CURIOSIDADES

As casualidades afortunadas que deron lugar ao teclado e ao rato

Bill English construyó el prototipo original del ratón Engelbart de madera / (RI International)

Nun mundo sen teclados nin ratos a interacción coas máquinas sería un exercicio de frustración constante: ditados interminables, xestos torpes e navegacións a cegas que converterían o envío dun simple correo electrónico nunha verdadeira odisea.

Estes dous artefactos, gardiáns da era dixital, non naceron dun escintileo xenial illado, senón dun armazón de casualidades afortunadas, inventores dispersos que nunca cruzaron os seus camiños e empresas visionarias que transformaron tropezos en revolucións. Xuntos desataron o potencial humano no universo binario: o teclado canalizou ríos de palabras, desde mensaxes efémeras en redes sociais ata obras literarias perdurables, e o rato, co seu clic intuitivo, fixo que as pantallas abstractas convertésense en lenzos accesibles a todos os públicos.

Todo comeza no Milwaukee do século XIX, unha época na que as máquinas de escribir eran excentricidades de oficina e a electricidade aínda se exhibía como un prodixio en feiras ambulantes. Alí, Christopher Latham Sholes, un impresor hastiado de compoñer noticias a man, decidiu mecanizar a palabra escrita. Xornalista de oficio, político local e fabricante de etiquetas de prezos, creou en 1867 unha máquina de escribir que lembraba a unha costurera con teclas: apenas tiña corenta e catro caracteres dispostos en dúas filas, limitados a maiúsculas e sen signos interrogantes refinados.

O primeiro revés chegoulle pronto, o seu invento atascábase con frecuencia, xa que os mecanógrafos destros provocaban que as barras de letras se entrechocaran e o carro inmobilizásese. Para contrarrestalo, Sholes reorganizou as teclas non en orde alfabética lóxico, senón de maneira estratéxica para retardar aos máis veloces: así xurdiu QWERTY, o deseño que aínda domina os nosos dedos.

O seu invento foi patentado en 1878 e vendeuno por 12.000 dólares a E. Remington & Son,  os fabricantes de fusís. O xornalista buscaba axilizar a escritura, pero o que conseguiu foi alfabetizar ao planeta enteiro. Sholes faleceu en 1890 alleo ao alcance colosal do seu legado.

Este deseño mecánico transcendeu ás computadoras dos anos corenta e sesenta mediante o teletipo militar, pero a súa evolución dixital requiriu novos visionarios.

Douglas Engelbar, protagonista tamén do rato, presentou no Stanford Research Institute un teclado baseado en pulsacións simultáneas de cinco teclas para xerar 32 combinacións, foi o precursor dos atallos informáticos que tanto nos gustan.

Mentres QWERTY consolidábase, Engelbart soñaba con interfaces que colaborasen co ser humano en lugar de dominalo. No fragor da carreira espacial entre Estados Unidos e a Unión Soviética unha noite de insomnio levoulle a esbozar nun papel engurrado un carriño con rodas e botóns: o ’mouse’, nomeado así polo seu cable en forma de cola. O seu prototipo era rudimentario (unha caixa de madeira do tamaño dun paquete de cigarros, dúas rodas perpendiculares para medir eixos X e Y, e un só botón), pero conectado a unha CDC 3100 fixo danzar un cursor na pantalla. A súa meta non era deseñar un periférico, senón habilitar o debuxo dixital.

A finais de 1968, en San Francisco, ante mil enxeñeiros pampos, Engelbart protagonizou unha demostración cun rato, un hipertexto, varias xanelas múltiples e unha videochamada. O estupor foi xeral, pero o mundo corporativo ignorouno. As computadoras, millonarias e do tamaño de salas enteiras, non auguraban un mercado fácil para un xoguete de madeira. Engelbart morreu en 2013, esquecido por moitos, pero honrado nos doodles de Google como o pai inmortal da interacción moderna.
O triunfo da cotidianeidad

O Macintosh 128K de 1984 irrompeu cun rato branco ergonómico dun botón e un teclado chiclet separado, de perfil baixo e con cursores intuitivos. Jobs promocionouno como o obxecto que democratizaba o control dixital: «Cun clic, dominarás o mundo». O éxito foi irresistible e ambos se converteron en iconas pop. IBM respondeu co seu PC dotado do robusto teclado Model F, con dez teclas de cursor independentes, que Microsoft puiría anos despois coa tecla Windows (1994) e controis multimedia.

En definitiva, o teclado e o rato, dous elementos que nos fan a vida máis fácil, son froitos dunha paternidade múltiple e dunha lección que aínda perdura: a innovación non é un raio illado, senón unha urdimbre caótica tecida por soñadores audaces. Pensa en todos eles a próxima vez que che movas a golpe de click.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia

Achan na Patagonia a «patas fracas», un dos dinosauros máis pequenos do mundo

A Patagonia arxentina é famosa polos seus dinosauros colosais, como Patagotitan mayorum, considerado o máis grande do mundo con 40 metros de longo e o peso equivalente a catorce elefantes africanos. Pero na Buitrera, unha franxa de 30 quilómetros de rochas areniscas alaranxadas que conserva os restos do Kokorkom, un deserto de mediados do período Cretácico, hai 100 millóns de anos, o mundo parece reducirse. Alí, entre as finas areas e o sílice deixado polas erupcións volcánicas que deron orixe á cordilleira dos Andes, consérvanse de forma excepcional os restos óseos doutros habitantes moito máis diminutos, pero non menos fabulosos.

