CURIOSIDADES

PREMIOS IG NOBEL 2026

Os Premios Ig Nobel son unha parodia dos Premios Nobel que son outorgados cada ano, antes do reais Premios Nobel, a dez logros que "primeiro fan á xente rir, e despois fana pensar". Da organización dos premios encárgase a revista de humor científico Annals of Improbable Research (AIR). Os Premios Ig Nobel deste ano 2026 foron outorgados na 36a cerimonia anual do Nobel, onte,  3 de setembro de 2026, en Zúric, Suíza.

Aquí tes a lista gañadora:

PREMIO DE BIOMECÁNICA IG NOBEL 2026 [REINO UNIDO, ESTADOS UNIDOS]

Matilda Brindle, Catherine Talbot e Stuart West por idear unha definición máis precisa de bicos: “interaccións non agonistas que involucran contacto directo, intraespecífico, oral con algún movemento dos beizos / partes da boca e sen transferencia de alimentos”, en formigas, paxaros, osos polares e humanos.

PREMIO DE ECONOMÍA IG NOBEL 2026 [USA, MÉXICO, CANADÁ]

Paul Piff, Daniel Stancato, Stéphane Côté, Rodolfo Mendoza-Denton e Dacher Keltner, por acumular evidencia de que as persoas de clase alta son máis propensas a arrebatar a subministración de doces dun neno e participar noutros tipos de comportamento pouco ético.

PREMIO DE QUÍMICA IG NOBEL 2026 [INDIA, FRANCIA, XAPÓN, ESTADOS UNIDOS]

Sanchari Banerjee, Nathan Coussens, François-Xavier Gallat, Nitish Sathyanarayanan, Jandhyam Srikanth, Koichiro Yagi, James Gray, Stephen Tobe, Barbara Stay, Leonard Chavas e Subramanian Ramaswamy por descubrir que as proteínas do leite das cascudas vivapares conteñen tres veces máis enerxía que as proteínas do leite das vacas.

PREMIO DE MEDICIÑA IG NOBEL 2026 [XAPÓN]

Tokuji Unno, para o estudo chamado “Como soprar o nariz: un estudo aerodinámico do nariz soprando”

PREMIO DE BIOLOXÍA IG NOBEL 2026 [BRASIL, AUSTRALIA]

João Miguel Alves-Nunes, Adriano Fellone, Selma Maria Almeida-Santos, Carlos Roberto de Medeiros, Ivan Sazima e Otavio Augusto Vuolo Marques, por pisar suavemente varias partes de varias serpes velenosas, repetidamente, a varias temperaturas en varias ocasións do día, para tratar de aprender que fai e que non induce a unha serpe velenosa a morder a un humano.

PREMIO DE FÍSICA IG NOBEL 2026 [CANADÁ, ESTADOS UNIDOS, CHINESA, ARABIA SAUDITA]

Randy Hurd, Zhao Pan, Tadd Truscott, Kaveeshan Thurairajah, polos intentos teóricos e experimentais de deseñar un urinario sen salpicaduras.

PREMIO DE TECNOLOXÍA IG NOBEL 2026 [CHINESA, CANADÁ, ESTADOS UNIDOS, EXIPTO]

Justin Puma, Zhen Yang, Evan Johnston, Zixin Zhang, Xiaoyi Lan, Lingzhi Zhang, Hongyu Hou, Zixin Hei, Ali Afify, Megan Creighton, Jianyu Li e Changhong Cao, por ser pioneiros no uso de probóscise de mosquitos como embocaduras de impresión 3D de alta resolución, un proceso chamado “Necroprinting”

PREMIO DE OLFATICIÓN IG NOBEL 2026 [POLONIA, ALEMAÑA, SUECIA]

Ilona Croy, Tomasz Frackowiak, Thomas Hummel e Agnieszka Sorokowska, por recompilar evidencia de que os bebés cheiran marabilloso aos seus pais, pero os adolescentes non.

PREMIO IG NOBEL DA PAZ 2026 [USA, ARXENTINA, AUSTRALIA]

Jaimie Arona Krems, Rebecka Hahnel-Peeters, Laureon Merrie, Keelah Williams e Daniel Sznycer, por documentar que valoramos aos amigos que son crueis con persoas que non nos gustan.

IG NOBEL SOIL SCIENCE PRIZE 2026 [SUÍZA, PAÍSES BAIXOS, ALEMAÑA]

Franz Bender, Marcel van der Heijden, Atlant Bieri e Pia Viviani, por enterrar 1000 pares idénticos de calzóns en máis de 25 países, e logo desenterrarlos despois de dous meses.

Haberá que esperar ao día 5 de outubro para saber os gañadores dos Premios Nobel 2026 reais!

FONTE: improbable.com/ig/winners    Imaxe: elcorreo.com

Antoine Lavoisier, o químico que decapitou unha teoría antes de ser guillotinado

Retrato de Antoine Lavoisier e a súa esposa, por Jacques-Louis David

Corría o ano 1772 cando o mozo Antoine Lavoisier (1473-1794, con vinte e nove anos e unha saudable obsesión por pesar as cousas, cometeu o que os seus colegas considerarían unha herexía científica: comprou un diamante e queimouno.

