CURIOSIDADES

O cazador cazado: o estraño caso do superdepredador do Cámbrico que sufriu e sobreviviu a un ataque mortal

    Na ilustración, Amplectobelua symbrachiata, un superdepredador do período Cámbrico / Yu Wu, Northwest University, Xi’an, China

Quen depreda ao depredador? Porque un novo achado acaba de demostrar que, nos incipientes mares do Cámbrico de hai uns 520 millóns de anos, nin sequera os maiores cazadores podían vivir tranquilos. A proba acaba de achegala un fósil extraordinario de Amplectobelua symbrachiata, un superdepredador da época que, estrañamente, mostra unha gran ferida, xa cicatrizada, producida cando ’alguén’ lle propinou unha tremenda dentada no costado. Alguén, si, pero quen?

O ataque produciuse nunha época na que a vida na Terra ensaiaba as súas formas máis insólitas. Naquel ecosistema, os ’radiodontos’, o grupo ao que pertence o noso protagonista, eran os amos absolutos das augas. Trátase dun estraño cruzamento entre unha lura e unha lagosta xigante, unha criatura que hoxe, sen dúbida, pareceríanos un ’alieníxena’. Estes artrópodos, hoxe extintos, lucían dous apéndices fortemente armados na parte frontal da cabeza, perfectamente deseñados para atrapar e esnaquizar ás súas presas. Ademais, posuían unha inconfundible fileira de aletas natatorias aos lados, que diminuían progresivamente de tamaño cara á cola.

Mentres que as presas máis comúns, como os pequenos e acoirazados trilobites, medían apenas uns centímetros, os maiores espécimes de Amplectobelua symbrachiata podían alcanzar case o metro de lonxitude. Poida que hoxe, acostumados ás baleas modernas, non nos pareza gran cousa, pero no Período Cámbrico esa envergadura convertíate no equivalente a unha gran quenlla branca. Eran os colosos indiscutibles dun mundo no que aínda non existían os xigantes.

As aletas natatorias dos radiodontos eran brandas e carnosas, motivo polo que resulta extremadamente raro atopalas fosilizadas. Con todo, un equipo de investigadores asiáticos achou recentemente unha aleta illada na Formación Yu’anshan, na China. O xacemento é un lugar excepcional onde o lodo primitivo preservou de forma milagrosa incluso os tecidos brandos dos animais.

Tras contactar co paleontólogo Stephen Pates, do University College de Londres e experto mundial en lesións de criaturas extintas, os investigadores comezaron a estudar a aleta a fondo. O seu tamaño orixinal indica que pertenceu a un animal que roldaba entre os 23 e 35 centímetros de longo. Pero o verdadeiramente fascinante era un estraño corte en forma de ’W’ no bordo do apéndice. Trátase dunha incisión de case 16 milímetros, exactamente o tipo de perfil xeométrico que deixan dous cabeiros ao rachar a carne dunha dentellada.

Ferida cicatrizada que demostra o ataque ao depredador / Kunsheng Du e Wei Li

Pero en ciencia, a simple imaxinación non basta. Como estar seguros de que aquilo era unha dentada e non un simple dano sufrido durante os millóns de anos que a rocha estivo enterrada? «Queriamos descartar que se tivese roto durante o proceso de fosilización», explica Pates.

Para confirmalo, someteron a peza a un mapeo por fluorescencia de raios X. E o veredicto foi moi claro: a zona da ferida estaba recubrida de calcio, fósforo, níquel e manganeso, en claro contraste coa roca circundante, composta de ferro, silicio e aluminio. «Isto dinos que probablemente sexa unha aleta que se conservou así desde o principio, en lugar de ser alterada máis tarde», confirma o científico británico.

E aínda hai máis. Bordeando a incisión en forma de ’W’, os sensores detectaron unha franxa escura inconfundible. Unha cicatriz en toda regra. «Nos artrópodos modernos obsérvase esta melanización, este oscurecimiento ao redor das áreas onde se están rexenerando. Creo que podemos estar bastante seguros de que isto sucedeu mentres o animal estaba vivo». E de que logrou sobrevivir para contalo.

Centos de probables feridas por mordedura foron localizadas en fósiles de trilobites, pero eles ocupaban o elo máis baixo da pirámide alimentaria. Pero atopar un dano así nun ’superdepredador’ radiodonto é algo histórico. «Nunca esperaría ver algo semellante preservado no rexistro fósil», confesa Pates.

O achado, presentado na plataforma científica BioRxiv, expón un último enigma: Cal foi a criatura que se atreveu a atacalo? Algúns suxiren con cautela que os artrópodos adoitan magoarse ao cambiar de exoesqueleto, e que cun único espécime, non non se poden descartar outras causas para a ferida.

Pates, con todo, decántase pola estatística matemática: «Non se pode descartar, pero é un equilibrio de probabilidades». Unha ferida de muda adoita ser un racho lineal e aleatorio, mentres que esa perfecta forma de ’W’, situada xusto na zona por onde o animal intentaría fuxir, delata unha agresión. «Para nós, a mellor interpretación desta lesión é un ataque depredador».

Segundo o estudo, o asaltante ben puido ser o xigantesco lobopodio carnívoro Omnidens, ou quizá outro radiodonto máis grande nun claro acto de canibalismo. O que está claro é que isto demostra, por primeira vez, a existencia de ’bucles tróficos’ de alto nivel hai 520 millóns de anos (como cando hoxe vemos a unha candorca cazar a unha gran quenlla branca). Mesmo na afastada aurora da vida complexa, ata o maior dos cazadores sempre podía converterse en presa.

FONTE: José Manuel Nieves/abc.es/ciencia

Ensínannos que os planetas viran ao redor do Sol, pero iso non é do todo certo

Recreación artística dunha maqueta escolar do Sistema Solar, unha simplificación do seu movemento real arredor do baricentro / ChatGPT, César Noragueda.

Case todos conservamos a mesma estampa: unha gran esfera amarela preside a escena e oito mundos seguen roteiros ordenados. Mercurio pasa moi preto, Neptuno aparece relegado ao bordo, a Terra avanza polo seu camiño anual. O esquema é tan intuitivo que dá a impresión de describir literalmente o que sucede aí fóra con fidelidade.

