A NASA descobre que en Titán non hai un océano, senón un granizado que multiplica a posibilidade de vida

A luz do Sol reflíctese nos mares do polo norte de Titán, nunha imaxe tomada pola sonda Cassini da NASA tomada en 2014 / NASA

Durante case dúas décadas, o lugar predilecto para atopar vida máis aló da Terra era un mundo realmente alieníxena: Titán, a maior lúa de Saturno. Baixo a súa espesa atmosfera laranxa, comparable á da Terra, e os seus lagos e mares de metano parecía esconderse un océano global de auga líquida, enterrado baixo quilómetros de xeo. Agora, un novo estudo liderado por científicos da NASA obriga a repensar esta imaxe: Titán non alberga un océano subterráneo, senón unha inmensa capa de xeo quente, parcialmente derretido. Ao contrario do que se podería pensar, as posibilidades de que haxa vida nesta contorna “multiplícanse”.

“A maior implicación deste achado é a existencia de ambientes moi distintos dentro dos mundos extraterrestres, comparado co que pensabamos hai uns anos”, explica a este diario Flavio Petricca, investigador da NASA e primeiro autor do estudo.

A conclusión nace dunha relectura minuciosa dos datos da sonda Cassini, que orbitou Saturno e sobrevoou Titán en múltiples ocasións entre 2004 e 2017. As medicións gravitatorias desta nave robótica interpretáronse como a pegada inequívoca dun océano baixo a superficie de xeo. O satélite respondía de forma esaxerada á descomunal forza de gravidade de Saturno, deformándose como o faría unha esfera cunha capa líquida no seu interior. Pero todas as medidas captadas pola nave non podían ser verdade ao mesmo tempo. “Esta é a primeira vez que podemos cadrar todos os datos cun modelo exacto do interior de Titán”, resume Petricca.

A clave do novo estudo está en estudar o tempo que tarda Titán en responder á forza de atracción de Saturno. Se existise un océano global, a deformación do satélite sería case instantánea, como as mareas que seguen o paso da Lúa sobre os océanos terrestres. Con todo, ao aplicar novas técnicas de procesado dos datos de radio de Cassini, o equipo detectou un desfasamento.

“Se estiveses de pé sobre a superficie de Titán e Saturno pasase sobre a túa cabeza, o terreo baixo os teus pés só empezaría a elevarse unhas 15 horas máis tarde”, explica Petricca. “Isto é unha forte indicación de que o interior de Titán está feito dunha capa de xeo granizado con bolsas de auga amplamente distribuídas, e non dun océano global profundo e interconectado”, engade. Este xeo granizado disiparía a enerxía transmitida por Saturno xusto na cantidade observada.

O resultado debuxa unha estrutura interior de Titán radicalmente distinta á que se imaxinou. O océano é en realidade unha “hidrosfera” duns 550 quilómetros de profundidade feita no seu maior parte de xeo a alta presión, e que contén innumerables bolsas de auga líquida cuxo interior pode alcanzar os 20 graos. Aínda que estas burbullas non se comunican entre si para formar un océano global, o volume total de auga líquida dentro destas balsas podería ser comparable ao de todo o océano Atlántico, destacan os investigadores da axencia espacial de Estados Unidos.

Na superficie de Titán hai ríos, lagos e mares de metano e etano líquidos. Na súa atmosfera fórmanse nubes, chove, hai estacións e procesos químicos complexos que lembran á Terra primitiva. Cassini revelou dunas de hidrocarburos, mares polares e unha química orgánica rica, capaz de producir moléculas precursoras da vida, e mesmo vesículas que poderían ser o primeiro paso cara á formación de células vivas, segundo estudos recentes da propia NASA.

Durante anos, o suposto océano subterráneo de auga salgada completaba ese retrato: un mundo con enerxía, química e auga líquida, os tres ingredientes clásicos da habitabilidade. O novo estudo non elimina a auga do escenario, pero redistribúea. En lugar dun océano continuo, propón innumerables nichos illados, algo parecido aos ecosistemas que prosperan no xeo mariño das rexións polares terrestres.

Estes ambientes “poden ser especialmente interesantes para a astrobioloxía”, razoa Antonio Genova, investigador da Universidade de Roma Sapienza, e coautor do estudo, publicado en Nature. “As bolsas de auga líquida engastadas no xeo poden concentrar sales e moléculas orgánicas, creando solucións líquidas de gran riqueza química. A forte convección podería transportar estas burbullas cara arriba e cara abaixo, conectando o fondo rochoso do océano” e o material orgánico que abunda nos lagos e ríos da superficie. É algo nunca visto nunha lúa do sistema solar.

A hipótese poderá poñerse a proba grazas á misión Dragonfly, un dron da NASA que explorará a superficie de Titán na década de 2030. Ademais de estudar a química orgánica, esta nave levará un sismómetro que verá o interior da lúa. Grazas a misións como esta, ou a sonda Clipper, que chegará a Europa, a lúa de Xúpiter, en 2030, “a próxima década supoñerá un punto de inflexión na nosa procura de contornas potencialmente habitables no sistema solar”, aventura Petricca.

Rosaly Lopes, investigadora da NASA e unha das principais defensoras da teoría oceánica, destaca a valía do novo estudo, no que non participou. “Fixeron un gran traballo”, opina. Pero engade unha puntualización importante: “Esta análise céntrase no presente de Titán, pero é moi probable que en tempos pasados si houbese un océano de auga líquida que se foi conxelando co tempo debido ás baixas temperaturas”. A especialista cre que o xeo quente “aumenta as posibilidades de que haxa bacterias capaces de sobrevivir nestes ambientes”. “A explicación é que nun océano aberto, o material orgánico estaría moi diluído, mentres que nestas bolsas estaría moito máis concentrado”, propón.

A astrónoma Noemí Pinilla-Alonso, experta en lúas xeadas, comenta o impacto que este estudo pode ter na comprensión destes corpos. “Titán é suficientemente diferente de Encélado [outra lúa saturniana], e Europa para que isto non poña en cuestión que sexan mundos oceánicos”, opina a investigadora do Instituto de Ciencias e Tecnoloxías Espaciais de Asturias, na Universidade de Oviedo. “Máis ben móstranos que hai un limiar entre satélite xeado grande e mundo oceánico, e que se Titán, como Ganímedes [lúa de Xúpiter], tivo no seu momento un océano, a disipación da enerxía depositada por Saturno é insuficiente para evitar a súa progresiva conxelación resultando nesa sucesión actual de capas de xeo próximo ao momento de fusión”, engade.

Juan Luis Rizos, investigador do Instituto de Astrofísica de Andalucía, destaca outra das implicacións do traballo. A órbita de Titán é lixeiramente excéntrica, con forma de elipse, pero está a facerse cada vez máis circular a medida que o satélite se afasta do seu planeta a un ritmo de 11 centímetros ao ano. A existencia do xeo quente e a súa capacidade de disipar a forza de gravidade de Saturno supón que terá unha traxectoria perfectamente circular en “uns 30 millóns de anos”, un suspiro en comparación coas escalas de tempo habituais no sistema solar.

FONTE: Nuño Domínguez/elpais.com/ciencia