Si, comprou unha das pedras máis caras do mundo, meteuna nun forno e quentouna ata facela desaparecer. Pero non era un acto de tolemia, Lavoisier quería demostrar que o diamante, como o carbón, estaba feito de carbono. E para iso necesitaba pesalo: o diamante antes, o aire despois e o residuo final. O problema é que o diamante desapareceu por completo e, para a súa frustración, non puido atopar o carbono que buscaba. Perdera unha fortuna e non gañara nada.

Pero ese fracaso ensinoulle algo fundamental: necesitaba un forno mellor e, sobre todo, necesitaba entender que ocorría realmente cando algo se queimaba. E é aquí onde entran en escena os floxististas.

Para entender a rifa científica que se produciu hai que mergullar na teoría que Lavoisier dispoñíase a dinamitar. Durante todo o século XVIII os químicos estaban convencidos de que existía unha substancia chamada floxisto. Que era exactamente? Moi boa pregunta porque ata o momento ninguén o vira, nin pesado, nin illado. Con todo, permitía explicar moitas cousas.

Cando un anaco de madeira ardía perdía o seu «floxisto» e convertíase en cinza. Cando un metal calcinábase -oxidábase- perdía o floxisto e transformábase en «cal». O aire, dicían os floxististas, tiña unha capacidade limitada para absorber floxisto, por iso unha vela apagábase dentro dun recipiente pechado.

Todo encaixaba salvo un pequeno detalle que a ninguén parecía importarlle: cando un metal calcinábase (oxidábase), gañaba peso. Se o floxisto era algo que se perdía, como era posible que o residuo pesase máis?

Os floxististas tiñan unha explicación, por suposto. O floxisto, dicían, tiña «peso negativo», por ese motivo ao perdelo volvíase máis pesado. Outra versión afirmaba que o floxisto levitaba, polo que a súa ausencia facía que os obxectos caesen con máis forza.

Hoxe estas teorías prodúcennos, como pouco, hilaridade, pero durante décadas isto foi ciencia seria.

Lavoisier tiña unha vantaxe sobre os seus rivais: dispoñía de moito diñeiro. Herdara unha fortuna e comprara un cargo de recadador de impostos que lle proporcionaba ingresos suficientes para montar o laboratorio mellor equipado de Europa. E o que é máis importante, tiña unha balanza cunha precisión sen precedentes.

A súa estratexia foi sinxela e demoledora. Se os metais gañaban peso ao calcinarse, ese peso tiña que vir dalgún lado. E o único lugar do que podía vir era do aire. Así que Lavoisier empezou a pesar o aire.

En 1774 realizou o seu experimento máis famoso. Colocou mercurio nunha retorta, quentou o pescozo do recipiente e selouno, mantendo durante doce días o mercurio quente.

Finalizado ese período observou que se formaban uns cristais vermellos na superficie (óxido de mercurio) e que o volume de aire no recipiente diminuía nunha quinta parte. O aire restante non podía manter a vida nin a combustión.

Logo tomou os cristais vermellos, quentounos aínda máis, e obtivo de volta o mercurio orixinal, pero tamén un gas que ocupaba exactamente o mesmo volume que o aire que desaparecera. Ese gas, que Lavoisier chamou «osíxeno», facía arder as cousas con máis intensidade e permitía respirar aos animais.

A conclusión era tan elegante como revolucionaria: a combustión non era a perda dunha pantasma chamada floxisto, senón a combinación dunha substancia co osíxeno do aire. O metal non perdía peso, gañábao porque se estaba unindo ao osíxeno. A cinza non era o residuo pobre dunha substancia que perdera a súa esencia, senón o froito dunha «voda química».

Lavoisier non era un home que gustase de pasar desapercibido. En 1783 publicou a súa Reflexións sobre o floxisto, un texto que era, en realidade, unha declaración de guerra.

Alí afirmaba, sen ambaxes, que a teoría do floxisto era «unha ficción», «un principio vago» que non explicaba nada e que atrasara o progreso da química durante un século.

A reacción dos floxististas foi inmediata e furiosa. O líder da resistencia era Joseph Priestley, o descubridor do osíxeno, aínda que el o chamaba «aire defloxistizado».

Era inglés, unitario, radical e teimoso como unha mula, era certo que illara o osíxeno antes que Lavoisier, pero interpretara os seus experimentos a través do prisma do floxisto. Cando Lavoisier explicoulle que o osíxeno era un elemento e que a combustión era unha combinación, Priestley sentiu plaxiado e, ademais, humillado.

Desde o seu laboratorio en Birmingham, Priestley escribiu panfletos furibundos. Acusou a Lavoisier de ser un «xactancioso» e un ladrón, roubáralle os seus descubrimentos e vestíaos cun nome francés. A polémica traspasou as fronteiras. En Alemaña os químicos máis conservadores, liderados por Johann Heinrich Wiegleb, defendían o floxisto como quen defende a patria. Mentres tanto, en Suecia, Carl Wilhelm Scheele, que descubrira o osíxeno de forma independente, morreu sen aceptar a nova teoría.

