CURIOSIDADES

Atopan, por primeira vez, unha estrela de cor verde

A anana branca WDJ1330+6435 acumulou material rochoso rico en sodio na súa atmosfera. O sodio absorbe luz nunha ampla gama de lonxitudes de onda amarelas, laranxas e vermellas, o que lle dá á estrela un ton verde fantasmal / Mark A Garlick/Universidade de Warwick

Un novo estudo revela que as ananas brancas, os densos cadáveres de estrelas similares ao Sol, non só brillan en branco ou azul, senón que poden ser verdes, rosas ou amarelos. O segredo está na química das súas atmosferas, capaz de alterar as cores que normalmente asociamos á temperatura dunha estrela.

O Universo acaba de engadir novas cores á súa paleta. Non se trata de estrelas recentemente nadas nin de exóticos astros dunha galaxia afastada, senón dos restos de estrelas correntes e que hai moito tempo esgotaron o seu combustible. Coñecémolas como ananas brancas e calcúlase que entre o 95% e o 97% de todas as estrelas coñecidas terminarán o seu ciclo de vida convertidas neste tipo de cadáver estelar, incluído o noso propio Sol. Con todo, e a pesar de que o seu nome leva o branco incluído, resulta que un bo número delas pode brillar en tons que ninguén esperaría atopar no ceo: verde, rosa, amarelo, ciano e mesmo violeta.

Un equipo da Universidade de Warwick, dirixido polo astrónomo Mark Hollands, estudou este estraño fenómeno nun traballo recentemente publicado en RAS Techniques and Instruments. E os seus resultados mostran que a regra habitual que relaciona a cor dunha estrela coa súa temperatura non sempre basta para explicar o que vemos. Nas ananas brancas, de feito, a composición química e as extraordinarias condicións das súas atmosferas poden cambiar por completo o aspecto da luz que emiten.

«A maioría das estrelas -explica Hollands-, incluídas case todas as ananas brancas, compórtanse como radiadores perfectos, polo que a súa cor depende case exclusivamente da temperatura. Pero ninguén ata o de agora investigara que outras posibilidades podían existir. E resulta que estas estrelas incriblemente densas poden producir cores que ninguén esperaba. Algunhas sorprendéronme de verdade».

As ananas brancas son a etapa final da vida de estrelas similares ao Sol. Cando esgotan o seu combustible, estes astros expulsan as súas capas exteriores e deixan exposto un núcleo moi compacto e moito máis pequeno que a estrela orixinal, pero que continúa brillando, como o rescaldo nunha cheminea, mentres se arrefría lentamente durante miles de millóns de anos.

O seu tamaño adoita compararse ao da Terra, un volume moito menor do que unha vez tiveron, pero que conserva unha fracción moi importante da masa da estrela orixinal. A gravidade comprímeas tanto que unha simple culleradiña da súa materia tería a mesma masa que un elefante. Algo que a miúdo lles permite devorar os mundos que sobreviviron ao seu redor.

Durante décadas, os astrónomos pensaron que estes rescaldos estelares obedecían a unha regra de cor case inmutable. Igual que un anaco de ferro na forxa dun ferreiro, o seu ton dependía da temperatura: as máis frías víanse alaranxadas, as intermedias brancas e as máis quentes, dun pálido azulado.

Pero o Universo tíñanos gardada unha sorpresa, porque as ananas brancas esconden unha particularidade. Nas atmosferas das máis frías, a densidade pode alcanzar aproximadamente un gramo por centímetro cúbico, comparable á da auga e millóns de veces máis densa que a superficie do Sol. E en semellante contorna, as partículas chocan e interactúan de formas moi distintas ás habituais.

Como consecuencia, os elementos que están presentes en pequenas cantidades (como carbono, calcio ou sodio) e as moléculas de hidróxeno poden alterar o espectro da estrela. Absorben ou modifican determinadas lonxitudes de onda e desequilibran a distribución de cores que cabería esperar normalmente.

Pero os investigadores non observaron directamente unha pequena esfera verde a través dun telescopio. O seu procedemento foi máis sutil: reconstruíron a cor que percibiría o ollo humano se estivese preto dunha anana branca destas características. 

Un espectro é como a impresión dixital da luz. E ao descompoñer un raio luminoso nas súas lonxitudes de onda, igual que o fai un prisma coa luz do Sol, os astrónomos poden detectar as firmas únicas dos elementos químicos presentes na atmosfera estelar. Firmas que os científicos comparan coas dos mesmos elementos obtidas nos seus laboratoios. Despois, e unha vez coñecidos os elementos presentes, os investigadores utilizaron modelos de visión humana para calcular que cor produciría esa luz aos nosos ollos.

