máis probable é que os seus depredadores fosen outros invertebrados durófagos, como cefalópodos, asteroideos, artrópodos, etc. Algúns tiñan conos orais e outros estaban provistos de espiñas nas patas, similares ás dos actuais cangrexos de ferradura. Tamén os había que presentaban apéndices frontais que funcionarían como martelos. Fose a ferramenta que fose, permitíalles romper o seu cacho biomineralizado.

Historicamente, pensárase que os principais depredadores eran os anomalocáridos. No entanto, hoxe en día existen dúbidas ao respecto. Suxírese que só os depredaban xusto despois do proceso de muda, cando o cacho do trilobites non estaba endurecido.

Alén de lesións relacionadas coa depredación, nos trilobites tamén se identificaron anomalías asociadas a outros procesos. Por exemplo, alteracións do desenvolvemento, complicacións durante a muda ou enfermidades causadas por parasitos.

Nos restos óseos e dentais de dinosauros mesozoicos identificáronse unha infinidade de alteracións patolóxicas. Algunhas interprétanse como traumatismos (fracturas, amputacións, etc), outras como infeccións, e tamén se documentaron enfermidades dexenerativas ou alteracións do desenvolvemento.

Pero os dinosauros non só nos deixaron restos esqueléticos, senón tamén evidencias da súa actividade. Estas pegadas ou rastros (coñecidas como icnitas) poden achegar información sobre a súa locomoción como, por exemplo, a velocidade á que se desprazaban, ou de comportamento, se se movían en manda ou en solitario.

Ademais, algunhas icnitas suxiren que certos dinosauros presentaban problemas na marcha. Nestes rastros obsérvase unha asimetría na lonxitude dos pasos. É dicir, alternaban zancadas longas con outras máis curtas. Unha hipótese suxire que este patrón podería indicar unha marcha irregular, posiblemente para evitar cargar unha das extremidades. A orixe, entre outras causas, podería ser unha ferida ou unha artrite. Aínda que non son tan habituais como as patoloxías en óso e dentes, identificáronse marchas irregulares en distintos tipos de dinosauros.

Fragmento do rastro de pegadas de dinosauro saurópodo en Colorado (EEUU), xacemento West Gold Hill do Xurásico Superior, con posibles problemas na marcha. En C móstranse os parámetros que se miden para estudar o rastro / Romilio et ao. (2025), CC BY

Por outra banda, no estudo das pegadas tamén poden observarse malformacións nos dedos e nas palmas. Identificáronse icnitas de dinosauros con dedos ausentes, fracturados ou deformados, así como extremidades curvadas ou irregulares. Tamén algúns con excrecencias anómalas, e mesmo pegadas completamente torcidas. Estas formas aberrantes probablemente reflicten lesións do animal (fracturas, infeccións, etc.) ou alteracións durante o seu desenvolvemento.

Non todas as enfermidades que afectaron os organismos do pasado poden detectarse no rexistro fósil. A escasa preservación de tecidos brandos xera un importante nesgo, xa que a maioría de lesións e doenzas non deixan pegada nas estruturas duras nin nos restos da súa actividade. Ademais, as respostas do tecido óseo adoitan ser lentas e, nalgúns casos, poden tardar anos ou mesmo décadas en desenvolverse. Por iso, moitas enfermidades, especialmente as de carácter letal, non deixan rastro algún nos fósiles e permanecen fóra do noso coñecemento no tempo profundo.

Outro problema é o mimetismo tafonómico. Durante o enterramento e outros procesos tafonómicos poden xerarse alteracións similares ás lesións patolóxicas, como abrasións ou fracturas. Por iso, o equipo investigador a cargo do estudo debe ser cauteloso e prestar especial atención aos detalles para evitar identificar enfermidades onde non as hai.

A paleopatoloxía ensínanos que a enfermidade existiu desde que a propia vida se iniciou. Aínda que de cando en cando deixa pegada no rexistro fósil, cando o fai permítenos asomarnos ás historias dos organismos dun xeito completamente inusual: non só como vivían, senón tamén como enfermaban, resistían ou non lograban sobrevivir. Mesmo no pasado máis remoto, a vida nunca estivo libre das súas propias fraxilidades.

FONTE:   Blanca Moncunill Solé /UDC/gciencia.com

O kraken era real: descuberto un polbo carnívoro de hai cen millóns de anos que medía 19 metros

Reconstrución do aspecto que tería o polbo xigante do Cretácico / Yohei Utsuki

Durante séculos, o kraken foi unha criatura froito da imaxinación humana, o polbo xigante que se enrolaba ao redor dos barcos e arrastrábaos ao fondo do mar para devorar aos seus mariñeiros, segundo as lendas. Un estudo publicado recentemente na revista Science demostra que a lenda tiña un fundamento paleontolóxico asombroso: nos océanos do Cretácico tardío, hai entre 100 e 72 millóns de anos, existiron polbos xigantes con aletas que podían alcanzar os 19 metros de lonxitude, que eran carnívoros e que ocuparon a cima da cadea alimentaria, competindo cos grandes réptiles mariños que ata o de agora se consideraban os únicos amos daqueles mares.