O tempo deulle a razón a Lavoisier. Non gañou a batalla só con retórica, gañouna porque tiña unha arma secreta: a contabilidade. No seu Tratado elemental de química (1789) estableceu un principio que hoxe parécenos de sentido común pero que entón era revolucionario: «Nada se crea, nada se destrúe, todo transfórmase».

Lavoisier foi condenado á morte e guillotinado o 8 de maio de 1794, cando contaba 49 anos. Ao ano da súa morte, Lavoisier foi exonerado de toda culpa pola nova Asemblea Nacional nunha nota dirixida á súa esposa titulada: "Á viúva de Lavoisier, quen foi falsamente condenado". Devolvéronselle todas as propiedades confiscadas ao seu esposo.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia e es.wikipedia.org

Por que os rubís son vermellos e as esmeraldas verdes se están feitos case do mesmo?

Algunha vez preguntáchete por que un rubí brilla cun vermello lume case hipnótico e unha esmeralda cegadora proxecta un verde profundo? A primeira vista, poderiamos pensar que as súas composicións químicas son mundos opostos. Con todo, a ciencia revélanos un paradoxo fascinante: tanto o rubí como a esmeralda deben as súas espectaculares cores exactamente ao mesmo elemento químico: o cromo (Cr).

Como é posible que un mesmo elemento xere dúas cores diametralmente opostos na natureza? A resposta penétranos na física cuántica, a estrutura cristalina e o comportamento da luz a nivel atómico.

Para entender as xemas, primeiro debemos entender a luz. A luz branca que provén do Sol ou dunha lámpada contén todas as cores do espectro visible. Cando esa luz incide sobre un obxecto, ocorren dúas cousas: certas cores (lonxitudes de onda) son absorbidos polos átomos do material, mentres que os restantes rebotan ou atravesan o obxecto e chegan aos nosos ollos.

No reino mineral, a maioría dos cristais puros son transparentes ou brancos. O cuarzo puro ou o corindón puro non teñen cor. O segredo das xemas non está na mineral base, senón nas súas "imperfeccións": pequenos átomos intrusos que substitúen aos átomos orixinais dentro da rede cristalina.

A estes átomos intrusos chamámolos axentes cromóforos (do grego, "portadores de cor"), e os metais de transición como o ferro, o titanio, o manganeso e o cromo son os mellores neste traballo.

O rubí é unha variedade do mineral coñecido como corindón, composto principalmente por óxido de aluminio. No seu estado puro, o corindón é perfectamente transparente; de feito, utilízase para fabricar os cristais inrallables dos reloxos de alta gama (zafiro sintético). O milagre do rubí ocorre cando aproximadamente o 1% dos átomos de aluminio son substituídos por átomos de cromo durante a formación do mineral a altas presiones e temperaturas.

Aquí entra en xogo o concepto clave: o campo cristalino:

-O átomo de cromo é lixeiramente máis grande que o de aluminio ao que substitúe.

-Ao encaixarse a forza na rede do corindón, a estrutura circundante apreta fortemente ao cromo.

-Este "apretón" altera a nube de electróns do cromo, facendo que absorba de forma selectiva a luz violeta, azul e verde.

-Que luz logra escapar? A luz vermella.

Ademais, o rubí ten un truco extra: a fluorescencia. Cando recibe luz ultravioletas (incluso a luz solar diaria), o cromo absorbe esa enerxía invisible e a reemite inmediatamente como luz vermella visible. Isto fai que o rubí pareza brillar desde dentro, coma se tivese un lume propio.

Se o cromo produce a cor vermella no rubí, por que converte á esmeralda nunha xoia de cor verde intensa?

A resposta está na "gaiola" mineral que o alberga. A esmeralda non é corindón; é unha variedade do mineral berilo.

Cando o cromo substitúe ao aluminio dentro da rede do berilo, a xeometría cambia por completo:

-A rede cristalina do berilo é moito máis espazosa e flexible que a do compacto corindón.

-Como a "gaiola" é máis grande, o campo cristalino exercido sobre o átomo de cromo é máis débil.

-Ao relaxarse a presión sobre o cromo, os seus electróns cambian a forma en que absorben a enerxía.

-En lugar de absorber o verde, o cromo na esmeralda absorbe o vermello e o azul afastado, permitindo que a luz verde transmítase con total claridade ata a nosa vista.

Este fenómeno é un dos exemplos máis elegantes da química do estado sólido: un mesmo actor (o cromo) dá un espectáculo completamente distinto dependendo do escenario (a rede cristalina).

O cromo non é o único artífice da cor na natureza. Outras pedras preciosas populares utilizan combinacións químicas fascinantes para obter as súas tonalidades características:

-Zafiro azul: Pertence á mesma familia do corindón que o rubí. A súa cor azul profunda prodúcese cando se combinan átomos de ferro e titanio. Un electrón salta continuamente entre o ferro e o titanio ao recibir luz, nun proceso chamado transferencia de carga de intervalo, absorbendo as frecuencias vermellas e amarelas.