O último en ser descrito é Alnashetri cerropoliciensis, un pequeno e livián dinosauro de 70 cm de lonxitude similar ao correcamiños (a maior parte do corpo era cola), que corría polas dunas hai 95 millóns de anos. Cun peso de ao redor dun quilo, inferior ao dun pito para consumo humano, e a altura dun corvo, era o dinosauro máis diminuto de Sudamérica e un dos máis pequenos do mundo. Moi poucas outras especies, como Anchiornis (achado en China) ou Archaeopteryx (Alemaña), terían un tamaño similar ou apenas un pouco menor. O seu nome na lingua indíxena Tehuelche significa «patas fracas» de Cerro Policía, o pobo máis próximo na provincia de Río Negro.

Os paleontólogos desenterraron en 2004 un primeiro fósil, unhas patas incompletas que daban moi pouca información, pero dez anos máis tarde deron cun novo exemplar que tiña todo o corpo preservado e perfectamente articulado, incluído o cranio, as falanxes dos dedos e algunhas vértebras da cola. Pertencía a unha femia adulta de 4 anos e permitiu coñecer a fondo a especie, que agora se presenta na revista Nature.

Alna, como chaman cariñosamente ao exemplar, é un membro da familia dos alvarezsaúridos, dinosauros terópodos de pequeno a mediano tamaño distribuídos en Asia e Sudamérica. Aínda que nalgún momento pensouse que estaban relacionados cercanamente coas aves (e mesmo que podían ser aves), en realidade son un grupo emparentado con outros pequenos carnívoros como os compsognátidos (os famosos Compis de Jurassic Park).

Pero, a diferenza dos seus parentes tanto en Arxentina como noutras partes do mundo, ’patas fracas’ tiña as extremidades dianteiras "sorprendentemente longas" con tres dedos moi desenvolvidos. Con todo, non podía voar. «En principio, poderiamos dicir que as súas ’medias ás’ diminutas non lles servían para nada. Non é necesario darlles unha función porque non todo a ten na natureza. Pero tamén é posible que lles desen estabilidade ou os axudasen a prolongar un salto demasiado longo», explica Sebastián Apesteguía, director da área de Paleontoloxía da Fundación de Historia Natural Félix de Azara e investigador do Concello Nacional de Investigacións Científicas e Tecnolóxicas de Arxentina (Conicet).

O fósil, excepcionalmente articulado e conservado, pertencía a unha femia adulta de 4 anos
Imaxe principal - Alnashetri foi rapidamente cuberto por unha duna de area que avanzaba e preservouno case intacto durante 90 millóns de anos. Abaixo, a silueta da animal
Imaxe secundaria 1 - Alnashetri foi rapidamente cuberto por unha duna de area que avanzaba e preservouno case intacto durante 90 millóns de anos. Abaixo, a silueta da animal
Imaxe secundaria 2 - Alnashetri foi rapidamente cuberto por unha duna de area que avanzaba e preservouno case intacto durante 90 millóns de anos. Abaixo, a silueta do animal
Alnashetri foi rapidamente cuberto por unha duna de area que avanzaba e preservouno case intacto durante 90 millóns de anos. Abaixo, a silueta do animal. (Peter Makovicky, U. de Minnesota / G. D. Yantén)

Os dentes de Alna tamén eran máis fortes e grandes que os dos seus parentes, asemellándose aos dun pequeno velociraptor. Alimentábase de animais pequenos, probablemente lagartos, serpes e mamíferos, no canto de especializarse en insectos. «Ata hai pouco, críase que todos os alvarezsaurios verdadeiramente diminutos tiñan extremidades anteriores moi curtas e robustas, cun polgar grande pero dedos laterais encolleitos, e dentes diminutos, e que estas características anatómicas evolucionaron xunto coa redución do seu tamaño corporal en resposta á evolución dunha ecoloxía de alimentación de formigas e termitas. Pero Alnashetri non encaixa nese molde», aclara Peter Makovicky, investigador da Universidade de Minnesota Twin Cities (EE.UU.).

Isto significa que o seu pequeno tamaño corporal xurdiu independentemente cada vez e que o grupo evolucionou e dispersouse desde Arxentina ata Asia cando as conexións globais do antigo supercontinente Pangea aínda non se interromperon.

Aínda que non hai evidencias de partes brandas nin plumas, os investigadores cren que Alna era un dinosauro emplumado, como outros alvarezsáuridos. É posible que a súa plumaxe fose «vistosa» e utilizase a súa longa cola para exhibirse, «levándoa alta como os coatíes». «Aínda que non sabemos as cores exactas dos dinosauros extintos, si os dos viventes, as aves, e tamén sabemos que os dinosauros tiñan boa vista e elementos corporais estrafalarios como cristas e velas, que nos permiten inferir que, como ás aves, gustáballes exhibirse. Creo que habería moitas cores no mundo dinosauriano», di Apesteguía.

«Cando pensamos en paisaxes con dinosauros ou a través da ficción das películas, pensamos en sitios amplos con grandes bestas movéndose, pero esa paisaxe esta desprovisto case sempre dun enorme compoñente do sistema que son os animais medianos e pequenos», apunta o investigador.

«Os dinosauros do tamaño de Alnashetri eran moito mais abundantes e movíanse ás veces en grupo e outras veces en forma solitaria -continúa-. No mesmo lugar atopamos tamén dentes soltos e algúns ósos illados de enormes carcarodontosáuridos como Giganotosaurus ou grandes titanosaurios como Andesaurus ou Argentinosaurus. O momento en que viviu Alnashetri, un dos dinosauros mais pequenos, é tamén o mesmo momento que adoitamos chamar ’a era dos xigantes do sur’. Alnashetri móstranos que non era un tempo de xigantes, senón un tempo de enorme diversidade».

FONTE: Judith de Jorge/abc.es/ciencia

A curiosa orixe do carriño de supermercado, recibido polos homes como «pouco masculino» e «humillante» para elas

Unha muller empurra o carriño da compra nun supermercado Humpty Dumpty en xullo de 1951 / Sociedad Histórica de Oklahoma

O carriño do supermercado naceu na década de 1930 como unha solución improvisada a un problema cotián dos primeiros supermercados en Estados Unidos: os clientes debían cargar con cestas pesadas mentres compraban, o cal limitaba o seu consumo. A invención combina un momento de casualidade coa colaboración de varios inventores, o que xera unha ’dobre paternidade’.