O equipo científico que fixo este descubrimento, liderado por Shin Ikegami, da Universidade de Hokkaido (Xapón), identificou dúas especies de cefalópodos extintos (Nanaimoteuthis jeletzkyi e N. haggarti) a partir da análise de 27 mandíbulas fosilizadas recuperadas de sedimentos mariños do Xapón e da illa de Vancouver, no Canadá. A especie maior, N. haggarti, alcanzaría entre 7 e 19 metros de lonxitude total, cifras que a sitúan entre os invertebrados máis grandes xamais descritos no rexistro fósil, e que a colocan ao mesmo nivel que os mosasaurios, os xigantescos réptiles mariños do Cretácico, e os plesiosaurios.

Os polbos sempre foron moi difíciles de estudar no rexistro fósil porque son invertebrados. A diferenza dos dinosauros, non deixan ósos, e a diferenza dos amonites, non deixan cunchas. O que si perdura son as súas mandíbulas, estruturas duras que os científicos chaman “picos” polo seu parecido cos das aves de presa. E eses picos, cando se conservan ben, contan moitas historias: non só permiten calcular o tamaño do animal, senón tamén que comía. O desgaste das mandíbulas é a clave do estudo. Os cefalópodos que se alimentan de presas de cuncha dura (crustáceos, moluscos, peixes óseos) desenvolven un desgaste característico no fío e a punta do pico, que se erosiona co uso reiterado. É o mesmo principio que un coitelo que se afía contra pedras: a ferramenta garda a memoria do seu traballo.

Comparación do tamaño dos krakens do estudo con ostros animais do Cretácico, con animais actuais e cun humano / Shin Ikegami

 Nos exemplares adultos de Nanaimoteuthis, o desgaste chegou a eliminar ata o 10% da lonxitude total da mandíbula, máis que en calquera cefalópodo moderno coñecido, o que suxire unha actividade depredadora intensa e sostida durante toda a vida do animal.

Sobre a solidez desas estimacións, Ikegami é cauto pero firme: "N. haggarti era comparable en tamaño á lura xigante actual, e moitas estimacións supérano. A conclusión de que estivo entre os maiores invertebrados da historia da Terra é robusta", afirma o investigador.

Ademais, hai un detalle máis revelador aínda: o desgaste non é simétrico. O fío dereito da mandíbula aparece máis gastado que o esquerdo en ambas as especies. Esta lateralización, é dicir, a tendencia para usar preferentemente un dos dous lados do corpo, está asociada en animais modernos a cerebros máis desenvolvidos e a comportamentos cognitivos máis complexos. Os polbos actuais preséntana, e a súa intelixencia, documentada en numerosos estudos, é comparable á de moitos vertebrados. O achado suxire que os polbos xa eran animais intelixentes hai 100 millóns de anos.

En concreto, o Cretácico tardío, hai entre 100 e 66 millóns de anos, é o período que termina co gran impacto que extinguiu aos dinosauros. Era un mundo de mares cálidos e pouco profundos que cubrían amplas zonas dos continentes actuais. Neses mares reinaban, segundo o consenso científico, os grandes vertebrados: mosasaurios de ata 17 metros, plesiosaurios de ata 12, quenllas aplastadores de cunchas como Ptychodus, de ata 10 metros. Os invertebrados eran, nese relato, as vítimas; organismos que desenvolveron cunchas cada vez máis grosas e elaboradas como resposta evolutiva á presión depredadora dos vertebrados.

O novo estudo pon patas para arriba ese relato. Nanaimoteuthis haggarti non era unha vítima: era un competidor. Cos seus entre 7 e 19 metros de lonxitude, as súas poderosas mandíbulas, os seus longos brazos flexibles (a estratexia de caza dos polbos non require unha boca enorme, senón extremidades que atrapen e suxeiten mentres o pico desmembra) e a súa probable intelixencia, estes cefalópodos xigantes probablemente ocuparon o mesmo nivel na cadea alimenticia que os mosasaurios. Se se cruzaron, ninguén o sabe aínda. Pero a posibilidade de que un polbo do tamaño dun autobús articulado cazase réptiles mariños deixa de ser ciencia ficción. E, en calquera caso, vertebrados e cefalópodos chegaron ao mesmo punto (ser grandes depredadores intelixentes) por camiños distintos, pero sorprendentemente paralelos. Os vertebrados perderon as súas placas de armadura e reduciron as súas escamas para gañar velocidade e axilidade. Os cefalópodos, finalmente, eliminaron a súa cuncha externa para converterse en animais de corpo brando, máis rápidos, con mellor visión e maior capacidade cognitiva. Ambos os grupos desenvolveron mandíbulas potentes.