-Amatista: Esta variedade violeta do cuarzo obtén a súa cor a partir de trazas de ferro que foron expostas á radiación natural das rochas circundantes ao longo de millóns de anos.

-Augamariña: Do mesmo xeito que a esmeralda, é unha variedade do berilo, pero o seu suave ton azul verdoso non provén do cromo, senón da presenza de ferro na súa estrutura.

FONTE: noticiasdelaciencia.com/Amazings.com    Imaxes: es.wikipedia.org e marybola.com

POR QUE TREME TANTO GRANADA?

Nos últimos días, a provincia de Granada rexistrou moitos terremotos, algúns deles superando a magnitude 5. Pero cal é a causa?

Os sismólogos lembran que a conca de Granada é unha das rexións máis temblorosas de toda a península ibérica e é tamén na que ocorreron os terremotos máis fortes ao longo da historia. Desde a Rede Sísmica Nacional definen a zona como con moito perigo porque ten "moitas fallas capaces de xerar terremoto". A explicación detrás do fenómeno estaría na súa localización na cordilleira Bética (o sistema montañoso máis novo do país) e a converxencia entre a placa africana e a euroasiática.

Pero non para aí; Granada atópase no ascenso á Sierra Nevada, a montaña máis alta da Península Ibérica (lembremos Mulhacén, que mide 3.842 metros). Os científicos atoparon en Sierra Nevada restos de sedimentos mariños que se depositaron alí hai uns 8 millóns de anos, cando esa zona estaba moito máis preto do nivel do mar. Algúns deses restos están hoxe a uns 1.830-1.980 metros de altura.

Isto significa que Sierra Nevada foi elevándose aos poucos durante millóns de anos. Nos últimos 8 millóns de anos, algunhas zonas do macizo subiron polo menos 2.000 metros. E ese proceso aínda continúa, a unha velocidade que pode chegar a 1 milímetro ao ano. Pero hai algo importante: as montañas non medran de xeito continuo; o terreo acumula tensión durante moito tempo e, de súpeto, libérase mediante sismos ou terremotos.

Seguro que non serán, desgraciadamente, os últimos. Lembremos na historia cales foron máis significativos: 1431 en Granada, 1531 en Baza, 1884 en Arenas del Rey (o máis fatídico polo número de mortos), 1956 en Albolote, 1979 en Granada, 2021 en Granada e 2026 en Alhendín.

FONTE: 20minutos.es e rtve.es      Imaxes: 20minutos.es e IGN

Descobren o cefalópodo máis antigo coñecido: tiña unha cuncha de ao redor dun milímetro que escondía unha innovación revolucionaria

Reconstrución artística de como puido ser Eoceras, o novo xénero de cefalópodo primitivo / Yang Dinghua

Durante décadas, a orixe dos cefalópodos foi un dos grandes enigmas da paleontoloxía. Polbos, luras, xibas e nautilos forman hoxe un dos grupos de animais mariños máis sofisticados do planeta, capaces de desprazarse con rapidez, cazar activamente e mesmo resolver problemas complexos. Con todo, reconstruír os seus primeiros pasos evolutivos sempre resultara especialmente difícil pola escaseza de fósiles dos primeiros momentos do Cámbrico.

Agora, un achado realizado no sur da China podería cambiar esa historia. Un equipo internacional de investigadores identificou un pequeno organismo mariño de apenas un milímetro de lonxitude que viviu hai uns 520 millóns de anos e que presenta a evidencia máis antiga coñecida dunha estrutura crave na evolución dos cefalópodos: o sifúnculo, o conduto interno que permitiu controlar a flotabilidade das súas cunchas.

O descubrimento, publicado na revista Nature, non só adianta nuns 30 millóns de anos o rexistro fósil deste grupo de moluscos, senón que tamén chea un dos baleiros máis importantes entre as predicións realizadas mediante estudos xenéticos e as probas achegadas ata o de agora polo rexistro paleontolóxico.

Os investigadores bautizaron á nova especie como Eoceras shaanxiense, un nome que fai referencia tanto á súa antigüidade como á provincia chinesa onde foron atopados os exemplares. Aínda que o seu aspecto dista moito do dun polbo moderno, este diminuto animal podería representar un dos primeiros capítulos dunha historia evolutiva que acabaría dando lugar a algúns dos depredadores máis exitosos dos océanos. 

A innovación que fai tan especial a este fósil apenas ocupa unha fracción de milímetro. Trátase do sifúnculo, un estreito tubo que atravesa as cámaras internas da cuncha de determinados cefalópodos.

En especies posteriores, este conduto permitiu regular a cantidade de líquido e gas almacenados no interior da cuncha, modificando así a flotabilidade do animal. Grazas a este mecanismo, os cefalópodos puideron abandonar progresivamente o fondo mariño e desprazarse libremente pola columna de auga, un cambio que transformou por completo o seu modo de vida.

Os científicos consideran que esta innovación foi tan importante como a aparición da propulsión a barullo, xa que ambas as características acabaron convertendo aos cefalópodos en cazadores activos.