Os anos 30 en Estados Unidos marcaron unha era de penuria económica devastadora, azoutada pola Gran Depresión, pero paradoxalmente catalizaron innovacións disruptivas no comercio retallista como, por exemplo, o auxe imparable dos supermercados autoservizo.

Esta aparente contradición, unha crise fomentando o progreso tecnolóxico e operativo. explícase pola necesidade de optimizar a eficiencia en tempos de escaseza extrema.

Hai que ter en conta que o desemprego alcanzou o 25% e as familias racaneaban ata o último centavo para poder sobrevivir. Os emprendedores víronse obrigados a reinventar modelos de negocio que maximizasen o volume de vendas con recursos mínimos.

Aquí é onde entra en escena Sylvan Nathan Goldman, fillo de inmigrantes xudeus rusos, nacido en 1898 en Siberia e chegado a Estados Unidos na súa infancia. Este home de negocios abriu a súa primeira tenda de comestibles en 1924 en Oklahoma City baixo a cadea Humpty Dumpty. Cunha visión pioneira modernizou rapidamente os seus establecementos incorporando corredores estreitos flanqueados por andeis accesibles ao público, dúas accións que reduciron a dependencia da man de obra: os empregados pasaron de atender cada selección de produto a desempeñar roles de reposición e caixa, aforrando ata nun 50% os custos salariais.

Con todo, este avance chocaba contra un obstáculo cotián e frustrante: as cestas de man de vimbia ou metal, cunha capacidade limitada a dúas ou tres quilogramos, enchíanse con rapidez. Os clientes, na súa maioría mulleres, angustiadas polo peso acumulado de latas, sacos de fariña ou froitas frescas terminaban pronto a súa compra e pasaban por caixa, limitando así o gasto a uns poucos dólares.

Goldman probou varias solucións parciais, como adaptar carriños de madeira para transportar as verduras, pero ningunha resolveu o problema dunha maneira integral. O contexto económico, lonxe de aliviar a presión, exacerbábaa, xa que os supermercados competían por captar a familias de clase media baixa, golpeadas pola recesión, ofrecendo prezos baixos a cambio dun maior volume de transaccións.

Unha noite de 1936 cando Goldman paseaba polo seu almacén observou dúas cadeiras pregables de cámping con rodas (un obxecto bastante común naqueles momentos) amontoadas contra unha parede. A visión fugaz disparou a idea: e se unía dúas cestas de arame entre as cadeiras, agregando unhas rodas para poder desprazalas máis facilmente?

As cadeiras achegaban estrutura e mobilidade mentres que as cestas de metal incorporaban capacidade. Ao día seguinte Goldman convocou a Fred Young, o seu mecánico de confianza da ferraxería local, para soldar un prototipo rudimentario: un armazón metálico con dúas cestas apilables, rodas de carriño de bebé e un mango pregable.

Goldman patentou o seu ’carro pregable de compras’ o 25 de abril de 1937 e introduciu cincuenta unidades no seu supermercado Humpty Dumpty. Os primeiros prototipos custaban vinte e cinco centavos por uso, que eran reembolsados ao devolvelos, anticipándose así aos modelos de economía circular actuais.

A pesar da súa xenialidade o carriño enfrontouse a un rexeitamento inmediato, as mulleres tachábano de «cochiño de bebé humillante», argumentando que suxería unha incapacidade para cargar as compras «como señoras decentes». Os homes, pola súa banda, víano «pouco masculino» e preferían cargar cestas para demostrar a súa fortaleza física. Mesmo había empregados que murmuraban que aquel invento alentaría maior número de roubos e ensuciaría os corredores do supermercado.

No canto de amedrentarse e aceptar a derrota Goldman lanzou unha contraofensiva: contratou actores locais para empuxar carriños rebosantes de víveres, finxindo que realizaban as súas compras de forma entusiasta. Ademais, colocou carteis co seguinte slogan: «Por que non proba este novo carriño? Mire como o usan todos!». Esta psicoloxía social viralizó o seu uso nunhas poucas semanas e as vendas disparáronse nun 20-30%.

Neste punto da historia é cando aparece a «dobre paternidade» do invento. E é que, aínda que Goldman concibiu a idea, Fred Young executou o prototipo, converténdose nun socio esencial. En 1947 ambos fundaron Folding Carrier Company, vendendo miles de unidades a outras cadeas de supermercados.

Un ano antes Orla Watson patentou o «carriño telescópico», innovando cestas aniñadas que se amontoaban sen desarmarse, un método que aforraba espazo e que supuxo o nacemento do deseño en «niño de paxaros», tan estandarizado a día de hoxe.

Actualmente son miles de millóns de unidades de carriños as que circulan por todos os recunchos do planeta, algunhas das cales incorporan versións intelixentes con sensores e apps.

Achado histórico en China: un dinosauro con púas exhibe propiedades sen precedentes e revela unha innovación evolutiva inesperada

Durante máis de dous séculos, os iguanodóntidos foron unha das familias de dinosauros herbívoros mellor coñecidas pola ciencia. Grandes, robustos, con picos adaptados a triturar vexetación e, nalgúns casos, con estruturas defensivas ben documentadas, parecían non gardar xa demasiadas sorpresas. Con todo, a paleontoloxía volve demostrar que o pasado nunca está completamente escrito. Un fósil excepcional achado en China abriu unha greta inesperada no que criamos saber sobre a pel, a defensa e a evolución destes animais do Cretácico temperán.