Un traballo anterior, publicado na mesma revista en 2025, xa mostrara o potencial dos espectros obtidos a misión europea Gaia para identificar ananas brancas contaminadas por restos planetarios. A análise de preto de 100.000 candidatas permitiu descubrir novas estrelas que merecían observacións máis detalladas. E agora, a mesma clase de información espectral abre unha fiestra inesperada ás cores destes astros.

A estrela máis rechamante do novo estudo é WD J1330+6435. A súa temperatura rolda os 4.000 graos Celsius e a súa atmosfera contén rastros de calcio, litio e sodio procedentes de material rochoso que foi incorporando do seu antigo sistema planetario.

Esa contaminación parece ser a clave do seu aspecto insólito. O sodio absorbe parte da luz laranxa do espectro e deixa relativamente máis peso noutras rexións, producindo nos modelos un ton verde amarelado. «Os rastros de sodio na atmosfera desta anana branca -sinala Hollands- absorben a parte laranxa do espectro e deixan un resplandor verdoso fantasmal. Imaxine estar nun planeta e mirar cara arriba para contemplar unha estrela verde. Parece sacado da ciencia ficción».

Segundo o estudo, trátase do primeiro caso coñecido dunha estrela cuxo cor verde fose identificado de forma convincente mediante este tipo de análise. O resultado non significa que as estrelas verdes sexan frecuentes, senón que determinadas condicións atmosféricas poden xerar unha cor que a temperatura, por si soa, non permitiría predicir.

No extremo contrario aparece WD J1011+2845, situada a uns 48 anos luz da Terra. Os modelos indican que podería ser unha das estrelas máis avermelladas identificadas ata o de agora: a súa luz, en efecto, adquiriría un intenso ton rosa salmón. Neste caso, o responsable é o carbono. Unha zona de convección profunda transportaría ese elemento desde o interior ata as capas externas da estrela. As moléculas de carbono modifican tanto a luz que case toda a emisión visible queda concentrada por encima dos 600 nanómetros, na rexión máis avermellada do espectro.

Para comprobar ata que punto estas cores son habituais, o equipo examinou unha mostra representativa de 151 ananas brancas situadas a menos de 65 anos luz. Cinco presentaban tonalidades pouco comúns: dúas amarelas e tres rosas.

A proporción, ao redor dunha de cada trinta, suxire que as cores atípicas poderían ser moito máis frecuentes do que se pensaba, aínda que o tamaño da mostra aconsella interpretar a cifra con prudencia.

O resultado tamén corrixe outra idea estendida: que as ananas brancas adoitan ser azuis. Para as 146 estrelas restantes, a temperatura de cor mediana foi duns 6.800 kelvin, correspondente a unha luz que percibimos como branca. A aparente abundancia de ananas brancas azuladas débese, en parte, a un rumbo observacional. As máis quentes, de feito, son tamén as máis brillantes e poden detectarse a maior distancia, polo que quedan sobrerrepresentadas nos catálogos construídos a partir do brillo.

«Unha de cada trinta quizá non pareza unha proporción enorme -afirma Boris Gänsicke, da Universidade de Warwick e coautor do estudo-, pero, tendo en conta a poboación total de ananas brancas do Universo, seguen sendo moitas estrelas de cores estrañas»

A investigación tamén conecta cun campo que revolucionou a astronomía dos últimos anos: o estudo dos restos de sistemas planetarios ao redor de estrelas mortas. Entre o 25% e o 50% das ananas brancas, en efecto, mostran sinais de contaminación por elementos pesados que, en moitos casos, atribúense á incorporación de asteroides e outros corpos planetarios. A súa análise química permite reconstruír a composición de mundos que sobreviviron á morte da súa estrela.

O Universo, por tanto, non só conserva as ruínas de antigos sistemas planetarios. Tamén pode tinguilas con cores inesperadas.

FONTE: José Manuel Nieves/abc.es/ciencia

O invento que domesticou as burbullas: a sorprendente historia da chapa das botellas

Hai obxectos tan comúns que vólvense invisibles. Abrimos unha botella de refresco, unha cervexa ou unha gasosa e apenas dedicamos un segundo á pequena peza metálica que salta polo aire cun chasquido característico. Con todo, a chapa da botella é un dos grandes inventos esquecidos da era industrial.

Pode parecer esaxerado. Ao fin e ao cabo, trátase dun simple disco metálico cuns dentes no bordo. Pero detrás desa aparente simplicidade escóndese unha innovación que revolucionou a industria das bebidas, permitiu a distribución masiva de produtos embotellados e cambiou para sempre os nosos hábitos de consumo.