Ikegami admite que non se pode medir a intelixencia nun fósil, pero si inferila: “O desgaste asimétrico non demostra directamente a intelixencia, pero suxire que Nanaimoteuthis non era só un depredador grande e poderoso: poida que tamén tivese un comportamento avanzado e mesmo condutas individuais, similar en certo xeito aos polbos modernos".

Unha pregunta inevitable é onde vivían. Os polbos xigantes modernos habitan as profundidades abisais. Pero Ikegami descarta que Nanaimoteuthis levase ese estilo de vida: “Non era unha contorna costeira, pero tampouco o tipo de ambiente de augas profundas onde viven hoxe moitos polbos xigantes. Era un ambiente de mar relativamente aberto, cunha vida mariña diversa. Nanaimoteuthis era probablemente un gran depredador; usaba os seus longos brazos, as súas poderosas mandíbulas, o seu gran corpo e a súa enorme mobilidade para capturar e devorar presas como amonites, grandes bivalvos, peces e outros cefalópodos".

Unha parte fundamental do estudo foi metodolóxica. Unha ducia das 27 mandíbulas analizadas non foron atopadas con pico e martelo, senón co que os autores chaman “minería dixital de fósiles”: unha combinación de tomografía de alta resolución, que xera imaxes de seccións transversais da roca a escala microscópica, e un modelo de intelixencia artificial, adestrado para detectar estruturas orgánicas, ou sexa, restos animais, en enormes conxuntos de imaxes.

A técnica, desenvolvida polo propio equipo, permitiu atopar mandíbulas que pasarían completamente desapercibidas con métodos convencionais, din, e visualizalas como modelos tridimensionais dixitais sen necesidade de danar a rocha que as contén.

FONTE: Patricia Fernández de Lis/elpais.com

Achado desconcertante: descobren que os cactos cuestionan unha idea clásica de Darwin sobre a evolución

Os cactos forman parte da paisaxe cotiá en moitas casas e xardíns, pero tamén dalgúns dos ecosistemas máis extremos do planeta. O seu aspecto compacto e o seu crecemento lento contribuíron a unha imaxe moi concreta: a de organismos resistentes, adaptados ao límite, pero pouco cambiantes. Con todo, detrás desa aparencia estable escóndese unha historia evolutiva moito máis activa do que parece.

Un novo traballo científico, publicado en Scientific Data, apoiado nunha gran base de datos sobre a familia dos cactos, propón mirar estes organismos desde outra perspectiva. Os investigadores reuniron información sobre centos de especies, combinando datos de trazos, distribución e evolución, co obxectivo de entender mellor como xorden novas especies neste grupo. O resultado abre unha porta interesante: revisar algunhas ideas moi arraigadas sobre como evoluciona a diversidade nas plantas.

Os cactos non son un grupo pequeno nin homoxéneo. Estímase que existen ao redor de 1.850 especies, distribuídas desde zonas áridas ata rexións de alta montaña no continente americano. Esta diversidade convérteos nun modelo moi útil para estudar como evolucionan as plantas en condicións extremas.

Ademais, non se trata só dun interese académico. Os cactos teñen unha importancia cultural, económica e ecolóxica notable. Foron utilizados como alimento durante miles de anos e hoxe seguen sendo clave en moitas rexións. Ao mesmo tempo, enfrontan unha situación delicada: unha proporción significativa de especies está ameazada de extinción, debido a factores como o cambio climático ou a perda de hábitat .

O novo recurso científico presentado no estudo, coñecido como CactEcoDB, reúne datos de máis de mil especies. Segundo os autores, “presentamos CactEcoDB…, un conxunto de datos de acceso aberto… para máis de 1.000 especies de cactos”, o que permite abordar preguntas que antes eran difíciles de responder por falta de información integrada.

Árbore evolutiva dos cactos que mostra como xurdiron as súas distintas especies ao longo do tempo. As cores indican diferenzas na velocidade de diversificación, revelando que algunhas liñaxes xeraron novas especies moito máis rápido que outros / Scientific Data

Entender como xorden novas especies require combinar moitas pezas. Neste caso, os investigadores integraron datos morfolóxicos, ambientais, xeográficos e filoxenéticos nunha única base de datos. Isto permite analizar non só como son os cactos, senón tamén onde viven, como se relacionan entre si e a que ritmo evolucionaron.

