Sabías que... Idade de Corda en lugar de Idade de Pedra? Así ignorou a arqueoloxía o traballo das mulleres prehistóricas

Unha muller dunha tribo de cazadores-recolectores cociña comida nunha fogueira e unha nena debuxa nas paredes / GORODENKOFF (GETTY IMAGES/ISTOCKPHOTO) 

Na Cova de Rideaux en Lespugue, ao sur de Francia, atopouse unha Venus paleolítica, unhas figuritas femininas de grandes cadeiras, seos e ventres. Atada á súa cintura, a Venus (de hai uns 20.000 anos, correspondente ao período gravetiense, e tallada en óso) vestiría o que parece unha saia de cordas retortas colgando dun cinto. A uns 6.700 quilómetros, a Venus de Gagarino, na actual Casaquistán, loce tamén unha saia de cordas, máis curta e prolixa que a francesa e colgando só por diante, aínda que apenas alcanza a cubrir un pouco, ou nada, do que as culturas modernas requiren que leve oculta unha muller.

As saias de cordas, xa sexan paleolíticas ou posteriores, neolíticas e da Idade do Bronce, non podían abrigar moito, nin cumprido a función do que agora entendemos por decoro. “Por que unha xente que tiña tan poucas cousas tomouse a molestia de confeccionar e vestir unha peza tan pouco funcional? E por que optaron as mulleres por lucir esta peza durante tantos milenios?“. Estas son algunhas das preguntas que Elisabeth Wayland Barber, de 85 anos, catedrática emérita de Arqueoloxía e Lingüística no Occidental College en Los Ángeles, facíase cando escribiu Os traballos das mulleres. Mulleres, teas e sociedade na antigüidade que agora publica en español Capitán Swing.

O libro que percorre máis de 20.000 anos de historia analizando o rexistro arqueolóxico dos produtos dunha tecnoloxía, a téxtil, que historicamente estivo en mans das mulleres e da que se sabe moi pouco. Tan pouco que, como conta Barber, nalgúns xacementos ata refugaban os pequenos farrapos que atopaban.

Barber fíxose coñecida no mundo da arqueoloxía a partir das dúas semanas que dedicou a estudar os escasos restos de tecidos prehistóricos e que, finalmente, convertéronse nun libro que tardou 17 anos en escribir e que contemplou, por primeira vez, a existencia dunha verdadeira artesanía téxtil naquela época remota: Prehistoric Téxtiles (Princeton University Press). Entón, nos oitenta, apenas puido publicar en revistas científicas porque nin sequera existían expertos na materia.

Con todo, nos grandes congresos de arqueoloxía sempre oía os pasos de investigadores correndo tras ela polos corredores: “Doutora Barber, doutora Barber, lembra, divertida, mire as miñas fotografías, son ferramentas téxtiles? É un tecido sofisticado?“. Salvo os grandes achados dos leitos lacustres de Suíza, as minas de sal de Austria e as turberas de Escandinavia, onde había moito material ao conservarse ben, os restos téxtiles non se consideraban importantes, explica a experta: “Non eran críticas nin indiferenza. Os meus profesores de Yale dicíanme que nesa época non podían fabricarse cousas así. Simplemente, non o vían”.

Barber, nacida en Pasadena (California) durante a Gran Depresión, aprendeu a coser con catro anos, a tecer, fiar… Saberes cos que demostrou que unha muller prehistórica podía tecer patróns complexos porque ela mesma reproduciunos cos utensilios que terían naquel tempo afastado. Pero, sobre todo, naqueles congresos preguntábanlle por elas, as mulleres que tecían.

Á falar do traballo das mulleres, o primeiro que tivo claro entre os historiadores é que debía ser compatible co coidado dos fillos e, precisamente, as tarefas do fiado, o tecido e a costura son repetitivas e pódense deixar e retomar sen gran desfeita. Adornos sinxelos como pulseiras, colares, brazaletes con contas enfiladas en cordas de fibras vexetais, tendóns ou crines, saias de cordas de liño e outras plantas silvestres fibrosas e posteriormente, de la de animais domesticados no Neolítico.

A outra tarefa que cumpre con estes criterios é a cociña. Así que as dúas actividades que acabaron por considerarse traballo esencial das mulleres, resultan ser dúas tecnoloxías cuxos produtos son extremadamente perecedoiros. Non é doado que queden restos de roupaxes ou alimentos cociñados miles de anos despois. Como pode entón afirmarse que hai uns 40.000 anos os nosos devanceiros inventaron a corda, retorcendo feixes de fibras febles, e a costura?