A historia da chapa non é só a historia dun tapón. É a historia de como a humanidade conseguiu encerrar o gas, conservar os sabores e transportar millóns de litros de bebida a través do mundo sen que se perdesen as súas propiedades.

Durante séculos conservar líquidos foi unha tarefa relativamente sinxela. O viño, o aceite ou determinados licores podían almacenarse en barrís, ánforas ou botellas seladas con cortiza. O problema apareceu cando chegaron as bebidas carbonatadas. E é que o dióxido de carbono é un hóspede difícil de manter encerrado. Se o recipiente non está perfectamente selado, o gas escapa aos poucos e a bebida perde as súas burbullas. O que debía ser unha refrescante bebida efervescente convértese rapidamente nun líquido plano e sen graza.

Ao longo do século XIX, cando o consumo de augas minerais e refrescos comezou a crecer de forma acelerada este desafío transformouse nun enorme problema industrial.

Os fabricantes necesitaban un peche barato, resistente, hermético e doado de producir en grandes cantidades. Sen el, a comercialización masiva de bebidas gasosas era practicamente imposible.

Antes de que existise a chapa moderna, os embotelladores recorreron a métodos bastante rudimentarios. O máis habitual consistía en utilizar tapóns de cortiza suxeitos mediante cordas ou arames. Era unha solución herdada do mundo do viño, pero presentaba numerosos inconvenientes. A presión interna das bebidas carbonatadas podía expulsar a cortiza. Ademais, as pequenas fugas eran frecuentes. Os comerciantes nunca sabían con certeza cantas botellas chegarían en perfectas condicións ao seu destino.

Algunhas fábricas desenvolveron complexos sistemas mecánicos de peche, pero resultaban caros e difíciles de fabricar, ademais cada empresa parecía ter o seu propio deseño. A situación lembraba á época previa á estandarización industrial: demasiadas solucións distintas para un mesmo problema. Era necesario un invento sinxelo, universal e económico.

O protagonista desta historia naceu en Irlanda, aínda que desenvolveu a maior parte da súa carreira nos Estados Unidos. Chamábase William Painter, non era un científico famoso nin un magnate industrial tan só era un inventor extraordinariamente práctico, especializado en identificar problemas cotiáns e resolvelos mediante solucións enxeñosas.

A finais do século XIX observou que a industria das bebidas necesitaba desesperadamente un sistema de peche máis fiable. Tras numerosos experimentos, desenvolveu unha idea sorprendentemente simple. Corría o ano 1892 cando patentou un tapón metálico composto por unha fina coroa de metal con bordos ondulados e un disco interior que garantía a selaxe hermética. Nacera a chamada crown cork, coñecida en español como chapa coroa ou simplemente chapa de botella.

O deseño de Painter tiña varias vantaxes decisivas. En primeiro lugar, era extremadamente barato. Podía fabricarse con láminas metálicas estampadas en enormes cantidades. En segundo lugar, garantía unha selaxe moito máis eficaz que os sistemas anteriores, xa que o disco interior actuaba como barreira entre a bebida e o metal, mentres que os dentes da coroa suxeitaban firmemente o colo da botella.

Ademais, ofrecía unha característica revolucionaria: era refugable. Hoxe pode parecer algo normal, pero naquela época moitos peches reutilizábanse.

Painter comprendeu que un tapón dun só uso evitaba problemas de hixiene, falsificacións e defectos derivados do desgaste. A súa filosofía era sinxela: unha vez aberta a botella, a chapa cumprira a súa misión.

As cervexeiras comprenderon enseguida as súas vantaxes. A cervexa é particularmente sensible á oxidación e á perda de dióxido de carbono, polo que un peche hermético supoñía unha mellora enorme. O mesmo ocorreu cos fabricantes de refrescos.

Desta forma a chapa permitiu que as bebidas mantivesen as súas características durante períodos máis longos e puidesen transportarse a maiores distancias. De súpeto resultou viable distribuír produtos gasosos en rexións enteiras e mesmo exportalos internacionalmente. A expansión de xigantes industriais como Coca-Cola, Pepsi ou moitas grandes cervexeiras do século XX sería moito máis difícil sen esta pequena peza metálica. E é que ás veces os grandes cambios económicos dependen de inventos sorprendentemente modestos.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia

Unha sonda da NASA descobre un novo cráter na Lúa tan grande como o Coliseo romano

Imaxe ampliada do novo cráter descuberto na Lúa / NASA

Científicos descubriron un cráter na Lúa que é máis grande que o Coliseo Romano e que é o resultado dun potente impacto ocorrido hai dous anos que pasara inadvertido.