Como explican os autores do estudo, "combinado coa propulsión a barullo, o sifúnculo permitiu aos cefalópodos adoptar un estilo de vida nectónico e predominantemente depredador mediante unha regulación prolongada da súa flotabilidade".

Ata o de agora, o exemplar máis antigo aceptado pertencía á especie Plectronoceras cambria, do Cámbrico superior. Con todo, esa especie aparecía moito despois da data suxerida polos reloxos moleculares, que situaban a orixe do grupo precisamente durante a explosión cámbrica.

Distintos estados de conservación dos fósiles de Eoceras atopados na formación Shuijingtuo, de hai uns 520 millóns de anos / NIGPAS

O novo fósil procede da formación Shuijingtuo, no sur da China, un xacemento famoso por albergar pequenos fósiis mineralizados que conservan algúns dos primeiros representantes de numerosos grupos animais.

Os investigadores analizaron 32 exemplares utilizando microscopía electrónica de varrido e tomografía computarizada de alta resolución, técnicas que permitiron reconstruír tanto o exterior como o interior das diminutas cunchas.

A primeira ollada, Eoceras shaanxiense parece unha pequena cuncha cónica completamente recta. Con todo, o verdadeiro interese aparece no seu interior.

As imaxes revelaron varias cámaras separadas por tabiques e, percorrendo un dos laterais, un fino tubo segmentado conectado mediante diminutas canles. Tras comparar esta estrutura coa anatomía de cefalópodos posteriores, os investigadores concluíron que se trata do exemplo máis antigo coñecido dun sifúnculo primitivo.

En palabras do equipo científico, "en conxunto, estas características identifican o tubo segmentado de Eoceras shaanxiense como un candidato a sifúnculo primordial dos cefalópodos".

Segundo a súa hipótese, a evolución seguiría tres grandes pasos. En primeiro lugar apareceron moluscos con cunchas rectas divididas por cámaras internas. Máis adiante evolucionou un conduto segmentado que mantiña a comunicación entre esas cámaras, o estadio que representaría Eoceras. Finalmente xurdiría o sifúnculo completamente desenvolvido que caracteriza aos cefalópodos posteriores.

Este escenario axuda a explicar unha transición evolutiva que ata o de agora permanecía practicamente oculta pola falta de fósiles.

O estudo tamén apoia as estimacións obtidas mediante análises xenéticas, que levaban anos apuntando a unha orixe moito máis antiga do grupo do que reflectía o rexistro fósil dispoñible.

A pesar de posuír esta innovación anatómica, os investigadores cren que Eoceras shaanxiense aínda estaba lonxe de converterse nun nadador eficiente. O seu sistema de regulación de flotabilidade era extremadamente simple e todo indica que pasaba gran parte da súa vida desprazándose sobre o fondo mariño.

Ademais, o fósil unicamente conserva a cuncha mineralizada. Non existen restos de tecidos brandos, polo que resulta imposible saber como eran os seus tentáculos, a súa musculatura ou se xa dispoñía dun embude funcional para impulsarse mediante chorros de auga.

Por ese motivo, os autores do traballo manteñen unha postura prudente e consideran que serán necesarios novos descubrimentos para reconstruír con maior precisión as primeiras etapas evolutivas dos cefalópodos.

Como recoñecen no estudo, aínda quedan numerosas incógnitas por resolver sobre a orixe dun dos grupos de animais máis extraordinarios que existiron nos océanos.

FONTE: Christian Pérez/muyinteresante.okdiario.com

Aparece un peixe cavernícola sen ollos nunha cova de Alabama: podería ser un dos máis raros do planeta

Descobren en Alabama un peixe cavernícola cego bautizado en honra ao Demogorgon da mitoloxía / Matthew Niemiller/Universidade de Auburn en Montgomery

Durante máis de catro décadas, un pequeno sistema de covas do norte de Alabama recibiu a visita constante de biólogos, espeleólogos e especialistas en conservación. Mes tras mes, os investigadores percorrían as súas galerías alagadas para controlar o estado dunha das especies máis ameazadas dos Estados Unidos: o camarón cavernícola de Alabama. Parecía un lugar onde xa non quedaban grandes secretos por descubrir. Pero a natureza ten unha extraordinaria capacidade para desmentir as nosas certezas.

En febreiro de 2025, durante unha desas inspeccións rutineiras, un peixe branco, sen ollos e de apenas uns centímetros chamou a atención dos investigadores. A primeira ollada lembraba a outros peixes cavernícolas que xa habitan a rexión, pero había algo diferente no seu aspecto. A súa cabeza era máis robusta, o fuciño presentaba unha forma inusual e o corpo mostraba trazos que ningún dos especialistas esperaba atopar.

Aquela primeira impresión terminou converténdose nun dos descubrimentos zoolóxicos máis sorprendentes dos últimos anos. Tal e como revela un estudo publicado en Scientific Reports, as análises posteriores demostraron que non só se trataba dunha especie descoñecida, senón dunha liñaxe completamente nova para a ciencia, bautizado como Demogorgonichthys arcanus.