Despois de todo, unha das grandes revolucións da ciencia consistiu precisamente en abandonar a antiga concepción do noso planeta quieto en metade do cosmos e aceptar que viaxamos ao redor do Sol.

Pero hai unha cuestión engorrosa nese retrato. O Sol atrae á Terra mediante a gravidade, por suposto. Tamén mantén ligado a Xúpiter, goberna cometas e condiciona o curso de innumerables obxectos menores. Agora ben, a atracción gravitatoria non funciona nunha soa dirección. O noso planeta tamén tira do Sol, igual que Xúpiter exerce sobre el unha forza aínda maior. Que un dos dous integrantes posúa moitísima máis masa non converte ao outro en gravitatoriamente irrelevante.

Así xorde unha greta na representación escolar. Se os planetas exercen atracción sobre a estrela central e esta responde a ese tirón, o Sol non pode permanecer absolutamente inmóbil mentres todo o demais o circunda. Entón, que está a ocorrer realmente? Que percorrido segue a Terra? E, sobre todo, que punto toma como referencia cando completa cada ano a súa volta?

Para resolver o enigma, necesitamos unha sinxela idea: o centro de masas. En astronomía, cando falamos da posición común ao redor da cal se moven dúas ou máis corpos unidos pola súa interacción gravitatoria, usamos tamén o termo baricentro.

Non ten por que haber alí nada material. É unha coordenada matemática determinada por como se reparte a masa entre os integrantes do sistema. Non exerce unha forza adicional nin actúa como un imán oculto: simplemente sinala o lugar de equilibrio desa repartición.

Imaxinemos a dúas persoas colleitas das mans mentres dan voltas. Se pesan exactamente o mesmo, o xiro de ambas as terá o seu eixo aproximadamente entre as dúas. Se unha é moito máis pesada, ese punto de equilibrio quedará máis preto dela. A persoa lixeira describirá un círculo amplo; a robusta percorrerá outro moito menor. Ningunha permanece completamente quieta.

No ceo sucede algo parecido, aínda que sen mans e a escalas descomunais. Canto maior sexa a desigualdade de masa, máis preto do corpo dominante aparecerá o baricentro.

Por iso, a nosa intuición pode enganarnos: se un apenas varía de posición e o compañeiro cobre unha órbita xigantesca, parece natural afirmar que o primeiro está practicamente quieto. A física, con todo, conserva a leve oscilación que o esquema simplificado adoita borrar.

Si. Esa formulación segue sendo válida e extraordinariamente útil para entender o comportamento xeral do noso planeta. O matiz consiste en que, se queremos ser máis precisos, ambos orbitan o seu centro de masas común.

A diferenza práctica entre estes dous xeitos de contalo resulta case inapreciable para a maioría dos propósitos cotiáns, pero conceptualmente vólvese decisiva. A precisión engadida non invalida a explicación anterior; mostra ata onde alcanza en termos físicos.

O Sol contén preto do 99,8% da masa do Sistema Solar. Fronte a semellante xigante, a contribución terrestre é minúscula. O baricentro do parella Sol-Terra sitúase moi próximo ao centro solar, profundamente dentro do propio Sol. Por iso, o percorrido solar debido ao noso planeta queda reducido a case nada fronte á vasta órbita terrestre.

Pensemos nun adulto corpulento que fai virar a un neno suxeitándoo polas mans. De lonxe, diríase que o neno rodea ao adulto, mentres este apenas cambia de sitio. Se observásemos con suficiente detalle, descubririamos que o adulto tamén traza un círculo moi reducido.

A expresión escolar non é, por tanto, unha mentira: é unha aproximación. A ciencia traballa constantemente con modelos así, representacións que eliminan detalles innecesarios para mostrar con claridade aquilo que importa en cada escala.

A Terra apenas consegue apartar ao Sol desa aparencia de quietude. Xúpiter conta outra historia. O planeta máis masivo do Sistema Solar posúe unhas 318 veces a masa da Terra e a súa influencia gravitatoria sobre o Sol é moito máis acusada. Aquí, o detalle inadvertido nos diagramas vólvese espectacular.

Se consideramos unicamente a parella formada polo Sol e Xúpiter, o seu baricentro medio atópase a uns 742.000 quilómetros do centro solar, o equivalente a 1,07 radios solares. Dito de forma máis intuitiva: ese punto aparece lixeiramente por encima da superficie visible solar. Neste caso, nin sequera cabe imaxinar ao xigante gasoso rodeando exactamente un punto situado dentro do Sol.

Recreación artística do Sol e Xúpiter orbitando o seu baricentro común / ChatGPT, César Noragueda. 

Ambos orbitan o mesmo baricentro. Xúpiter completa un amplo circuíto en preto de doce anos, mentres o Sol executa outro moitísimo menor durante ese mesmo intervalo. É o famoso “bamboleo” estelar, palabra útil sempre que lembremos que non se trata dun tremor caprichoso: é a resposta do Sol á atracción do seu compañeiro planetario.

A escena transfórmase por completo. Xúpiter non é simplemente unha bóla que rodea un faro estático. Ambos os astros forman unha parella gravitatoria desigual cuxos percorridos están conectados. A disparidade de escala non elimina a reciprocidade do fenómeno.

Ata aquí illamos parellas para comprender o mecanismo, pero o Sistema Solar real non funciona por quendas. Mercurio, Venus, a Terra, Marte, Xúpiter, Saturno, Urano e Neptuno están a actuar simultaneamente, xunto con lúas, planetas ananos, asteroides, cometas e multitude de corpos menores. Cada un achega unha fracción modesta á repartición total de masa.

O conxunto posúe, por tanto, o seu propio baricentro. E aquí chega outra sorpresa: a súa posición non permanece fixa. Conforme os grandes planetas avanzan polas súas órbitas, modifícase a súa distribución ao redor do Sol; como consecuencia, o lugar de equilibrio tamén migra sen cesar. Pode acharse próximo ao centro solar, noutras ocasións afastarse del e mesmo quedar fóra da súa superficie.