O buraco, duns 222 metros (728 pés) de ancho e de ata 43 metros (141 pés) de profundidade, é o maior cráter de impacto coñecido do sistema solar escavado en tempos recentes.


Os investigadores indicaron que se estima que un evento de tal magnitude ocorre só unha vez cada 132 anos, o que o converte nunha mina de información mentres a NASA prepárase para construír unha base para astronautas na Lúa.

"Este evento constitúe unha observación estatisticamente rara, na práctica, dunha vez na vida", escribiron os científicos nun dos dous estudos sobre o tema que se publicaron recentemente na revista Science Advances.

O Orbitador de Recoñecemento Lunar da NASA detectou o cráter na cara visible da Lúa en maio de 2024, pouco despois de que se formase polo impacto dun fragmento entrante dun asteroide ou cometa. O golpe na Lúa non foi detectado en tempo real por parte de telescopios na Terra e no espazo.

As imaxes de gran angular do ORL non se identificaron entre o alude de datos ata agosto de 2025. A nave espacial recompilou imaxes máis detalladas o ano pasado, seguidas da confirmación do achado a comezos deste ano.

O cráter, nomeado en honra do falecido Thomas McGetchin, exdirector do Instituto Lunar e Planetario de Houston, é tres veces máis grande que o anterior posuidor da marca, achado polo ORL hai unha década. Marcada por cráteres desde tempos antigos, a Lúa alberga algúns dos maiores cráteres de impacto do sistema solar, incluído un que se estende por máis de 2.400 quilómetros (1.500 millas).

Este impacto máis recente removeu a superficie lunar ao longo de máis de 100 quilómetros (66 millas). Segundo Mark Robinson, científico en xefe das cámaras do ORL, que traballa en Intuitive Machines, o po e o chan rochoso foron expulsados cun ángulo maior do esperado. Robinson foi o autor principal dun dos estudos.

Un estudo separado identificou unha "mancha fría" de 7 quilómetros de ancho (4 millas) ao redor do novo cráter, que corresponde a un afloxamiento da capa superior do chan lunar. O coautor David Paige, da Universidade de California en Los Ángeles, compárao coa xardinería.

"Agora estamos a pensar nos impactos como unha forma de remover os sedimentos e poñer arriba cousas que normalmente están debaixo da superficie", dixo Paige nun comunicado.

Os numerosos descubrimentos de cráteres do ORL desde o seu lanzamento en 2009 mostran que a capa superior do chan lunar está a ser volteada por material expulsado cada 80.000 anos, máis rápido do que se pensaba, de acordo con Robinson.

Contrario á crenza popular de que as pegadas lunares dos astronautas do Apolo durarán para sempre, "definitivamente desaparecerían fai moito para entón", comentou Robinson nun correo electrónico.

O seguinte paso é calcular o risco de que o material expulsado do cráter golpee a base lunar que a NASA planea, engadiu. "Esa información axudará aos enxeñeiros para reforzar as estruturas para que non haxa que preocuparse por danos, ou quizá preocuparse menos".

FONTE: elmundo.es/ciencia

Como naceu o anteollo de longa vista, o invento que cambiou a forma de mirar o mundo

Pintura do século XIX que amosa a Galileo co seu telescopio

A comezos do século XVII, mentres Europa bulía entre descubrimentos e guerras, un artefacto nado case por casualidade permitiu ver máis lonxe que nunca. O  anteollo de longa vista, transformou a navegación, a astronomía e, de paso, o xeito en que entendemos o coñecemento. Non foi un científico de renome quen deu con el, senón un artesán curioso.

Corría o ano 1608. Nos Países Baixos, unha república nova que florecía grazas ao comercio e a tecnoloxía, unha tenda de lentes da cidade de Middelburg converteuse no epicentro dunha historia que cambiaría a observación humana. Alí traballaba Hans Lippershey, un fabricante de anteollos que, segundo as crónicas, experimentaba con distintos tipos de lentes convexas e cóncavas para mellorar a visión dos seus clientes.

Hai varias versións sobre o que ocorreu a continuación, e como adoita pasar cos inventos afortunados, o azar xogou un papel protagonista. Unha das máis populares, quizá adornada pola imaxinación do século posterior, conta que uns nenos travesos combinaron dúas lentes e déronse conta de que podían ver un catavento moi afastado con gran claridade. Lippershey, ao observar o efecto, montou as lentes nun tubo e creou así o primeiro anteollo de longa vista.