A noticia responde a unha pregunta que calquera pode facerse: como é posible que aínda aparezan novos vertebrados en lugares que os científicos levan estudando durante décadas? A resposta obriga a reformular a nosa idea do ben que coñecemos o planeta e demostra que, mesmo baixo os nosos pés, seguen existindo ecosistemas practicamente inexplorados.

Aínda que desde o exterior pareza unha simple cavidade na rocha, en realidade forma parte dun enorme sistema de acuíferos e galerías subterráneas. Son espazos onde nunca chega a luz solar, os alimentos son escasos e as condicións apenas cambian durante miles de anos.

Vivir alí supón enfrontarse a unha contorna radicalmente distinta ao de calquera río ou lago superficial. Nese escenario, moitas especies evolucionan de xeito independente durante centos de miles ou mesmo millóns de anos.

O resultado adoita parecer estraño para os nosos ollos. Peces completamente despigmentados, sen ollos funcionais, con órganos sensoriais extremadamente desenvolvidos e metabolismos moi lentos. Con todo, esa aparencia non representa unha perda evolutiva, senón todo o contrario: é unha extraordinaria adaptación a un dos ambientes máis difíciles do planeta.

Unha boa analoxía sería imaxinar un coche deseñado exclusivamente para circular polo deserto. Probablemente renunciaría a elementos innecesarios para gañar eficiencia. Nas covas ocorre algo parecido. Os ollos deixan de achegar vantaxes cando nunca existe luz, mentres que outros sentidos cobran unha importancia decisiva para localizar alimento ou detectar obstáculos.

Precisamente esa especialización extrema converte aos peixes cavernícolas nalgúns dos vertebrados máis singulares coñecidos.

Este pequeno peixe cego, de apenas cinco centímetros, podería vivir unicamente nunha soa cova coñecida / Matthew L. Niemiller et ao, Scientific Reports (2026)

O máis rechamante do descubrimento é que Demogorgonichthys arcanus non habitaba unha cova descoñecida nin un remoto recuncho inaccesible do planeta. Vivía en Bobcat Cave, un sistema kárstico situado dentro da base militar de Redstone Arsenal, preto de Huntsville (Alabama), que foi obxecto de estudos biolóxicos continuos desde principios da década de 1990.

Ata o de agora pensábase que o único peixe cavernícola habitual era o coñecido peixe das covas do sur (Typhlichthys subterraneus). Con todo, os investigadores comprobaron que ambos compartían as mesmas augas a pesar de pertencer a ramas evolutivas moi diferentes.

Tal e como indica o estudo, esta convivencia demostra que a adaptación á vida subterránea produciuse de xeito independente en distintas liñaxes, un fenómeno moito menos frecuente do que podería parecer.

É como descubrir que dúas persoas que parecen irmáns polo seu aspecto pertencen, en realidade, a familias completamente distintas e que simplemente desenvolveron características similares porque creceron en ambientes idénticos.

Ese fenómeno recibe o nome de evolución converxente e constitúe unha das mellores probas de como a selección natural pode conducir a solucións moi parecidas cando diferentes especies afrontan exactamente os mesmos desafíos ambientais.

O novo peixe presentaba unha chepa moi marcada detrás da cabeza, un fuciño máis longo e aplanado e unha disposición distinta de determinados órganos sensoriais distribuídos sobre a pel. Tamén carecía completamente de pigmentación visible.

Pero os investigadores necesitaban probas moito máis sólidas. Para iso recorreron tanto a tomografías computarizadas de alta resolución como á análise de varios xenes e do xenoma mitocondrial completo.

Os resultados confirmaron que o animal estaba claramente separado do resto de peixes cavernícolas norteamericanos. De feito, a distancia xenética era suficiente para xustificar a creación dun novo xénero, algo extraordinariamente pouco habitual nun grupo tan estudado como os Amblyopsidae.

Un dos achados máis interesantes afectou o xene da rodopsina, fundamental para a sensibilidade á luz. No caso deste peixe, unha parte importante dese xene aparece eliminada, o que provoca que deixe de funcionar correctamente.

Noutras palabras, este peixe non só vive sen ollos visibles, senón que ademais perdeu parte da maquinaria xenética asociada á percepción da luz.

Os autores elixiron Demogorgonichthys polo Demogorgon, unha criatura vinculada desde hai séculos á mitoloxía do inframundo e posteriormente popularizada polos xogos de rol e a serie Stranger Things.

O termo arcanus, pola súa banda, significa "oculto", "secreto" ou "escondido" en latín. A combinación resulta especialmente apropiada para un animal que permaneceu inadvertido durante décadas nunha das covas mellor estudadas dos Estados Unidos.

Tal e como explican os investigadores no propio traballo científico, o nome reflicte tanto o seu hábitat subterráneo como o feito de que probablemente pase a maior parte da súa vida no acuífero profundo, fóra do alcance dos seres humanos.

Os científicos estiman que toda a súa área de distribución ocupa apenas uns poucos quilómetros cadrados e consideran que a especie cumpre os criterios para ser catalogada como En Perigo Crítico debido á súa distribución extremadamente restrinxida.