O protagonista desta historia é Haolong dongi, unha nova especie identificada a partir dos restos dun exemplar xuvenil que viviu hai uns 125 millóns de anos. A primeira vista, podería parecer “outro” iguanodonte máis. Pero o extraordinario non está no seu esqueleto, senón en algo que raramente chega ata nós desde o Mesozoico: a súa pel.

O achado, realizado en sedimentos do leste de China e estudado por un equipo internacional de investigadores, permitiu observar cun nivel de detalle sen precedentes tecidos brandos fosilizados. Grazas a técnicas modernas de imaxe, os científicos detectaron estruturas cutáneas xamais descritas en dinosauros: púas ocas, de orixe epidérmico, distribuídas por gran parte do corpo do animal.

A conservación de pel en dinosauros xa é, de seu, un acontecemento pouco común. A maioría dos fósiles chégannos reducidos a ósos, dentes e, no mellor dos casos, impresións superficiais de escamas. No caso de Haolong dongi, a preservación vai moito máis alá. O fósil conserva capas da pel a nivel microscópico, permitindo estudar células individuais atrapadas no tempo.

Este grao de detalle foi posible grazas ao uso combinado de escaneos por raios X e cortes histolóxicos de alta resolución. O resultado é unha xanela directa ao pasado biolóxico do animal. As espiñas, lonxe de ser simples prolongacións óseas, orixinábanse na pel e estaban formadas por unha estrutura oca, similar á queratina dalgúns animais actuais.

Non se trata de placas dérmicas como as dos anquilosaurios nin de cornos óseos como os dos ceratópsidos. Estas espiñas representan un tipo completamente distinto de adaptación, máis próxima, en termos funcionais, aos mecanismos defensivos de certos mamíferos modernos. No mundo dos dinosauros, algo así non se documentou xamais.

A primeira hipótese que xorde ao observar estas estruturas é a defensa. Este dinosauro era un herbívoro relativamente pequeno en comparación con xigantes posteriores, e convivía con numerosos dinosauros carnívoros de menor tamaño pero altamente activos. Nese contexto, unha pel cuberta de espiñas ríxidas sería un formidable elemento disuasorio.

As comparacións con animais actuais suxiren que estas espiñas poderían funcionar de forma similar a do porco espiño: non necesariamente para ferir de forma activa, senón para facer do ataque unha opción pouco rendible para calquera depredador.

Con todo, os investigadores non descartan outras funcións complementarias. Ao ser ocas, as espiñas poderían contribuír á regulación térmica, axudando a disipar a calor corporal en climas cálidos. Tamén se expón un posible papel sensorial: ao estar conectadas á pel, poderían transmitir vibracións ou cambios de presión, alertando ao animal de movementos próximos.

Este abanico de funcións lembra que, na evolución, unha mesma estrutura de cando en cando serve para un único propósito. A selección natural tende a reutilizar e optimizar, e as espiñas de Haolong dongi poderían ser un exemplo perfecto desa versatilidade biolóxica.

O fósil estudado corresponde a un exemplar novo, o que engade un elemento adicional de intriga. Non está claro se os adultos desta especie conservaban as espiñas, se as perdían coa idade ou se, pola contra, desenvolvíanas aínda máis. En moitos animais actuais, as características defensivas cambian drasticamente entre etapas de crecemento.

Este detalle abre unha liña de investigación fascinante: estamos ante unha adaptación específica dos xuvenís para sobrevivir nunha contorna especialmente hostil? Ou se trata dunha característica permanente da especie que simplemente non foi documentada aínda en exemplares adultos?

A paleontoloxía avanza moitas veces a base de fragmentos. Cada novo fósil responde algunhas preguntas, pero xera moitas máis. Neste caso, o descubrimento convida a revisar coleccións antigas e a observar con novos ollos restos que quizá foron interpretados de forma incompleta no pasado.

Un achado en China revela un dinosauro con espiñas de propiedades nunca observadas ata o de agora / Nature Ecology & Evolution (2026)

O nome Haolong dongi non é casual. O epíteto honra a Dong Zhiming, unha figura clave no desenvolvemento da paleontoloxía chinesa. Durante décadas, o seu traballo contribuíu a situar a China como un dos territorios máis ricos do mundo en fósiles de dinosauros, especialmente do Mesozoico.

O exemplar consérvase e estuda no Anhui Geological Museum, unha institución que se converteu en referencia internacional grazas á calidade e diversidade das súas coleccións. Museos como este non só custodian fósiles, senón que funcionan como auténticos laboratorios do pasado, onde novas tecnoloxías permiten reinterpretar achados antigos.

A publicación científica, Nature Ecology & Evolution, que describe a especie marca un antes e un despois no estudo da pel dos dinosauros. Ata o de agora, asumíase que moitas innovacións cutáneas apareceron máis tarde ou estaban restrinxidas a liñaxes moi concretas. Este fósil obriga a reformular esa narrativa.

Máis aló da anécdota dun dinosauro “con púas”, o achado ten implicacións profundas. Demostra que a diversidade de adaptacións nos dinosauros era moito maior do que suxiren os esqueletos espidos que adoitamos ver en museos. Baixo esa aparencia ósea escondíase un mundo de tecidos, cores e estruturas que apenas empezamos a comprender.

Este descubrimento tamén reforza unha idea clave: a evolución non segue camiños simples nin previsibles. Mesmo en grupos aparentemente ben coñecidos, poden xurdir innovacións radicais que cambian a nosa comprensión do pasado. Haolong dongi non é só unha nova especie; é unha pista de que aínda quedan capítulos enteiros da historia da vida por descubrir.

FONTE: Chistrian Pérez/muyinteresante.com

Unha medusa do tamaño dun autobús escolar: o novo descubrimento científico no Mar Arxentino

As profundidades mariñas de Arxentina teñen máis biodiversidade do que crían os científicos. Unha expedición que percorreu desde o norte da provincia de Bos Aires ata Terra do Fogo, o punto máis austral do país, observou o arrecife de coral de Bathelia candida coñecido máis grande do mundo, vermes, ourizos de mar, caracois, anemones e un exemplar que acaparou a atención do público xeral: unha rara medusa pantasma que pode crecer tanto como un autobús escolar.