Outra versión, máis sobria, suxire que o propio Lippershey estaba a experimentar coas combinacións ópticas cando notou que ao xuntar unha lente convexa e outra cóncava conseguíase unha ampliación inesperada. En ambos os casos o certo é que en 1608 solicitou unha patente ante os Estados Xerais dos Países Baixos para un artefacto que «facía que os obxectos afastados parecesen próximos». A súa petición foi denegada, pero o invento xa captara a atención de toda Europa.

En cuestión de meses as cortes, os exércitos e os mariñeiros querían adquirir un deses misteriosos «tubos holandeses». Nacera un novo instrumento para dominar o mundo visible.

O funcionamento básico do anteollo de longa vista é relativamente simple: un sistema de dúas lentes aliñadas dentro dun tubo alonga e concentra os raios de luz, creando unha imaxe aumentada. No modelo de Lippershey unha lente convexa (positiva) facía converxer os raios de luz provenientes do obxecto, mentres que a lente cóncava (negativa), preto do ollo, corrixía a dirección deses raios de modo que o observador vía unha imaxe ampliada pero dereita.

Os primeiros anteollos de longa vista apenas ofrecían un aumento de tres ou catro veces, nada que ver cos telescopios modernos. Con todo, o salto mental foi colosal. Por primeira vez o ser humano podía transformar a súa vista limitada nunha ferramenta estratéxica: detectar un barco inimigo antes de ser visto, recoñecer unha cidade no horizonte ou inspeccionar unha torre sen achegarse fisicamente.

En 1609, apenas un ano despois do invento de Lippershey, a noticia do dispositivo chegou a Venecia. Alí, Galileo Galilei, profesor de matemáticas na Universidade de Padua, decidiu construír a súa propia versión baseándose nos rumores que corrían entre os comerciantes. En cuestión de días deseñou un anteollo de longa vista de oito aumentos; semanas despois, xa tiña un de trinta. Pero Galileo fixo algo que ningún dos inventores orixinais imaxinara: apuntou o anteolllo de longa vista ao ceo.

O resto é historia. Galileo observou a Lúa e descubriu que a súa superficie estaba chea de montañas e cráteres, non era lisa nin perfecta como se cría ata entón. Mirou Xúpiter e detectou que tiña catro pequenas «estrelas» orbitando ao seu redor: os hoxe coñecidos como satélites galileanos. Estudou as fases de Venus, apoiando a teoría heliocéntrica que situaba ao Sol no centro do sistema.

O anteollo de longa vista, un xoguete militar de mercadores e navegantes, acababa de converterse nun instrumento científico revolucionario. A humanidade acababa de mirar o cosmos con ollos novos.

Curiosamente, aínda que a historia adoita adxudicar o mérito principal a Hans Lippershey, a orixe do anteollo de longa vista segue sendo un tema de disputa histórica. Varios documentos apuntan a que os irmáns Zacharias e Hans Janssen, tamén fabricantes de lentes en Middelburg, montarían un tubo similar incluso antes de 1608. Outros atribúen parte do mérito a Jacob Metius, un artesán que presentou un modelo ás autoridades neerlandesas pouco despois que Lippershey.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia

O accidente máis útil da historia: o nacemento do funil

Hai inventos que xorden de anos de estudo, de laboratorios punteiros e de mentes brillantes que perseguen unha idea con obstinación case patolóxica. E logo están os outros: os que aparecen porque alguén derramou algo no momento equivocado, no lugar equivocado, e tivo a lucidez de preguntarse por que aquilo funcionaba tan ben.

O funil pertence, case con toda seguridade, a esta segunda categoría.

O funil é un dos obxectos máis antigos e universais da historia humana e a súa orixe ten máis de accidente doméstico que de xenialidade planificada.

O problema cos inventos moi antigos é que ninguén os documenta. Cando algo se converte en algo tan cotián que todos o usan ninguén sente a necesidade de escribir sobre iso. O funil sofre exactamente esa maldición. Os arqueólogos atoparon funís de cerámica en xacementos do antigo Exipto, en Mesopotamia e na civilización do Indo. 

Para entender o nacemento do funil hai que situarse no contexto das primeiras civilizacións agrarias, onde almacenar e transvasar líquidos (aceite, viño, cervexa ou auga) era unha tarefa diaria e absolutamente crítica para a supervivencia. As vasillas da época tiñan bocas estreitas por unha razón práctica, reducir a evaporación e evitar que entrase sucidade. O problema é que introducir un líquido por unha boca estreita, cando o tes nun recipiente grande e pesado, é unha operación moi complicada.