Imaxinemos varias persoas de pesos distintos movéndose sobre unha gran plataforma. Aínda que ninguén entre nin saia, a zona onde a repartición se equilibra vai variando cando cada participante ocupa outra zona. Xúpiter e Saturno son especialmente importantes nesa danza cósmica pola súa elevada masa.

O Sol, por tanto, tampouco ocupa un trono permanente. Vai describindo un trazado complexo ao redor dese baricentro cambiante mentres os demais corpos proseguen a súa marcha.

Este matiz non serve unicamente para corrixir láminas escolares. A mesma física ofrece aos astrónomos un xeito extraordinario de descubrir planetas situados a anos luz, e ata estrelas compañeiras. Moitos permanecen ocultos polo resplandor da súa anfitrioa. Con todo, poden deixar unha pegada no comportamento do obxecto luminoso ao que acompañan.

Unha técnica é a velocidade radial. Cando unha estrela percorre a súa discreta órbita ao redor do centro de masas compartido, unhas veces achégase lixeiramente cara a nós e outras afástase. Ese vaivén modifica sutilmente as lonxitudes de onda da súa luz mediante o efecto Doppler. Ao medir esas variacións periódicas, os investigadores poden inferir un compañeiro que non ven.

Outra vía é a astrometría: rexistrar con exactitude extrema a posición dunha estrela no ceo e buscar desviacións ínfimas respecto a onde debería atoparse. Se algo invisible tira dela, esa perturbación pode descubrir ao responsable.

A idea é preciosa pola súa sinxeleza. Non necesitamos contemplar directamente outro mundo para sospeitar que existe, senón quebasta con observar como altera aquilo que si logramos medir. De feito, 51 Pegasi b, o primeiro exoplaneta confirmado xunto a unha estrela semellante ao Sol, foi descuberto en 1995 mediante velocidade radical.

Ao terminar esta viaxe, cabe regresar ao esquema inicial sen necesidade de rompelo. A Terra vira ao redor do Sol: a frase continúa sendo útil. Agora sabemos que detalle oculta: o Sol tamén responde o tirón terrestre e ambos os participantes forman parte dunha danza común.

Comprendelo cambia algo máis que unha ilustración. A gravidade non reparte os papeis entre un protagonista estático e unha colección de figurantes obedientes. Cada corpo afecta o resto. Algúns producen desprazamentos enormes; outros apenas deixan un sinal perceptible. A diferenza é de magnitude, non de principio.

Ademais, o Sistema Solar orbita o centro da Vía Láctea, xunto con todos os obxectos que mantén ligados. Non existe aquí un escenario ríxido cun cravo cósmico que o manteña ancorado. Hai relacións e traxectorias superpostas.

Quizá esa sexa a corrección máis interesante de todas. O universo aseméllase menos a un mecanismo construído sobre eixos perfectamente quietos que a unha coreografía xigantesca: cada elemento modifica, aínda que imperceptiblemente, o movemento dos demais.

FONTE: César Noragueda/muyinteresante.okdiario.com

Nin tinguiduras nin pigmentos: conseguen replicar o truco das bolboretas para crear cores máis duradeiras e ecolóxicos

Unha bolboreta branquiña da col como as empregadas para este estudo / Thomas Warnack/DPA

Poida que nunca te parases a pensar de onde sae a cor das ás dunha bolboreta. E, con todo, algunhas esconden un truco que podería acabar servindo para fabricar pinturas, cosméticos ou recubrimentos máis resistentes. En moitos casos, eses tons tan rechamantes non dependen só de pigmentos: nacen de estruturas microscópicas capaces de xogar coa luz e producir cores intensas dunha forma moi distinta á que utilizamos habitualmente.

Precisamente aí puxo a mirada un grupo de investigadores da Universidade Northeastern, nos Estados Unidos. O seu traballo intenta reproducir no laboratorio algúns dos mecanismos que permiten a certos insectos xerar cores brillantes e resistentes. O obxectivo a longo prazo é desenvolver materiais que permitan obter cores máis duradeiras e axustables e que, ademais, poidan reducir algúns dos problemas ambientais asociados a determinadas substancias empregadas actualmente.

Os resultados presentáronse durante ACS Fall 2026, a reunión de outono da American Chemical Society celebrada en Chicago; e detrás do traballo aparece unha cuestión que parece sinxela, aínda que encerra bastante física e química: de onde sae realmente unha cor?

Unha cenoria é laranxa grazas a moléculas como os carotenoides. As follas deben o seu verde á clorofila e o sangue adquire boa parte do seu característico vermello pola hemoglobina. Nestes casos, determinadas moléculas absorben unhas lonxitudes de onda da luz e reflicten outras. Os nosos ollos reciben esa luz reflectida e o cerebro interprétaa como unha cor.

O inconveniente aparece cando esas moléculas empezan a deteriorarse. A radiación solar, o tempo e diferentes factores ambientais poden modificar os compostos químicos responsables da cor. É unha das razóns polas que unha pintura perde intensidade ou algúns materiais terminan descoloridos tras anos expostos ao exterior. Pero a natureza coñece outro truco.

En certos animais, minerais e plantas, o aspecto dunha superficie depende tamén da súa propia arquitectura microscópica. Son as chamadas cores estruturais. En lugar de depender exclusivamente dunha molécula que absorbe luz, diminutas estruturas fan que determinadas lonxitudes de onda reflíctanse, dispersen ou interfiran entre si.

É o que contribúe ao arco da vella dun ópalo, aos verdes e azuis das plumas dun pavo real e ao espectacular azul dalgunhas bolboretas Morpho. Vistas ao microscopio, as súas superficies parécense menos a unha capa de pintura e máis a unha sofisticada construción deseñada para controlar a luz.

Esa diferenza ten unha consecuencia especialmente interesante. "A cor estrutural xorde da arquitectura física do material", explica Leila Deravi, profesora asociada de Química e Bioloxía Química de Northeastern e responsable principal da investigación. Por iso, sinala, pode ofrecer dúas vantaxes importantes fronte a numerosos pigmentos tradicionais: intensidade e durabilidade.