Paradoxalmente, o seu mellor aliado pode ser precisamente o lugar onde vive.

Bobcat Cave atópase dentro dunha instalación militar federal onde o acceso está moi restrinxido e o desenvolvemento urbanístico resulta limitado. Esa circunstancia contribuíu indirectamente a preservar a contorna durante décadas, aínda que os investigadores advirten de que o maior risco segue sendo a contaminación das augas subterráneas, especialmente conforme continúa crecendo a área metropolitana de Huntsville.

O descubrimento tamén lembra que protexer unha cova non basta. Todo o terreo situado sobre o acuífero forma parte do mesmo ecosistema. O que sucede na superficie acaba chegando á auga onde sobreviven estes animais.

Quizá o ensino máis importante desta historia non sexa o nome do peixe nin o seu peculiar aspecto.

O verdadeiramente sorprendente é comprobar que aínda existen vertebrados completamente descoñecidos en lugares onde os científicos levan traballando xeración tras xeración.

Durante moito tempo asumiuse que as grandes sorpresas biolóxicas só podían aparecer en selvas remotas ou en fondos oceánicos inexplorados. Con todo, este estudo demostra que mesmo un ecosistema monitorizado durante corenta anos aínda pode esconder especies novas.

Cada nova especie descuberta axuda a reconstruír a historia da evolución, mellora a nosa comprensión sobre como se adaptan os organismos a ambientes extremos e ofrece novas pistas sobre o funcionamento de ecosistemas que tamén abastecen de auga a millóns de persoas.

Nese sentido, o pequeno peixe branco de Bobcat Cave representa moito máis que unha curiosidade zoolóxica. É a proba de que a natureza segue gardando segredos extraordinarios xusto debaixo dos nosos pés e de que aínda sabemos moito menos do noso propio planeta do que nos gustaría crer.

FONTE: Christian Pérez/muyinteresante.okdiario.com

O segredo está no xiro: ciencia, historia e potra detrás do pomo da porta

As portas, esas grandes esquecidas da historia, acompáñannos desde que o ser humano decidiu que a súa cova ou a súa choza necesitaban algo máis que un simple buraco para protexerse do frío e dos animais. Con todo, o verdadeiramente fascinante non é a porta en si, senón ese pequeno artefacto que accionamos case de xeito automático centos de veces ao día: o pomo.

E é que durante miles de anos abrir unha porta era unha tarefa bastante máis rudimentaria. No Antigo Exipto, por exemplo, as portas eran laxas pesadas de madeira ou pedra que se movían mediante pivotes inseridos no chan e o dintel. Para abrilas bastaba con empuxar ou tirar delas. En Mesopotamia, Grecia ou Roma atopamos sistemas similares: grandes follas que viraban sobre eixos e que, en ocasións, incorporaban barras horizontais ou simples argolas metálicas.

Esas argolas, de feito, poderían considerarse os devanceiros máis directos do tirador. Eran prácticas: permitían agarrar a porta sen danala e facilitaban o movemento. Pero non había aínda un mecanismo interno que controlase a apertura. A porta, en esencia, era un obxecto pasivo. Abríase ou pechábase, pero non ’decidía’ quen podía pasar.

O gran salto conceptual chegou coa necesidade de dotar á porta de seguridade. A medida que as sociedades se volveron máis complexas xurdiu a obsesión por controlar o acceso aos espazos. Non bastaba con pechar, había que impedir que outros abrisen.

Así naceron as primeiras pechaduras, algunhas sorprendentemente sofisticadas. Os exipcios xa utilizaban sistemas de pasadores de madeira que se accionaban con chaves tamén de madeira, unha especie de antecedente primitivo das pechaduras modernas.

Con todo, durante séculos, o mecanismo de peche e o sistema de apertura permaneceron relativamente independentes. Podías ter unha pechadura, pero seguías necesitando empuxar ou tirar da porta para abrila. Faltaba integrar ambas as funcións nun único xesto. Aquí é onde entra en escena o tirador moderno e, máis concretamente, o pomo. A súa aparición está ligada a un problema práctico moi concreto: como accionar un mecanismo interno, un pestillo, de forma sinxela, rápida e sen necesidade de ferramentas externas?

O pomo, tal e como o coñecemos hoxe, combina dúas funcións nunha soa peza. Por unha banda, ofrece unha superficie ergonómica que permite aplicar forza para abrir ou pechar a porta. Por outro, e isto é o revolucionario, está conectado a un eixo que acciona un resorte interno. Ao viralo, retrae o pestillo que mantén a porta pechada. É dicir, converte un movemento simple da man nunha operación mecánica complexa.

A orixe deste sistema adoita situarse en Europa entre os séculos XVII e XVIII, aínda que a súa popularización chegou máis tarde, no século XIX, coincidindo coa Revolución Industrial. Foi entón cando a fabricación en serie permitiu estandarizar pezas e abaratar custos. Un dos nomes máis citados nesta historia é o do inventor estadounidense Osbourn Dorsey, quen en 1878 patentou un deseño de pomo de porta mellorado cun mecanismo interno máis eficiente. Non foi o primeiro en idear un sistema similar, pero si un dos que contribuíron á súa difusión masiva.