A física non perdoa. O líquido cae, salpica e derrámase. Nalgún momento (e aquí é onde a historia se volve deliciosamente especulativa) alguén colleu un obxecto cónico que tiña a man. Poida que fose unha folla grande enrolada, poida que fose un fragmento de cerámica rota con forma casual de cono ou poida que fóra, simplemente, o corno dun animal. O caso é que este obxecto, colocado sobre a boca da vasilla, resolveu o problema de golpe.

O líquido entraba pola parte ancha, concentrábase na estreita e caía dentro sen desperdicio. Era tan obvio e tan elegante que é case imposible que alguén o inventase no sentido clásico. O máis probable é que ocorrese por accidente, que alguén o vise funcionar, e que a idea se propagase de taller en taller, de aldea en aldea, sen que ninguén se molestase en apuntar o nome do responsable.

De feito, o candidato máis serio ao título de primeiro funil da historia non é un obxecto fabricado con ese propósito, senón un reutilizado: o corno de boi ou de cabra.

En varias culturas do Oriente Próximo antigo os cornos ocos usábanse como funís naturais moito antes de que ninguén fabricase un de cerámica. A forma é idéntica: ancha na base e estreita na punta. A natureza xa resolvera o problema de enxeñería; os humanos só tiveron que darse conta.

Este salto (de observar que un corno funciona como funil a fabricar deliberadamente un obxecto con esa forma) é o tipo de innovación que os historiadores da tecnoloxía chaman transferencia morfolóxica. Non inventas a forma, simplemente a copias de onde xa existe. A natureza leva millóns de anos optimizando xeometrías e nós levamos miles de anos copiándoa e chamándoo enxeño.

A gran revolución do funil chegou cando alguén decidiu fabricalo en cerámica. Isto é importante porque a cerámica deixa un rastro arqueolóxico. Os funís de corno ou de folla podrecen, pero os de barro cocido sobreviven milenios. E o que os arqueólogos atoparon é revelador: os funís de cerámica máis antigos que coñecemos, datados ao redor do 3500 a. de C. en Mesopotamia, xa son obxectos perfectamente estandarizados. Non son experimentos torpes, son artefactos refinados, con proporcións coidadas e foron fabricados en serie.

Isto dinos algo importante: para cando alguén decidiu facer un funil de cerámica, a forma xa era tan coñecida e tan universalmente útil que non facía falta explicala. Era un obxecto que todo o mundo entendía de inmediato. O que a cerámica achegou non foi o concepto, senón a durabilidade e a posibilidade de estandarizar a produción.

O fascinante do funil é que funciona grazas a principios que tardarían miles de anos en ser formulados matematicamente. A conservación da masa, a hidrostática e a tensión superficial, toda a física que hai detrás dese obxecto cónico e oco foi descrita por primeira vez por científicos que viviron moito despois de que o funil levase xa séculos sendo un utensilio banal en calquera cociña ou adega.

A historia do funil é, no fondo, unha historia sobre como funciona realmente a innovación cando se desposúe de mitoloxía. Non é o xenio solitario que ten unha iluminación, senón a acumulación paciente de pequenos accidentes útiles e de observacións compartidas.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia

Benvidos ao cometa máis grande do Sistema Solar: 137 quilómetros de diámetro, 13 veces máis que o meteorito que extinguiu aos dinosauros

Os confíns do espazo profundo ocultaban un segredo monumental que comezou a desvelarse en outubro de 2014, cando un equipo científico localizou un misterioso corpo celeste situado a unha distancia equivalente á de Neptuno. Aquel obxecto achado no espazo exterior foi catalogado inicialmente como un planeta menor debido ao seu tamaño estimado próximo aos cen quilómetros. Con todo, as observacións posteriores revelaron unha natureza completamente distinta para este xigantesco viaxante astronómico.

Aquel obxecto rexistrado como 2014 UN271 mostrou en 2021 unha coma, a característica envoltura de gas e po que rodea aos núcleos cometarios. Este achado confirmou que se trataba do cometa C/2014 UN271 Bernardinelli-Bernstein, un corpo xeado detectado a unha distancia marca do Sol xamais rexistrada para este tipo de obxectos. O Instituto de Astrofísica de Andalucía (IAA-CSIC) participou activamente nas investigacións que confirmaron a natureza única deste coloso espacial.

As precisas observacións realizadas desde o radiotelescopio ALMA en Chile permitiron determinar que o núcleo cometario posúe un diámetro duns 137 quilómetros. Esta dimensión consolida ao corpo como o maior cometa activo coñecido na historia, duplicando case a escala do famoso Ale-Bopp. Os astrofísicos destacan que só o supera o centauro 95P/Chiron, un corpo que comparte trazos intermedios entre os asteroides e as estruturas cometarias.