A expedición, liderada por científicos arxentinos da Universidade de Bos Aires e o Consello Nacional de Investigacións Científicas e Técnicas (Conicet), partiu a bordo do buque Falkor e percorreu toda a plataforma continental do país entre decembro e xaneiro pasados. Este buque, pertencente ao Schmidt Ocean Institute, é o mesmo que aloxou o ano pasado outra campaña científica no canón submarino de Mar do Prata (a 400 quilómetros de Bos Aires), que se volveu viral coas súas transmisións en vivo por redes sociais.

Nese entón, a protagonista foi a xa icónica “estrela culona”, un exemplar de Hippasteria phrygiana atopado no leito mariño. Esta vez a atención levoulla a Stygiomedusa gigantea, comunmente coñecida como medusa pantasma xigante. Na imaxe que capturaron os científicos ven peixes xuvenís (Centrolophus) nadando ao redor da súa inmensa campá, a 250 metros de profundidade. Segundo detallaron, a súa campá pode alcanzar ata un metro de diámetro e os seus catro brazos poden alcanzar ata 10 metros de longo. Carecen de tentáculos urticantes, pero utilizan os seus brazos para atrapar presas, como plancto e peixes pequenos.

“Non esperabamos ver este nivel de biodiversidade nas profundidades mariñas arxentinas, e estamos moi emocionados de velas tan cheas de vida”, declarou a científica a cargo da expedición, María Emilia Bravo. “Foi incrible ver toda a biodiversidade, as funcións ecosistémicas e a conectividade despregándose xuntas. Abrimos unha xanela á biodiversidade do noso país, só para descubrir que aínda quedan moitas máis por descubrir”, engadiu.

Cunha superficie de polo menos 0,4 quilómetros cadrados, o arrecife de Bathelia que tamén foi documentado polos científicos desta expedición, ten un tamaño próximo ao da Cidade do Vaticano. Este coral pétreo de augas frías proporciona hábitat a outros organismos, como peixes, crustáceos e polbos. Recoñecida como especie indicadora dun Ecosistema Mariño Vulnerable (EMV), Bathelia candida documentouse en todo o océano Atlántico suroccidental, coas maiores áreas fronte á costa de Arxentina. Con todo, os científicos non comprenderan a súa extensión ata esta oportunidade, na que atoparon arrecifes máis ao sur da súa área de distribución coñecida.

“Con cada expedición ás profundidades mariñas, descubrimos que o océano está cheo de vida, tanto como a terra e quizais máis, xa que contén o 98% do espazo vital deste planeta”, afirmou a directora executiva do Schmidt Ocean Institute, Jyotika Virmani. “Tivemos o privilexio de traballar con científicos destacados en tres expedicións en augas arxentinas e esperamos ver como as súas investigacións continúan avanzando, xerando novos coñecementos e inspiración”, sostivo.

O equipo observou tamén lixo nalgunhas zonas, incluíndo redes de pesca, bolsas e unha cinta VHS en perfecto estado, grazas á durabilidade dos plásticos. O adhesivo lateral da cinta está en coreano, pero o equipo descoñece como chegou ás costas arxentinas e a súa antigüidade.

FONTE: Delfina Torres cabreros/elpais.com/ciencia

Hai 518 millóns de anos, un peixe con catro ollos xa tiña unha visión sorprendentemente avanzada

Reconstrución artística baseada en fósiles de myllokunmingids, vertebrados primitivos do Cámbrico con catro ollos funcionais. Esta ilustración non representa con exactitude a súa aparencia real, senón que busca visualizar, de forma interpretativa, a súa posible morfoloxía e contorna / ChatGPT

Aínda que hoxe só teñamos dous ollos, non sempre foi así ao longo da evolución. Un novo achado fósil en China revelou que algúns dos vertebrados máis antigos posuían non dous, senón catro ollos funcionais, capaces de formar imaxes. Estes animais, coñecidos como myllokunmingids, viviron nos mares do Cámbrico hai máis de 500 millóns de anos. Agora, grazas a tecnoloxías de análise química de alta precisión, os investigadores descubriron que os seus ollos centrais non eran simples órganos fotosensibles, senón verdadeiros ollos tipo cámara, similares aos que usamos hoxe para ver o mundo.

O estudo, liderado por científicos da Universidade de Yunnan e publicado como preprint en Research Square, achega probas físicas de que os myllokunmingids tiñan unha parella de ollos laterais e outra na parte media superior da cabeza. Estas estruturas non só compartían características cos ollos modernos, senón que poderían representar unha fase crave na evolución do sistema visual dos vertebrados, incluíndo a orixe do chamado "terceiro ollo" ou complexo pineal.

Os fósiles examinados proceden da biota de Chengjiang, unha formación excepcionalmente ben conservada na provincia de Yunnan, ao sur de China. Alí, os investigadores analizaron dez especímenes de dúas especies diferentes de myllokunmingids, entre elas Haikouichthys ercaicunensis, considerados entre os primeiros vertebrados coñecidos.

En todos os exemplares observábanse claramente catro manchas escuras na parte anterior do corpo, interpretadas tradicionalmente como dous ollos e dous sacos nasais. Pero a nova análise química e estrutural demostrou que esas manchas centrais non son narices primitivos, senón que presentan melanosomas (estruturas portadoras de melanina características das retinas) e, o máis rechamante, unha lente no seu interior.

Segundo os autores, “en ambas as especies de myllokunmingids, o complexo pineal contén abundantes melanosomas con melanina, idénticos aos que aparecen no epitelio pigmentario da retina dos ollos laterais, e unha estrutura ovoide distintiva que se interpreta como unha lente”.