O equipo de Deravi non se centrou precisamente nas famosas Morpho, senón en bolboretas da familia Pieridae, á que pertencen especies tan comúns como a blanquiña da col. Nas súas ás aparecen uns compostos chamados pterinas, presentes tamén noutros insectos e relacionados químicamente con moléculas que forman parte dos ácidos nucleicos.

O interesante é que estas poden intervir tanto en cores producidas químicamente como en estruturas capaces de manipular a luz. Os científicos queren comprender como a súa composición molecular e a forma na que se organizan os seus cristais acaban determinando o resultado que vemos.

Para entender como conseguen ese efecto, os investigadores traballaron con tres tipos distintos de pterinas, unhas moléculas que aparecen de forma natural nas ás dalgunhas bolboretas. O interesante non é só que molécula utilizan, senón como consegue organizarse.

Porque aquí está boa parte do truco. A cor pode cambiar dependendo do tamaño dos pequenos cristais que se forman e de como quedan colocados uns xunto a outros. É dicir, non sempre fai falta cambiar de pigmento para obter un efecto diferente: ás veces basta con cambiar a forma na que está construído o material.

É algo parecido a reorganizar as pezas dun mosaico. Segues utilizando os mesmos elementos, pero o resultado que ves pode ser distinto. Sobre o papel parece sinxelo. No laboratorio, non o era tanto. Clara Dou, investigadora do equipo de Leila Deravi, atopouse precisamente con ese problema. Fabricar estes diminutos cristais podía levar semanas e requiría utilizar produtos como o dimetilsulfóxido, ou DMSO, un disolvente habitual nos laboratorios.

Entón xurdiu unha pregunta bastante lóxica: se unha bolboreta é capaz de fabricar estas estruturas dentro das súas ás sen recorrer a todo ese proceso, poderíase aprender algo dela? O equipo decidiu intentalo dun xeito moito máis parecido ao que ocorre na natureza. En lugar de centrarse en complicados disolventes, comezou a xogar con ingredientes bastante máis sinxelos: auga, sales e diferentes niveis de acidez; e funcionou.

Con este procedemento, os cristais que antes podían tardar semanas en aparecer poden obterse en cuestión de minutos. Despois, os científicos modifican as condicións nas que se forman para comprobar que ocorre co seu tamaño, a súa forma e, sobre todo, co xeito na que reflicten a luz. Iso permítelles facer algo especialmente interesante: cambiar o aspecto do material sen necesidade de engadir un colorante completamente diferente cada vez.

Ademais, o método ten outra vantaxe. Ao necesitar menos disolventes orgánicos, podería converterse nunha forma máis sinxela de producir estes materiais se algún día conséguese levar o proceso a unha escala moito maior.

Por agora, o laboratorio traballa con cantidades diminutas. Falamos de miligramos, unha cantidade que os propios investigadores comparan cuns poucos grans de sal. É suficiente para estudar como se comporta o material, pero está aínda moi lonxe do necesario para fabricar un bote de pintura, purpurina para maquillaxe ou calquera outro produto comercial. O seguinte reto é conseguir producir moito máis sen perder as propiedades que fan interesantes a estes cristais.

FONTE: Raquel Díaz/elmundo.es/ciencia

O escriba exipcio que inventou a pechadura para protexer a súa casa

Hai uns 4.000 anos, nas ribeiras poeirentas do Nilo, un escriba exipcio deslizou un pasador de madeira por unha guía rudimentaria habilitada na porta da súa choza e fíxoa encaixar nun orificio deseñado na xamba para tal efecto. Desde o exterior unha chave de madeira con gancho, case tan grande como o brazo que a empuñaba, permitía manipular o mecanismo a través dun buraco. Con este sinxelo sistema o escriba era capaz de abrir e pechar a porta do seu fogar.

Aquilo non era sofisticación, senón pura necesidade, protexer o gran e os papiros de mans alleas, nunha aldea onde a propiedade privada empezaba a ter máis peso que a confianza veciñal. Así foi como naceu a pechadura no barro seco de Exipto, non en laboratorios renacentistas nin en talleres victorianos. Foi na terra dos faraóns onde un pestillo caseiro transformouse no gardián eterno das nosas portas.

As primeiras pechaduras non protexían palacios nin templos, utilizáronse para asegurar os cofres e as arcas de familias humildes. E é que as portas abertas ou simplemente cubertas con pequenas esteiras deixaban o paso libre a visitantes non desexados, permitindo que prezados aveños puidesen desaparecer.

O primeiro xerme dunha pechadura, tal e como a concibimos hoxe en día, foi un simple pasador horizontal de madeira que se deslizaba manualmente desde dentro e que encaixaba directamente na parede. Para accionalo desde fóra o gancho de madeira atravesaba un orificio que permitía levantar o pestillo de igual forma que un pescador saca a súa presa. Atopáronse chaves de madeira deste porte, endurecidas ao lume e longas como antebrazos, nalgunhas tumbas tebanas da Dinastía XVIII (cara ao 1550 a. de C.).

Foi ao redor do século VI a. de C. cando Teodoro de Samos, un enxeñeiro e broncista samio, contemporáneo de Pitágoras, creou a primeira chave grega, segundo relata Plinio o Vello. Sen coñecer os modelos exipcios de madeira deseñou un ferrollo de bronce que contaba cun pasador lateral e que se movía mediante unha chave dentada.

Máis adiante, cara ao século I a. de C. os romanos fabricaron pechaduras de bronce e ferro, que contaban con peiraos e resortes internos que permitían presionar pines ou pancas que unicamente se aliñaban coa chave correcta. Foron eles os que acuñaron o termo pechadura, que deriva do latín serrare (pechar), reflectindo o seu uso cotián na domus romana.

A evolución da pechadura na Idade Media pasou de ser un luxo romano a unha arte defensiva esencial en castelos e mosteiros, impulsada pola inseguridade feudal. Entre os anos 870-900 algúns artesáns ingleses desenvolveron as primeiras pechaduras metálicas modernas, de ferro forxado con gardas protectoras ao redor do ollo da chave para impedir a introdución de ganzúas.