Un dos elementos clave do estudo é o uso de árbores evolutivas que reconstrúen a historia do grupo. Estas ferramentas permiten estimar taxas de especiación, é dicir, a frecuencia coa que aparecen novas especies ao longo do tempo. Na figura 1 do paper, por exemplo, móstrase como estas taxas poden variar ata 32 veces entre distintas ramas evolutivas .

A isto súmanse datos sobre trazos concretos, como o tamaño da planta, a súa forma de crecemento ou o tipo de polinizador. En total, recompiláronse decenas de variables que permiten explorar patróns a gran escala. O obxectivo é identificar que factores están realmente asociados coa diversificación.

Este tipo de enfoque é especialmente relevante porque, como sinalan os autores, a investigación comparativa depende de datos amplos e ben integrados, algo que ata o de agora era limitado en moitos grupos de plantas.

Durante moito tempo, unha explicación dominou o estudo da evolución en plantas con flor. Baseándose en observacións como as de Darwin en orquídeas, propúxose que as flores moi especializadas, adaptadas a polinizadores concretos, favorecen a aparición de novas especies.

Esta idea ten unha lóxica clara. Se unha planta depende dun polinizador específico, pequenos cambios na flor poden illala reproductivamente doutras poboacións. Ese illamento é un dos motores da especiación.

En moitos grupos de plantas, esta relación entre especialización e diversidade atopou apoio. Por iso convértese nunha especie de marco xeral para interpretar a evolución floral. Con todo, non todos os sistemas biolóxicos responden igual ás mesmas regras.

No caso dos cactos, esta hipótese podía parecer especialmente plausible. Presentan unha gran variedade de formas florais e unha diversidade notable de polinizadores, desde insectos ata aves e morcegos. A pregunta era se ese patrón encaixaba coa idea clásica.

Representación esquemática de dúas estratexias evolutivas en plantas: a partir dun devanceiro común, distintas liñaxes poden diverxer e adaptarse de formas diferentes, mostrando como a evolución non segue un único camiño, senón múltiples traxectorias segundo as condicións e os cambios ao longo do tempo / ChatGPT

Ao analizar máis de 750 especies e unha enorme variación nas súas flores, os investigadores atoparon un resultado inesperado. O tamaño da flor ou o tipo de polinizador apenas se relacionan coa aparición de novas especies, a pesar da enorme diversidade observada .

En cambio, aparece outro factor con moita máis forza: a velocidade á que cambian as flores ao longo do tempo. As especies cuxos trazos florais evolucionan máis rápido son tamén as que xeran máis diversidade.

Este patrón repítese tanto en escalas evolutivas recentes como profundas, o que reforza a súa importancia. Noutras palabras, non é tanto que forma ten a flor, senón que rápido pode transformarse.

O resultado non nega a importancia da interacción con polinizadores, pero si cambia o foco. En lugar de centrarse en estruturas altamente especializadas, apunta á dinámica do cambio como elemento clave na evolución.   

O achado central do estudo permite reinterpretar a idea clásica de Darwin neste contexto. A especialización floral non parece ser o principal motor da diversificación en cacto. No seu lugar, o decisivo é a rapidez coa que os trazos cambian.

Isto introduce un matiz importante na teoría evolutiva. Non todas as liñas evolutivas seguen o mesmo camiño. Nalgúns casos, a especialización pode ser crucial; noutros, como aquí, a capacidade de cambiar rapidamente pode ser máis determinante.

Este tipo de resultados non invalida a teoría da evolución, senón que a enriquece. Mostra que os mecanismos poden variar segundo o grupo e a contorna. En ecosistemas como os desertos, onde as condicións poden cambiar de forma abrupta, a flexibilidade evolutiva pode ser unha vantaxe clave.

Ademais, este enfoque permite entender mellor por que os cactos, a pesar da súa aparencia estable, forman un dos grupos de plantas máis dinámicos desde o punto de vista evolutivo.

Máis aló da teoría, estes resultados teñen implicacións prácticas. Se a velocidade de evolución é un factor importante, podería axudar a identificar que especies teñen maior capacidade de adaptarse a cambios ambientais.

Nun contexto de cambio climático acelerado, isto é especialmente relevante. Non todas as especies responderán igual. Algunhas poderían ter maior marxe de adaptación, mentres que outras serían máis vulnerables.

O propio estudo suxire que a evolución debería considerarse nas estratexias de conservación, non só como un proceso do pasado, senón como unha ferramenta para anticipar o futuro .

Ao mesmo tempo, os autores lembran que a capacidade de evolucionar rápido non garante a supervivencia. Se os cambios ambientais superan certo limiar, incluso as especies máis dinámicas poden verse comprometidas.

FONTE: Eugenio M. Fernández Aguilar/muyinteresante.com