Agora ben, foi o pomo froito da potra? A resposta, como adoita ocorrer na historia da ciencia, é matizada. Non estamos ante un descubrimento accidental no sentido clásico, como a penicilina de Fleming ou o microondas derivado dun radar. O pomo non apareceu porque alguén buscase unha cousa e atopase outra inesperadamente.

Máis ben foi o resultado dunha evolución gradual, impulsada por necesidades prácticas moi concretas: seguridade, comodidade e eficiencia. Con todo, si hai un compoñente de creatividade inesperada, de combinación de ideas previas que encaixa co que poderiamos chamar unha «potra branda». Alguén tivo a intuición de unir tres elementos que xa existían por separado: o tirador, o eixo xiratorio e o pestillo con resorte. Esa integración non era obvia, requiría imaxinar que un simple xiro de boneca podía activar un mecanismo oculto dentro da porta.

Ademais, a forma esférica do pomo non é casual. Responde a unha solución ergonómica case universal: a esfera permite agarrar desde múltiples ángulos e distribuír a forza de xeito uniforme. Pero tamén ten un punto de intuición enxeñosa. A diferenza dunha panca ou unha barra, o pomo obriga a virar, e ese xiro é precisamente o que acciona o mecanismo interno. Forma e función fúndense de xeito case perfecto.

Porque, á fin e ao cabo, a historia da ciencia está chea de portas. E algunhas das máis interesantes non se abren empuxando, senón virando.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia

Detectada por primeira vez a atmosfera dun planeta rochoso nunha zona habitable

Visualización artística do exoplaneta LHS 1140 b / Melissa Weiss

Astrónomos da Universidade de Harvard (EUA) detectaron por primeira vez unha atmosfera nun planeta rochoso similar á Terra que orbita dentro dunha zona habitable. Este achado achega a proba máis sólida ata a data de que poderían existir mundos similares máis aló do noso sistema solar. O estudo, publicado na revista Science, presenta os resultados de observacións que detectaron unha fuga de helio da atmosfera de LHS 1140, un exoplaneta rochoso que se sitúa a 48 anos luz do noso mundo.

“Unha atmosfera é esencial para que un planeta poida albergar vida tal e como a coñecemos”, explica o autor principal e investigador de Ciencias da Terra e Planetarias na institución americana, Collin Cherubim. “Esta é a primeira vez que se atopou unha atmosfera nun planeta rochoso situado na zona habitable doutra estrela”, indica.

LHS 1140 orbita ao redor dunha anana vermella dentro da zona habitable da súa estrela, é dicir, a rexión na que as temperaturas e as condicións ambientais se atopan nun rango que permitiría a existencia de auga líquida na superficie. Ata o de agora, os astrónomos descubriran miles de exoplanetas, entre eles algúns mundos rochosos situados en zonas habitables, pero determinar se eses planetas tiñan atmosfera era un reto.

“Hai 20 anos preguntabámonos se existían outros planetas parecidos á Terra”, afirmou o catedrático da mesma institución americana, Robin Wordsworth. “Descubrimos que algúns son comúns e atopamos outros na zona habitable. A seguinte pregunta era se algún deles lograría conservar unha atmosfera. Agora sabemos que polo menos un o fixo”, indica.

O modelo teórico dos investigadores predixo que LHS 1140 b ten unha atmosfera superior rica en helio que se está escapando lentamente ao espazo. Para comprendelo, o equipo utilizou o espectrógrafo Warm Infrared Echelle (WINERED) do telescopio Magellan situado no Observatorio das Campás, en Chile.

Nun principio, observaron unha aliñación pouco habitual entre este planeta e outro que transitaron por diante da súa estrela a mesma noite. Aínda que un deles non mostraba indicios de ter atmosfera, o outro, LHS 1140 b, presentaba fugas de helio ao seu redor, o que confirmou que conserva unha atmosfera.

Collin analizou os planetas que se coñecían e predixo que este tería unha atmosfera de helio, explicaron os autores. A continuación, organizou o tempo de observación co telescopio, obtivo os datos e a detección resultou ser estatisticamente sólida.

Segundo os astrónomos, é probable que a atmosfera do planeta sobrevivise durante máis de 3.000 millóns de anos, o que a converte nun obxectivo valioso para futuras observacións. Os expertos afirmaron que lles gustaría determinar a composición completa da atmosfera e investigar no futuro se o planeta ten océanos na súa superficie ou outras características asociadas á habitabilidade. El e os seus colegas tamén utilizarán o seu modelo para buscar outros mundos similares.

“Isto supuxo unha validación do modelo e, con sorte, será só a primeira de moitas máis observacións por vir”, afirmou Cherubim. Os achados suxiren que as observacións terrestres en busca de gases ‘escapistas’ poderían converterse nunha ferramenta importante para estudar as atmosferas dos exoplanetas rochosos.

FONTE: gciencia.com