Este avance foi posible grazas ao uso de técnicas sofisticadas como a espectroscopía Raman, a espectroscopía de fotoelectrones de raios X (XPS), a microscopía electrónica de varrido (SEM), a microscopía electrónica de transmisión (TEM) e a espectrometría de masas de ións secundarios por tempo de voo (ToF-SIMS). Estas ferramentas permitiron detectar a firma química da melanina nos ollos centrais, reforzando a súa interpretación como órganos visuais verdadeiros.

Un dos elementos máis sólidos do achado foi a presenza de estruturas ovoides con relevo, que os investigadores interpretan como lentes pola súa forma, tamaño e localización. En ambos os tipos de ollos, lateral e central, atopáronse estes compoñentes duros que poderían enfocar luz sobre unha retina primitiva.

A estrutura do ollo consérvase no fósil como unha impresión con volume, o que indica que se trataba dun tecido resistente á descomposición. Isto suxire que estas lentes desprazaron o resto dos tecidos durante o proceso de fosilización. A similitude con ollos modernos é clara: "Interpretamos esta estrutura ovoide como unha lente ocular pola súa forma, tamaño e posición".

 Nalgúns vertebrados actuais, como certos réptiles, existe un “ollo parietal” ou “terceiro ollo”, unha estrutura fotosensible situada na parte superior do cranio, relacionada coa glándula pineal, que regula ritmos circadianos. En mamíferos, este órgano perdeu a súa capacidade de formar imaxes e converteuse nunha glándula neuroendocrina sensible á luz. Pero nestes peixes fósiles, os órganos medianos non eran sensores simples: estaban deseñados para formar imaxes reais.

O artigo propón que estes peixes tiñan catro ollos con funcións similares, o que apoia a hipótese de que os compoñentes do sistema pineal actual evolucionaron a partir de órganos visuais completos. Como explican os autores, “propoñemos que catro ollos tipo cámara son unha característica ancestral dos vertebrados, o que corrobora as hipóteses sobre a profunda homoloxía entre os ollos e o complexo pineal”.

Este achado encaixa coa teoría do "terceiro ollo", que suxire que o complexo pineal evolucionaría por degradación progresiva a partir dun ollo funcional. Neste caso, o sorprendente é que non só existiría un terceiro ollo, senón unha cuarta estrutura visual completamente operativa.

Durante o Cámbrico, os mares eran hábitats turbulentos, con novos depredadores e unha biodiversidade explosiva. Os myllokunmingids, pequenos peixes sen mandíbulas, probablemente eran presas frecuentes. Ter máis ollos axudoulles a detectar perigos e escapar de depredadores visuais máis rápidos ou grandes, como os radiodontes ou os chaetognatos.

Segundo os autores, “a presenza de catro ollos en vertebrados primitivos, probablemente adaptados a diferentes campos visuais, encaixaría cunha función orientada á navegación e evasión de ameazas no Cámbrico”. Noutras palabras, estes ollos adicionais non serían unha rareza sen función, senón unha adaptación eficaz nun ecosistema altamente competitivo.

Árbore evolutiva que mostra a transformación do sistema visual nos primeiros vertebrados / Research Square

Nos vertebrados modernos, a visión é fundamental para a supervivencia. Este estudo mostra que ese papel xa era clave hai máis de 500 millóns de anos. E tamén suxire que algúns trazos que hoxe consideramos simples accesorios anatómicos, como a glándula pineal, poderían ter unha orixe moito máis activa e complexo do que se cría.

O estudo non só ofrece unha nova interpretación anatómica, senón tamén unha reconstrución evolutiva do sistema visual dos vertebrados. Na árbore evolutiva proposta polos autores, os myllokunmingids aparecen como un dos puntos de partida para unha liña evolutiva na que os catro ollos redúcense progresivamente.

En fósiles posteriores como Euphanerops ou Sacabambaspis, xa se observan sinais de simplificación do complexo pineal. Nalgúns casos, este consérvase como unha apertura, noutros como unha membrana translúcida, pero sen función visual definida. O camiño leva, finalmente, aos vertebrados actuais, onde a función visual dos ollos centrais ha desaparecido, quedando só a función hormonal.

Así, os resultados deste traballo permiten situar un punto de inflexión clave: un momento na historia evolutiva en que os vertebrados pasaron de ter catro ollos capaces de ver, a un sistema visual máis especializado e centrado na percepción lateral da contorna.

FONTE: Eugenio M. Fernández Aguilar/muyinteresante.com

O día que España e Portugal repartíronse Groenlandia sen sabelo: pasou nun pequeno pobo de Valladolid en 1494

Cadro do século XV reflicte como foi a firma do tratado de Tordesillas / DEA / G. DAGLI ORTI

En xuño de 1494, un grupo de homes sentou a partir o mundo en Tordesillas. Tiñan un problema: Cristóbal Colón volvera das “Indias” con máis preguntas que respostas e o mapa quedáraselles pequeno. Necesitaban unha raia. Unha fronteira que lles permitise descubrir un mundo que se volveu xigantesco sen terminar a labazadas.

Trazaron unha liña imaxinaria, que daba a volta ao mundo de polo a polo, a 370 leguas ao oeste das illas de Cabo Verde. Á esquerda, para Castela; á dereita, para Portugal. Foi unha repartición de cegos. O que aqueles diplomáticos non sabían, mentres movían a pluma sobre pergamiños que eran máis fe que xeografía, é que ao proxectar esa liña cara ao norte estaban a cortar Groenlandia como quen corta un queixo.