A investigación publicada na revista Astrophysical Journal Letters confirmou a presenza de chorros de monóxido de carbono que emerxen do seu interior xeado. Estas medicións térmicas captadas por ALMA revelaron datos sobre a masa de po a unha distancia de 16.6 unidades astronómicas (UA) do Sol. Os científicos analizan esta temperá actividade molecular para comprender mellor os elementos primordiais que deron orixe ao noso sistema solar hai 4.600 millóns de anos.

A traxectoria calculada sitúa a procedencia do coloso na remota nube de Oort, a xigantesca estrutura esférica que envolve a nosa contorna planetaria. A análise da superficie indica que conta cun albedo extremadamente baixo, próximo ao 5.3%, o que fai á súa codia moi escura. As observacións científicas sinalan que a súa reflectividade é só un pouco superior á do carbón vexetal, presentando un aspecto exterior similar ao doutros núcleos cometarios.

O comportamento deste corpo resulta inusual porque comezou a súa actividade cometaria a unha distancia aproximada de 35 UA do astro central. Os datos indican que desenvolveu a súa envoltura de gas cinco unidades astronómicas máis aló do planeta Neptuno, en zonas sumamente frías. Este fenómeno mostra que a sublimación temperá está impulsada por xeos supervolátiles, convertendo ao corpo no arquetipo representativo dos cometas afastados que orbitan a enormes distancias.

O perihelio ou máximo achegamento á nosa estrela producirase no ano 2031, momento en que se situará a unhas once unidades astronómicas do Sol. O cometa non chegará a cruzar a órbita do planeta Saturno, polo que nunca atravesará as rexións máis internas do sistema planetario. Deste xeito, manterá unha traxectoria distante que protexerá gran parte da súa estrutura orixinal fronte á radiación solar directa.

Os estudos dinámicos da súa órbita revelan que no pasado rozou unha distancia mínima situable entre as 17 e 21 unidades astronómicas solares. Debido a que xamais visitou rexións máis cálidas desde a súa expulsión orixinal da nube de Oort, considérase un dos obxectos máis prístinos conservados.

FONTE: Ruben Badillo/nationalgeographic.com.es/ciencia     Imaxe: NRAO/Melissa Weiss 

A Proba Matemática de que... Deus Pode Crear o Mundo da nada?

A Proba Matemática de que... Deus Pode Crear o Mundo da nada?

Descobren na China un estraño dinosauro de máis de 3,6 metros con enormes garras e decenas de dentes

Atopan na China un insólito dinosauro de máis de 120 millóns de anos que revela unha forma inesperada de sobrevivir / Recreación artística: ChatGPT-4o

Hai máis de 120 millóns de anos, un insólito dinosauro percorría o territorio quehoxe ocupa o nordés da China. Camiñaba sobre dúas patas, tiña un pescozo alongado, decenas de pequenos dentes apertados nas súas mandíbulas e unhas mans rematadas por grandes garras. O seu aspecto debeu de ser tan peculiar como o doutros membros da súa familia: os Therizinosaurus, un dos grupos máis desconcertantes entre os dinosauros terópodos.

Agora, un esqueleto case completo recuperado na Formación Yixian, na provincia chinesa de Liaoning, permitiu identificar un xénero e unha especie ata o de agora descoñecidos. Os paleontólogos bautizárono Kayrasaurus changliensis, e non se trata precisamente dun exemplar pequeno. Superaba os 3,6 metros de lonxitude e os investigadores calculan unha masa corporal de entre 117 e 274 quilogramos. É, ademais, o maior terizinosaurio coñecido ata o momento na soada Biota de Jehol.

O descubrimento foi presentado por Chun-Chi Liao, William J. Freimuth, Lindsay E. Zanno e Xing Xu no Journal of Systematic Palaeontology. A fósil conserva gran parte do cranio e a mandíbula, boa parte da columna vertebral e as extremidades anteriores. Faltan, con todo, as patas traseiras. O estado dalgúns ósos indica ademais que o animal aínda non alcanzara completamente a madurez esquelética cando morreu.

Os Therizinosaurus levan décadas desconcertando aos paleontólogos. Eran terópodos manirraptores, a gran liñaxe que tamén inclúe ás aves, pero algúns dos seus representantes máis evolucionados desenvolveron unha anatomía que se afastaba moito da imaxe habitual dun dinosauro carnívoro. Tiñan cabezas relativamente pequenas, pescozos longos, corpos robustos, pelvis anchas e enormes uñas nas mans.