Pechadura antiga / cerrajeroszaragoza.es

Estes ferrollos de perno eran herdeiros do pestillo romano, pero engadían placas frontais ornamentadas que ocultaban o mecanismo, elevando así a seguridade. Ademais, o ferro facíaas máis duradeiras que o bronce romano, aínda que eran moi pesadas e propensas a oxidarse. Este tipo de pechaduras usábanse, fundamentalmente, en igrexas e fortalezas temperás, como as de Normandía.

Coa proliferación de castelos normandos e góticos as pechaduras volvéronse monumentais: pechaduras de tambor con múltiples pancas e pines que requirían chaves xigantes, de ata 30 cm, a miúdo decoradas con cruzamentos ou motivos heráldicos. Os cerraxeiros da época, considerados mestres artesáns, incorporaron múltiples pernos e esvaróns falsos para confundir os posibles ladróns. Foi cara ao final da Idade Media cando as pechaduras incorporaron gardas múltiples, trampas internas e chaves con perfís irregulares para incrementar a precisión do peche.

Xa na Idade Moderna, o rei Luis XVI contratou a Robert Barron (1778) para que elaborase unha pechadura «inmanipulable». Despois dalgúns bosquexos imperfectos Barron patentou a pechadura de panca detector, un dispositivo deseñado con pancas internas que se desalineaban no caso de que a pechadura fose forzada, deixando así o sinal da manipulación.

Este invento foi perfeccionado tempo despois por Jeremiah Chubb (1818), que gañou un premio de 100 guineas por resistir durante tres horas o ataque das máis enxeñosas ganzúas. Esta recompensa foi o detonante para que Chubb fundase unha empresa familiar (hoxe coñecida como Chubb Locks), que tivo entre os seus clientes ao mesmísimo Banco de Inglaterra.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia

Cariclo, a única rocha con aneis do Sistema Solar, podería ter tamén unha lúa

Na ilustración, Cariclo e o seu sistema de aneis. O punto brillante na esquina superior dereita representa o Sol visto desde a distancia / L. Maquet, Observatorio de París

Ata hai pouco máis dunha década, os astrónomos estaban convencidos de que posuír aneis era un privilexio exclusivo dos planetas xigantes do noso Sistema Solar. Saturno, Xúpiter, Urano e Neptuno eran os únicos ’señores dos aneis’ coñecidos. Pero entón, en 2014, apareceu Cariclo, unha rocha de 250 km, metade asteroide, metade cometa, flotando moito máis alá da órbita de Saturno. E resulta que tiña dous aneis.

Este pequeno corpo é o maior dunha estraña familia de obxectos chamados ’centauros’, que vagan entre as órbitas de Xúpiter e Neptuno, e en 2014 sorprendeu ao mundo converterse no primeiro obxecto non planetario do Sistema Solar cun sistema de aneis propio.

Agora, e grazas ao potente ’ollo’ infravermello do telescopio espacial James Webb, a historia acaba de dar un novo e inesperado xiro: os aneis de Cariclo non son, como se cría, estruturas de xeo estáticas nin conxeladas no tempo, senón que están a cambiar, e ademais fano moi rápido.

O achado, liderado por científicos do Instituto de Astrofísica de Andalucía (IAA-CSIC) e que se acaba de publicar en Science Advances, supón un auténtico fito no noso coñecemento das fronteiras inexploradas do Sistema Solar.

Tratar de ver os aneis de Cariclo desde a Terra equivale a querer distinguir unha moeda dun euro a miles de quilómetros. Nin sequera o impoñente James Webb, co seu espello segmentado de 6,5 metros, é capaz de fotografalos directamente. Como ver entón algo tan pequeno a semellante distancia?

A solución pasa por un enxeñoso truco astronómico: a ocultación estelar. Consiste, sinxelamente, en esperar a que o obxecto pase por diante dunha estrela afastada, e tápea. O mesmo que cando pasamos a man por diante dunha lanterna nun cuarto ás escuras e proxectamos unha sombra, Cariclo oculta moi brevemente a luz da estrela de fondo. Estudando exactamente como diminúe e recupérase esa luz titilante, os astrónomos poden deducir que hai alí cunha resolución espacial asombrosa.

De modo que o 18 de outubro de 2022, James Webb apuntou cara a Cariclo no instante preciso en que iniciaba o seu ’baile’ fronte a unha estrela. «Ao comparar as observacións do JWST coas obtidas durante outras ocultacións estelares ao longo da última década -explica Pablo Santos-Sanz, investigador do IAA-CSIC e autor principal do estudo-, descubrimos cambios opostos nos dous aneis: mentres que o anel interno mostra unha opacidade significativamente maior, o externo presenta unha opacidade menor». Noutras palabras, en apenas uns anos, un anel volveuse máis denso e material, e o outro máis tenue.

Saber exactamente o instante en que se vai a producir este breve evento (a ocultación da estrela) e capturalo desde o espazo foi, en por si, unha auténtica proeza de cálculo e tecnoloxía. Yücel Kilic, investigador posdoctoral do IAA-CSIC e coautor do traballo, explica que «lograr isto requiriu coñecer cunha precisión extraordinaria a órbita de Cariclo, a posición da estrela (grazas á misión Gaia da ESA) e a propia traxectoria do JWST ao redor do punto de Lagrange L2», situado a 1,5 millóns de quilómetros da Terra.

Afortunadamente, a velocidade relativa entre o telescopio e Cariclo no momento do evento foi de tan só 2,5 quilómetros por segundo. Esta ’lentitude’ inusual xogou a favor dos científicos, dándolles o tempo de exposición perfecto para trazar un nivel de detalle sen precedentes da anatomía dos aros, bautizados no seu día de xeito provisional como Oiapoque e Chuí, en honra a dous ríos limítrofes do Brasil.

O achado orixinal, xestado en 2013 mediante unha ampla rede de telescopios terrestres, xa foi algo revolucionario. Como lembra José Luis Ortiz, veterano investigador do IAA-CSIC implicado desde o primeiro momento: «Estabamos moi nesgados pola idea de que os eventos breves de ocultación debésense a material que o propio Cariclo puidese estar a expulsar en chorros, como o fan cométalos, xa que este obxecto ten algunhas propiedades e ata a órbita parecida ás dos cometas».