Por pura ignorancia, España acabáballe de regalar a Portugal o 90% da illa máis grande do planeta. Naquel despacho de Tordesillas, Groenlandia era algo tan irreal como a Atlántida; unha lenda de viquingos nun lugar inhóspito. Naquela reunión ninguén sospeitaba que estaban a entregar un territorio case catro veces máis grande que a Península Ibérica, simplemente porque non sabían onde terminaba o mundo por arriba. O máis curioso é que o 10% que correspondeu a España era a zona de Thule, onde hoxe está a base militar estadounidense e a parte máis estratéxica do Ártico.
 

O papel que partiu o mundo: Orixinal do Tratado de Tordesillas asinado o 7 de xuño de 1494. Uns cuantos folios de pergamiño e unha liña trazada por cegos bastaron para que España regalase Groenlandia a Portugal sen que ninguén en Valladolid sospeitase que o mapa seguía cara arriba.

Portugal non tardou en reclamar o seu pedazo de nada. No ano 1500, un fidalgo chamado Gaspar Corte Real partiu dos Azores en busca do Paso do Noroeste cara ás especias de Asia. O que se atopou non foi o roteiro ás Indias, senón un muro de xeo impenetrable. Afeito á luz de Lisboa e ao auga morna do Atlántico Sur, Gaspar bautizou aquel inferno como “Terra Verde”. Nunha desas bromas macabras de navegante, nun deserto de dous millóns de quilómetros cadrados onde a única cor é o branco cegador e onde non crece nin unha brizna de herba, el describiu unha terra verde con frondosos bosques.

Pero Gaspar non se deu por vencido. Regresou a Groenlandia un ano máis tarde con tres naves. Pouco despois, enviou de volta a dous dos seus barcos para que contasen o novo fracaso na procura dun paso que non existía entre os icebergs, pero el decidiu quedar alí e seguir tentándoo. Nunca máis se soubo del. O Ártico non deixa testemuñas.

A traxedia non terminou cun só cadáver. En 1502, o seu irmán Miguel, devorado pola culpa ou pola mesma ambición cega, armou outra expedición para rescatar a Gaspar. Cometeu o mesmo erro, e tamén desapareceu entre o xeo de Groenlandia e a bruma de Terranova. Un terceiro irmán, Vasco Anés, quixo ir no seu rescate en 1503, pero o rei xa non o permitiu: a ese ritmo, Groenlandia ía deixar Portugal sen mariños. Aquel “agasallo” de Tordesillas era en realidade unha trampa mortal que non se deixaba domar por imperios.

O primeiro mapa do mundo moderno e a proba da carambola de Tordesillas. No Planisferio de Cantino (1502), a ’Raia’ curta o Atlántico e deixa a Groenlandia —debuxada como unha península verde no norte— baixo o control de Portugal.

Mentres os aventureiros morrían, a xente real buscaba diñeiro real con moito máis éxito. E no século XVI, o máis valioso non era o ouro, senón a graxa de balea. Era o petróleo da época, o combustible que iluminaba as noites de Europa. Aquí é onde a historia convértese nunha aventura épica protagonizada por baleeiros vascos.

Desde portos como Orio, Pasaxes ou Bermeo, saían expedicións comerciais que chegaban ata o fin do mundo. Os vascos eran os mellores mariños do planeta e os únicos co callo suficiente para cravarlle un arpón a unha balea en augas que conxelan os pulmóns. Non eran catro tolos nunha barca; eran barcos de 200 toneladas con tripulacións de ata 60 homes que operaban cunha precisión cirúrxica.

En lugares como Rede Bay, en Terranova, os arqueólogos atoparon restos de 15 estacións baleeiras vascas. Había fornos para derretir a graxa, talleres de tonelería e cemiterios. Aqueles homes de Guipúscoa e Biscaia crearon a primeira zona industrial do Ártico e Groenlandia era zona de paso e de caza. Levaban miles de barricas desmontadas nas adegas e regresaban con elas cheas de aceite, unha carga que hoxe valería millóns de euros.

O dominio foi tan absoluto que entre 1530 e 1600 os vascos foron os reis dos mares do norte. Nas tabernas de Islandia e nas costas de Groenlandia chegouse a falar pidgin, unha lingua que mesturaba o eúscaro con dialectos algonquinos e islandés. É unha imaxe que parece de ciencia ficción: un arponero de Bermeo negociando cun esquimal nunha lingua inventada pola necesidade de entenderse entre o xeo. Pasou.

España nunca colonizou Groenlandia porque o xeo non brillaba tanto como o ouro e a prata do Novo Mundo. Pero o Tratado de Tordesillas deixou un rastro xurídico curioso. Durante séculos, a soberanía daquelas terras estivo nun limbo. O xiro definitivo chegou en 1721, cando un misioneiro noruegués-danés, Hans Egede, convenceu ao rei de Dinamarca para que o deixase ir buscar aos descendentes dos viquingos. Non atopou nin un só noruegués vivo, pero en lugar de darse a volta, quedou e fundou o que hoxe é Nuuk. Dinamarca quedou a illa definitivamente en 1814, tras as guerras napoleónicas. Grazas ao Tratado de Kiel arrebatoulle a Noruega os seus dereitos sobre o xeo. Pero se os baleeiros vascos houbesen decidido plantar unha bandeira no lugar en que cazaban baleas, o mapa do Ártico hoxe podería ser moi distinto.

FONTE: Mariano Tovar/as.com  Imaxe: DEA / G. DAGLI ORTI

Achan un dinosauro ‘cabeza de ferro’ que embestía como un carneiro hai 73 millóns de anos: tiña forma de ave e un cranio moi groso

Reconstrución en vida de Xenovenator espinosai / Connor Ashbridge

Durante millóns de anos, os dinosauros poboaron a Terra deixando tras de si unha asombrosa variedade de formas, adaptacións e comportamentos. Pero hai descubrimentos que non só sorprenden pola súa rareza, senón porque reescriben o que criamos saber sobre como viviron e enfrontáronse. É o caso de Xenovenator espinosai, unha nova especie de dinosauro terópodo descuberta no norte de México e que, segundo un recente estudo publicado na revista Diversity, podería converter a súa cabeza nun auténtico ariete para loitar contra os seus conxéneres.