“As probas máis antigas coas que contamos son indirectas. A presenza de agullas de coser pasa a ser moi habitual e as contas de pedra, ósos e cunchas presentan perforacións cada vez máis finas. Ademais, as contas máis pequenas comezan a aparecer dispostas en fileiras ordenadas encima dos ósos dos mortos. Sen dúbida, estas contas estaban cosidas sobre pezas de vestir, de coiro, por exemplo. Pezas arqueolóxicas como estas ou as venus permiten deducir que a costura xa era coñecida”, explica Barber.

O anaco máis antigo de corda que, milagrosamente, sobreviviu é de hai 17.000 anos e atopouse nunha das covas pintadas de Lascaux. Por tanto, pode afirmarse que no Paleolítico dispoñían de cordas e fíos de fibra torcida e que os humanos dominaban todas as destrezas requiridas para producilas. Non en balde, levaban xa entre cinco e dez mil anos practicándoas, moito antes da revolución agrícola.

Para Barber, se os científicos do século XIX nomeasen os períodos prehistóricos tendo en conta o traballo das mulleres, en lugar da durabilidade dos materiais (Idade de Hierro, Idade de Bronce, etc.), poderían recoñecer outros fitos, como a invención da corda que denomina a “Revolución da Corda”. “O potencial que ten para dobregar ao mundo á vontade e o enxeño humanos foi tan grande que podería ser a arma invisible que permitiu á raza humana conquistar e desprazarse para ocupar ata o último nicho ecolóxico do planeta durante o Paleolítico Superior”, escribe no seu libro.

Aínda que hai murais, frescos ou cerámicas posteriores representando mulleres con fusos, teares e rocas, no Antigo Exipto ou Grecia, por exemplo, non pode afirmarse que a costura estaba exclusivamente nas mans de mulleres. Con todo, Marga Sánchez, catedrática de Prehistoria na Universidade de Granada, achega un dato significativo. En xacementos da Idade de Bronce e máis antigos, en poboacións megalíticas como na necrópole de Panoría, en Granada, atoparon vinculacións máis aló de obxectos, como punzóns, presentes sempre en tumbas femininas. Os actuais estudos de dentes demostran que existiron mulleres dedicadas ao téxtil e “sabémolo porque utilizaron a boca como unha terceira man: pasaban o fío e collíano cos dentes. O fregue do fío terminaba facendo uns surcos moi tremendos, moi marcados, que nas mulleres moi maiores mesmo están a piques de rompelos”, conta Sánchez.

Para Sánchez, autora do libro O que o corpo nos conta. Un percorrido físico e político das mulleres desde a prehistoria ata hoxe (Destino), o téxtil englobouse dentro desa neboenta do coidado, a crianza, o doméstico, unha habilidade suave, sen a importancia tecnolóxica dunha actividade complexa que, historicamente, obviouse. “Nin o traballo téxtil nin o doméstico vense nun museo ou un libro de texto. E non se ven porque non consideramos que sexan suficientemente importantes, cando son vitais”, critica. En poboacións mesoamericanas considerábase que o ser habilidosa no cociñado e o tecido era unha cuestión mesmo de diplomacia porque podía ofrecerse a quen viña o mellor, regalarlle un tecido ou servirlle unha boa comida.

“Cando a arqueoloxía do século XIX ponse a preguntar polo mundo da prehistoria, está a intentar contestar preguntas que son contemporáneas para eles. E se naquel momento as mulleres non podían nin votar, que importancia social, política e económica tiñan? E se non a tiñan no XIX, como a van a ter na prehistoria?”, pregúntase. Naquel momento, explica, o que buscan é a vinculación a actividades que se consideraban realmente importantes: a produción metalúrxica, a caza, a arte rupestre, as armas. Vinculadas os homes, son as que se expoñen nos museos.

Pero hai un último dato sobre a importancia dos tecidos. Tense a idea de que cando se inventa a metalurxia é para fabricar útiles. “Non é verdade”, afirma a arqueóloga española, “a primeira metalurxia é para facer adornos porque iso é consubstancial ao humano. Non podemos evitar adornarnos porque é unha manifestación da identidade colectiva, ao principio, e tamén da identidade individual. Forma parte do noso ser humano”. 

FONTE: Eugenia Angulo/elpais.com