A súa combinación de características foi tan estraña que a posición evolutiva do grupo permaneceu durante anos rodeada de controversia. Os primeiros fósiles chegaron a interpretarse mesmo como restos de tartarugas xigantes e, posteriormente, propuxéronse outras afinidades antes de que novos esqueletos permitisen situalos entre os terópodos.

Kayrasaurus engade agora outra peza a esa historia. O exemplar resulta especialmente rechamante polo seu tamaño: os autores calculan que era aproximadamente 1,6 veces máis longo que o holotipo de Beipiaosaurus inexpectus, ata o de agora o maior terizinosaurio coñecido en Jehol. E probablemente aínda tiña marxe para crecer.

Diagrama do esqueleto de Kayrasaurus changliensis (IVPP V 18957), representado en vista lateral / Journal of Systematic Palaeontology (2026)

O seu cranio tamén esconde unha das maiores sorpresas. O maxilar aloxaba máis de 32 dentes e a mandíbula inferior máis de 45. Eran extremadamente pequenos e estaban dispostos moi xuntos, cunha densidade superior a 3,5-4 dentes por centímetro. A parte dianteira das mandíbulas, en cambio, carecía de dentes.

Os investigadores identificaron ademais unha combinación de características que permite distinguir ao animal de calquera outro terizinosaurio coñecido. Os seus ósos nasais prolongábanse cara atrás aproximadamente ata a metade das órbitas e, polo menos nun dos lados conservados, o extremo anterior presentaba dúas proxeccións. Unha das uñas da man tiña así mesmo unha peculiar prolongación dorsal descrita anatomicamente como un pequeno “beizo”.

O achado adquire especial interese polo lugar onde apareceu. A Formación Yixian forma parte da Biota de Jehol, un dos conxuntos fósiles máis importantes do Cretácico Inferior. Deste ecosistema do nordés da China proceden numerosos fósiles extraordinariamente conservados, entre eles diferentes dinosauros emplumados.

Kayrasaurus non estaba só. En Jehol xa se coñecían outros tres terizinosaurios temperáns: Beipiaosaurus inexpectus, Jianchangosaurus yixianensis e Lingyuanosaurus sihedangensis. A convivencia de formas diferentes expón unha pregunta inevitable: como podían animais relativamente próximos evolutivamente compartir un mesmo ecosistema sen competir exactamente polos mesmos recursos?

O novo estudo propón unha resposta provisional. Ao combinar anatomía, estimacións de masa corporal e información biomecánica, os investigadores atopan indicios de polo menos dúas estratexias ecolóxicas diferentes entre estes dinosauros.

Beipiaosaurus e posiblemente Kayrasaurus formarían parte dun grupo de animais máis robustos e menos adaptados a desprazarse con rapidez, con características relacionadas cunha mordida relativamente potente. Jianchangosaurus e Lingyuanosaurus, pola contra, presentan proporcións asociadas a unha maior capacidade locomotora e poderían depender en maior medida das súas extremidades anteriores para obter alimento.

Fotografías da man esquerda do exemplar IVPP V 18957, observada desde a súa cara medial / Journal of Systematic Palaeontology (2026)

Esta interpretación resulta especialmente interesante porque despraza a atención desde as espectaculares garras dos terizinosaurios cara ao resto da súa anatomía. Animais que a primeira vista podían parecer moi semellantes quizá explotaban recursos diferentes dentro dunha mesma paisaxe.

Con todo, aínda quedan importantes incógnitas. O cranio de Kayrasaurus sufriu unha forte compresión durante a fosilización e algúns elementos resultan difíciles de interpretar. Máis importante aínda, o esqueleto carece das extremidades posteriores. Esa ausencia limita as reconstrucións da súa locomoción e tamén introduce incerteza nas estimacións de masa corporal.

Os propios investigadores consideran que as diferenzas ecolóxicas propostas deberán poñerse a proba con novos fósiles e análises máis completas. O feito de que o exemplar fose probablemente un individuo inmaturo obriga igualmente a valorar que características corresponden realmente á especie e cales poderían cambiar durante o seu crecemento.

Aínda con esas cautelas, Kayrasaurus changliensis revela que a diversidade dos primeiros terizinosaurios era maior do que suxerían os fósiles coñecidos ata o de agora. Nun mesmo ecosistema conviviron animais de tamaños e proporcións diferentes que aparentemente estaban a experimentar con distintas formas de conseguir alimento. E o maior de todos eles, polo menos entre os atopados ata o de agora en Jehol, aínda non terminara de medrar cando quedou enterrado hai máis de 120 millóns de anos.

FONTE: Christian Pérez/muyinteresante.okdiario.com/ciencia