Pero os datos revelaron unha arquitectura que ninguén esperaba. «Tras dar moitas voltas aos datos -prosegue Ortiz- deime conta de que estabamos a detectar material que se distribuía nunha elipse ao redor de Cariclo, formando un anel como o de Saturno. Nese momento todo empezou a aclararse e non só encaixaron todas as pezas do quebracabezas, senón que puidemos explicar outros fenómenos estraños que se observaran anos antes».

Fenómenos como a anomalía históricaque tivo lugar entre 1997 e 2008, cando o brillo xeral de Cariclo diminuíu drasticamente e sen explicación. René Duffard, outro da astrofísicos clave do IAA-CSIC, desvela agora o porqué: «Cremos que o xeo de auga non se atopa na superficie de Cariclo, senón no seu sistema de aneis. E cando non se detectou o xeo foi precisamente nun momento no que os aneis achábanse de canto, de forma que apenas se vían porque son moi finos». O mesmo que ocorre cos aneis de Saturno, os desta rocha están compostos dunha enorme proporción de auga xeada, pero nunha versión moito máis pequena. As súas anchuras respectivas son de 7 e 5 quilómetros, e están divididos por unha angosta zona escura que os separa.

O feito constatado de que os aneis de Cariclo sexan capaces de mutar desafia o dogma establecido de que estes sistemas en corpos menores son reliquias estables. Segundo Santos-Sanz, «os nosos resultados obrígannos a reformularnos como se forman, como evolucionan e que mecanismos manteñen a súa estabilidade. A capacidade de detectar estes cambios abre unha nova fiestra para comprender a evolución destes sistemas e, posiblemente, a doutros sistemas de aneis no Sistema Solar».

Pero, que é o que empuxa aos aneis para cambiar e que está a evitar que se disipen no baleiro sideral? A resposta, segundo os investigadores, podería estar oculta entre as sombras. «O mesmo que ten aneis -suxire Felipe Braga Ribas, investigador do Observatorio Nacional do Brasil-, é moi probable que Cariclo teña, polo menos, unha pequena lúa esperando ser descuberta». Estes ’satélites pastores’ confinarían o xeo actuando como ’gardiáns’ gravitacionais nos fríos confíns da nosa veciñanza. Cariclo, desde logo, demostrou que aínda é capaz de gardar segredos baixo o seu po xeado.

FONTE: José M. Nieves/abc.es/ciencia

PREMIOS IG NOBEL 2026

Os Premios Ig Nobel son unha parodia dos Premios Nobel que son outorgados cada ano, antes do reais Premios Nobel, a dez logros que "primeiro fan á xente rir, e despois fana pensar". Da organización dos premios encárgase a revista de humor científico Annals of Improbable Research (AIR). Os Premios Ig Nobel deste ano 2026 foron outorgados na 36a cerimonia anual do Nobel, onte,  3 de setembro de 2026, en Zúric, Suíza.

Aquí tes a lista gañadora:

PREMIO DE BIOMECÁNICA IG NOBEL 2026 [REINO UNIDO, ESTADOS UNIDOS]

Matilda Brindle, Catherine Talbot e Stuart West por idear unha definición máis precisa de bicos: “interaccións non agonistas que involucran contacto directo, intraespecífico, oral con algún movemento dos beizos / partes da boca e sen transferencia de alimentos”, en formigas, paxaros, osos polares e humanos.

PREMIO DE ECONOMÍA IG NOBEL 2026 [USA, MÉXICO, CANADÁ]

Paul Piff, Daniel Stancato, Stéphane Côté, Rodolfo Mendoza-Denton e Dacher Keltner, por acumular evidencia de que as persoas de clase alta son máis propensas a arrebatar a subministración de doces dun neno e participar noutros tipos de comportamento pouco ético.

PREMIO DE QUÍMICA IG NOBEL 2026 [INDIA, FRANCIA, XAPÓN, ESTADOS UNIDOS]

Sanchari Banerjee, Nathan Coussens, François-Xavier Gallat, Nitish Sathyanarayanan, Jandhyam Srikanth, Koichiro Yagi, James Gray, Stephen Tobe, Barbara Stay, Leonard Chavas e Subramanian Ramaswamy por descubrir que as proteínas do leite das cascudas vivapares conteñen tres veces máis enerxía que as proteínas do leite das vacas.

PREMIO DE MEDICIÑA IG NOBEL 2026 [XAPÓN]

Tokuji Unno, para o estudo chamado “Como soprar o nariz: un estudo aerodinámico do nariz soprando”

PREMIO DE BIOLOXÍA IG NOBEL 2026 [BRASIL, AUSTRALIA]

João Miguel Alves-Nunes, Adriano Fellone, Selma Maria Almeida-Santos, Carlos Roberto de Medeiros, Ivan Sazima e Otavio Augusto Vuolo Marques, por pisar suavemente varias partes de varias serpes velenosas, repetidamente, a varias temperaturas en varias ocasións do día, para tratar de aprender que fai e que non induce a unha serpe velenosa a morder a un humano.

PREMIO DE FÍSICA IG NOBEL 2026 [CANADÁ, ESTADOS UNIDOS, CHINESA, ARABIA SAUDITA]

Randy Hurd, Zhao Pan, Tadd Truscott, Kaveeshan Thurairajah, polos intentos teóricos e experimentais de deseñar un urinario sen salpicaduras.

PREMIO DE TECNOLOXÍA IG NOBEL 2026 [CHINESA, CANADÁ, ESTADOS UNIDOS, EXIPTO]

Justin Puma, Zhen Yang, Evan Johnston, Zixin Zhang, Xiaoyi Lan, Lingzhi Zhang, Hongyu Hou, Zixin Hei, Ali Afify, Megan Creighton, Jianyu Li e Changhong Cao, por ser pioneiros no uso de probóscise de mosquitos como embocaduras de impresión 3D de alta resolución, un proceso chamado “Necroprinting”

PREMIO DE OLFATICIÓN IG NOBEL 2026 [POLONIA, ALEMAÑA, SUECIA]

Ilona Croy, Tomasz Frackowiak, Thomas Hummel e Agnieszka Sorokowska, por recompilar evidencia de que os bebés cheiran marabilloso aos seus pais, pero os adolescentes non.