Este pequeno pero feroz dinosauro, parente próximo das aves actuais, habitou o que hoxe é o estado de Coahuila hai uns 73 millóns de anos, en pleno Cretácico Superior. O que o fai excepcional non é o seu tamaño, nin as súas garras nin os seus dentes, senón o seu cranio: groso, bombeado e recuberto dunha textura rugosa que lembra aos cascos de combate. É a primeira vez que se documenta unha adaptación tan extrema para o combate nun dinosauro da liñaxe maniraptorano, o mesmo que eventualmente daría orixe ás aves.

O achado de Xenovenator espinosai remóntase a principios dos anos 2000, cando un equipo do Museo do Deserto (Saltillo, México) recuperou varios fragmentos craniais na Formación Cerro do Pobo. Aínda que nun principio os fósiles foron descritos de forma preliminar, non foi ata 2026 cando se publicou un estudo completo liderado polo paleontólogo Héctor Rivera-Sylva e con participación internacional. Foi entón cando o espécime recibiu oficialmente o seu nome e categoría de nova especie.

A análise mediante escaneos por tomografía computarizada (CT) permitiu aos investigadores descubrir que os ósos do cranio, especialmente os frontais e parietais, non só estaban engrosados ata os 12 mm, senón que presentaban unha estrutura interna densa, con trabéculas óseas compactas, e suturas fortemente entrelazadas que ofrecían unha resistencia adicional ao impacto. A superficie exterior do cranio era áspera e estriada, un trazo que tamén aparece noutros dinosauros con estruturas de exhibición ou combate.

Estas características lembran poderosamente aos famosos paquicefalosaurios, os "dinosauros de cabeza dura", que se cre usaban o seu domo cranial en enfrontamentos directos, tal como fan hoxe algúns mamíferos como os carneiros. O sorprendente é que Xenovenator non pertence a ese grupo. É un troodóntido, unha liñaxe de terópodos bípedos, áxiles e de pequeno tamaño, coñecidos por ter grandes ollos e cerebros relativamente desenvolvidos. Ata o de agora, non se identificou neste grupo ningunha especialización anatómica tan clara para o combate físico entre individuos.

Cranio fósil do exemplar tipo de Xenovenator espinosai, catalogado como CPC 2973 / Diversity (2026)

Por que un dinosauro desenvolvería unha cabeza tan reforzada? A resposta, segundo os autores do estudo, apunta á selección sexual. É dicir, trazos que non necesariamente ofrecen unha vantaxe para sobrevivir fronte a depredadores ou ao ambiente, pero que si aumentan as probabilidades de reproducirse. O groso cranio bombeado de Xenovenator podería servir como sinal visual para atraer parella ou, máis probable aínda, como arma para combater a outros machos polo dereito para reproducirse. Un duelo de cabezazos digno dos rituais de apareamiento dos antílopes ou elefantes mariños actuais.

Curiosamente, os exemplares adicionais referidos a esta especie presentan un cranio menos desenvolvido, o que suxire a existencia de dimorfismo sexual (diferenzas entre machos e femias) ou ben unha transformación progresiva ao longo do crecemento. Noutras palabras, só os adultos ou os machos máis dominantes poderían desenvolver plenamente esta “armadura cranial”.

O descubrimento tamén abre a porta para revisar fósiles doutros troodóntidos. Algúns, como Troodon formosus, mostran sinais de rugosidade na cara e os ósos nasais, o que podería ser un indicio de que o comportamento combativo non era exclusivo do Xenovenator, senón máis común do que se pensaba. A diferenza sería que esta nova especie levou dita tendencia ao extremo.

A evolución tende a repetir patróns exitosos. En distintos grupos de dinosauros, desde os paquicefalosaurios aos ceratópsidos como Triceratops,  xurdiron estruturas esqueléticas destinadas á exhibición ou ao combate, como cornos, frontes engrosadas ou cristas óseas. A aparición dunha cabeza reforzada nun troodóntido parece ser outro caso de evolución converxente: distintas especies que, sen estar estreitamente emparentadas, desenvolven solucións similares a problemas similares.

Este fenómeno reforza a idea de que a selección sexual foi unha motor clave na evolución dos dinosauros durante o Cretácico. Non só tratábase de sobrevivir aos depredadores ou cazar presas, senón tamén de impresionar ás posibles parellas e derrotar aos rivais. E ás veces, como no caso do Xenovenator, a estratexia elixida foi tan directa como eficaz: embestir coa cabeza.

As análises filoxenéticas sitúan a Xenovenator espinosai dentro dunha rama de troodóntidos de gran tamaño que habitaron América do Norte, concretamente no que se coñece como Laramidia, unha antiga masa continental que comprendía o actual oeste de América do Norte. A existencia dunha especie emparentada, Xenovenator robustus, no suroeste de Estados Unidos suxire que ambos formaban parte dunha liñaxe local e especializada, adaptado aos ecosistemas do suroeste laramidiano.

Lonxe de ser unha rareza illada, Xenovenator pode ser a punta do iceberg dunha radiación evolutiva de dinosauros "cabeza de ferro" que usaban o seu cranio tanto para pensar… como para pelexar.

Este achado non só amplía a diversidade coñecida de dinosauros troodóntidos, senón que achega unha proba contundente de que mesmo as liñaxes máis pequenas, veloces e “lixeiros” desenvolveron estratexias de combate físico. É un recordatorio de que a evolución non ten prexuízos: calquera estrutura, por insólita que pareza, pode converterse nunha arma se as circunstancias requíreno.

FONTE: Chistrian Pérez/muyinteresante.com