PREMIO IG NOBEL DA PAZ 2026 [USA, ARXENTINA, AUSTRALIA]

Jaimie Arona Krems, Rebecka Hahnel-Peeters, Laureon Merrie, Keelah Williams e Daniel Sznycer, por documentar que valoramos aos amigos que son crueis con persoas que non nos gustan.

IG NOBEL SOIL SCIENCE PRIZE 2026 [SUÍZA, PAÍSES BAIXOS, ALEMAÑA]

Franz Bender, Marcel van der Heijden, Atlant Bieri e Pia Viviani, por enterrar 1000 pares idénticos de calzóns en máis de 25 países, e logo desenterrarlos despois de dous meses.

Haberá que esperar ao día 5 de outubro para saber os gañadores dos Premios Nobel 2026 reais!

FONTE: improbable.com/ig/winners    Imaxe: elcorreo.com

Antoine Lavoisier, o químico que decapitou unha teoría antes de ser guillotinado

Retrato de Antoine Lavoisier e a súa esposa, por Jacques-Louis David

Corría o ano 1772 cando o mozo Antoine Lavoisier (1473-1794, con vinte e nove anos e unha saudable obsesión por pesar as cousas, cometeu o que os seus colegas considerarían unha herexía científica: comprou un diamante e queimouno.

Si, comprou unha das pedras máis caras do mundo, meteuna nun forno e quentouna ata facela desaparecer. Pero non era un acto de tolemia, Lavoisier quería demostrar que o diamante, como o carbón, estaba feito de carbono. E para iso necesitaba pesalo: o diamante antes, o aire despois e o residuo final. O problema é que o diamante desapareceu por completo e, para a súa frustración, non puido atopar o carbono que buscaba. Perdera unha fortuna e non gañara nada.

Pero ese fracaso ensinoulle algo fundamental: necesitaba un forno mellor e, sobre todo, necesitaba entender que ocorría realmente cando algo se queimaba. E é aquí onde entran en escena os floxististas.

Para entender a rifa científica que se produciu hai que mergullar na teoría que Lavoisier dispoñíase a dinamitar. Durante todo o século XVIII os químicos estaban convencidos de que existía unha substancia chamada floxisto. Que era exactamente? Moi boa pregunta porque ata o momento ninguén o vira, nin pesado, nin illado. Con todo, permitía explicar moitas cousas.

Cando un anaco de madeira ardía perdía o seu «floxisto» e convertíase en cinza. Cando un metal calcinábase -oxidábase- perdía o floxisto e transformábase en «cal». O aire, dicían os floxististas, tiña unha capacidade limitada para absorber floxisto, por iso unha vela apagábase dentro dun recipiente pechado.

Todo encaixaba salvo un pequeno detalle que a ninguén parecía importarlle: cando un metal calcinábase (oxidábase), gañaba peso. Se o floxisto era algo que se perdía, como era posible que o residuo pesase máis?

Os floxististas tiñan unha explicación, por suposto. O floxisto, dicían, tiña «peso negativo», por ese motivo ao perdelo volvíase máis pesado. Outra versión afirmaba que o floxisto levitaba, polo que a súa ausencia facía que os obxectos caesen con máis forza.

Hoxe estas teorías prodúcennos, como pouco, hilaridade, pero durante décadas isto foi ciencia seria.

Lavoisier tiña unha vantaxe sobre os seus rivais: dispoñía de moito diñeiro. Herdara unha fortuna e comprara un cargo de recadador de impostos que lle proporcionaba ingresos suficientes para montar o laboratorio mellor equipado de Europa. E o que é máis importante, tiña unha balanza cunha precisión sen precedentes.

A súa estratexia foi sinxela e demoledora. Se os metais gañaban peso ao calcinarse, ese peso tiña que vir dalgún lado. E o único lugar do que podía vir era do aire. Así que Lavoisier empezou a pesar o aire.

En 1774 realizou o seu experimento máis famoso. Colocou mercurio nunha retorta, quentou o pescozo do recipiente e selouno, mantendo durante doce días o mercurio quente.

Finalizado ese período observou que se formaban uns cristais vermellos na superficie (óxido de mercurio) e que o volume de aire no recipiente diminuía nunha quinta parte. O aire restante non podía manter a vida nin a combustión.

Logo tomou os cristais vermellos, quentounos aínda máis, e obtivo de volta o mercurio orixinal, pero tamén un gas que ocupaba exactamente o mesmo volume que o aire que desaparecera. Ese gas, que Lavoisier chamou «osíxeno», facía arder as cousas con máis intensidade e permitía respirar aos animais.

A conclusión era tan elegante como revolucionaria: a combustión non era a perda dunha pantasma chamada floxisto, senón a combinación dunha substancia co osíxeno do aire. O metal non perdía peso, gañábao porque se estaba unindo ao osíxeno. A cinza non era o residuo pobre dunha substancia que perdera a súa esencia, senón o froito dunha «voda química».

Lavoisier non era un home que gustase de pasar desapercibido. En 1783 publicou a súa Reflexións sobre o floxisto, un texto que era, en realidade, unha declaración de guerra.

Alí afirmaba, sen ambaxes, que a teoría do floxisto era «unha ficción», «un principio vago» que non explicaba nada e que atrasara o progreso da química durante un século.

A reacción dos floxististas foi inmediata e furiosa. O líder da resistencia era Joseph Priestley, o descubridor do osíxeno, aínda que el o chamaba «aire defloxistizado».

Era inglés, unitario, radical e teimoso como unha mula, era certo que illara o osíxeno antes que Lavoisier, pero interpretara os seus experimentos a través do prisma do floxisto. Cando Lavoisier explicoulle que o osíxeno era un elemento e que a combustión era unha combinación, Priestley sentiu plaxiado e, ademais, humillado.

Desde o seu laboratorio en Birmingham, Priestley escribiu panfletos furibundos. Acusou a Lavoisier de ser un «xactancioso» e un ladrón, roubáralle os seus descubrimentos e vestíaos cun nome francés. A polémica traspasou as fronteiras. En Alemaña os químicos máis conservadores, liderados por Johann Heinrich Wiegleb, defendían o floxisto como quen defende a patria. Mentres tanto, en Suecia, Carl Wilhelm Scheele, que descubrira o osíxeno de forma independente, morreu sen aceptar a nova teoría.

O tempo deulle a razón a Lavoisier. Non gañou a batalla só con retórica, gañouna porque tiña unha arma secreta: a contabilidade. No seu Tratado elemental de química (1789) estableceu un principio que hoxe parécenos de sentido común pero que entón era revolucionario: «Nada se crea, nada se destrúe, todo transfórmase».

Lavoisier foi condenado á morte e guillotinado o 8 de maio de 1794, cando contaba 49 anos. Ao ano da súa morte, Lavoisier foi exonerado de toda culpa pola nova Asemblea Nacional nunha nota dirixida á súa esposa titulada: "Á viúva de Lavoisier, quen foi falsamente condenado". Devolvéronselle todas as propiedades confiscadas ao seu esposo.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia e es.wikipedia.org

Por que os rubís son vermellos e as esmeraldas verdes se están feitos case do mesmo?

Algunha vez preguntáchete por que un rubí brilla cun vermello lume case hipnótico e unha esmeralda cegadora proxecta un verde profundo? A primeira vista, poderiamos pensar que as súas composicións químicas son mundos opostos. Con todo, a ciencia revélanos un paradoxo fascinante: tanto o rubí como a esmeralda deben as súas espectaculares cores exactamente ao mesmo elemento químico: o cromo (Cr).

Como é posible que un mesmo elemento xere dúas cores diametralmente opostos na natureza? A resposta penétranos na física cuántica, a estrutura cristalina e o comportamento da luz a nivel atómico.

Para entender as xemas, primeiro debemos entender a luz. A luz branca que provén do Sol ou dunha lámpada contén todas as cores do espectro visible. Cando esa luz incide sobre un obxecto, ocorren dúas cousas: certas cores (lonxitudes de onda) son absorbidos polos átomos do material, mentres que os restantes rebotan ou atravesan o obxecto e chegan aos nosos ollos.

No reino mineral, a maioría dos cristais puros son transparentes ou brancos. O cuarzo puro ou o corindón puro non teñen cor. O segredo das xemas non está na mineral base, senón nas súas "imperfeccións": pequenos átomos intrusos que substitúen aos átomos orixinais dentro da rede cristalina.

A estes átomos intrusos chamámolos axentes cromóforos (do grego, "portadores de cor"), e os metais de transición como o ferro, o titanio, o manganeso e o cromo son os mellores neste traballo.

O rubí é unha variedade do mineral coñecido como corindón, composto principalmente por óxido de aluminio. No seu estado puro, o corindón é perfectamente transparente; de feito, utilízase para fabricar os cristais inrallables dos reloxos de alta gama (zafiro sintético). O milagre do rubí ocorre cando aproximadamente o 1% dos átomos de aluminio son substituídos por átomos de cromo durante a formación do mineral a altas presiones e temperaturas.

Aquí entra en xogo o concepto clave: o campo cristalino:

-O átomo de cromo é lixeiramente máis grande que o de aluminio ao que substitúe.

-Ao encaixarse a forza na rede do corindón, a estrutura circundante apreta fortemente ao cromo.

-Este "apretón" altera a nube de electróns do cromo, facendo que absorba de forma selectiva a luz violeta, azul e verde.

-Que luz logra escapar? A luz vermella.

Ademais, o rubí ten un truco extra: a fluorescencia. Cando recibe luz ultravioletas (incluso a luz solar diaria), o cromo absorbe esa enerxía invisible e a reemite inmediatamente como luz vermella visible. Isto fai que o rubí pareza brillar desde dentro, coma se tivese un lume propio.

Se o cromo produce a cor vermella no rubí, por que converte á esmeralda nunha xoia de cor verde intensa?

A resposta está na "gaiola" mineral que o alberga. A esmeralda non é corindón; é unha variedade do mineral berilo.

Cando o cromo substitúe ao aluminio dentro da rede do berilo, a xeometría cambia por completo:

-A rede cristalina do berilo é moito máis espazosa e flexible que a do compacto corindón.

-Como a "gaiola" é máis grande, o campo cristalino exercido sobre o átomo de cromo é máis débil.

-Ao relaxarse a presión sobre o cromo, os seus electróns cambian a forma en que absorben a enerxía.

-En lugar de absorber o verde, o cromo na esmeralda absorbe o vermello e o azul afastado, permitindo que a luz verde transmítase con total claridade ata a nosa vista.

Este fenómeno é un dos exemplos máis elegantes da química do estado sólido: un mesmo actor (o cromo) dá un espectáculo completamente distinto dependendo do escenario (a rede cristalina).

O cromo non é o único artífice da cor na natureza. Outras pedras preciosas populares utilizan combinacións químicas fascinantes para obter as súas tonalidades características:

-Zafiro azul: Pertence á mesma familia do corindón que o rubí. A súa cor azul profunda prodúcese cando se combinan átomos de ferro e titanio. Un electrón salta continuamente entre o ferro e o titanio ao recibir luz, nun proceso chamado transferencia de carga de intervalo, absorbendo as frecuencias vermellas e amarelas.

-Amatista: Esta variedade violeta do cuarzo obtén a súa cor a partir de trazas de ferro que foron expostas á radiación natural das rochas circundantes ao longo de millóns de anos.

-Augamariña: Do mesmo xeito que a esmeralda, é unha variedade do berilo, pero o seu suave ton azul verdoso non provén do cromo, senón da presenza de ferro na súa estrutura.

FONTE: noticiasdelaciencia.com/Amazings.com    Imaxes: es.wikipedia.org e marybola.com