Inferno Triásico: cando Europa quedou arrasada por incendios que duraron decenas de miles de anos

Na ilustración, proliferación de fentos a finais do Triásico / Mark Garlick

Hai máis de 200 millóns de anos, moito antes de que un asteroide puxese fin ao reinado dos dinosauros, o fin do mundo non chegou do ceo, de súpeto e en silencio, senón envolto no ruxido dun lume interminable. Unha boa parte da Terra transformouse, literalmente, nun pavoroso inferno de chamas e cinzas. Falamos da extinción masiva de finais do Triásico, un evento catastrófico que borrou do mapa á inmensa maioría das especies (o 76%) que nese momento habitaban o planeta.

Sabemos que aquela ’apocalipse biolóxica’ estivo directamente vinculado a un vulcanismo desbocado, froito do resquebraxamento do supercontinente Panxea que os xeólogos denominan a ’Provincia Magmática do Atlántico Central’. Aquelas erupcións colosais bombearon enormes cantidades de gases á atmosfera; de feito, investigacións recentes calcularon que se inxectaron ata 100.000 millóns de toneladas de dióxido de carbono durante aquela fase. O resultado foi un efecto invernadoiro extremo e un quecemento global letal que elevou os termómetros entre 5 e 10 graos Celsius de golpe.

O mundo asfixiouse e, como consecuencia, a vexetación dominada polos grandes bosques colapsou por completo. As paisaxes terrestres, profundamente alterados, arrasados pola seca e a erosión, foron rapidamente colonizados por fentos. Estas plantas, auténticas sobreviventes natas, formaron vastas ’sabanas’ ao largo e ancho de gran parte do que hoxe é o noroeste de Europa.

Agora, unha nova investigación liderada por xeólogos da Universidade de Utrecht (Países Baixos) e cuxos resultados se acaban de publicar en Nature Geoscience, descubriu que aquelas praderías prehistóricas eran extremadamente propensas a arder. Peor aínda, os propios fentos actuaron como a isca que alimentou algúns dos peores incendios forestais que tivo que sufrir o noso planeta.

Para chegar a estas conclusións, o equipo científico analizou unha serie de sedimentos procedentes de catro perforacións, incluíndo un núcleo de 640 metros de lonxitude recentemente extraído no Reino Unido.

Tradicionalmente, os investigadores reconstrúen os incendios do pasado remoto buscando carbón fósil ou rastrexando moléculas orgánicas coñecidas como hidrocarburos aromáticos policíclicos (HAP), que se forman no fume e caen á terra. Con todo, estas pistas poden ser enganosas: o carbón adoita fragmentarse, e as moléculas transportadas polo fume a miúdo caen moi lonxe do lume orixinal, ou simplemente non logran conservarse co paso dos eones. Por iso, esta vez os científicos idearon un método totalmente novo.

«A novidade deste estudo -explica Bas van de Schootbrugge, xeólogo da Universidade de Utrecht e autor principal da investigación- provén da análise dos cambios de cor en microfósiles orgánicos. Utilizamos unha técnica sinxela e de moi baixo custo que cuantifica a ’escuridade’ do pole e as esporas fósiles, o chamado Índice de Escuridade de Palinomorfos».

En condicións normais, a cor destes minúsculos fósiles orgánicos vaise escurecendo a medida que quedan enterrados a maior profundidade, simplemente porque a presión e a temperatura da Terra van ’cociñando’ aos poucos. Canto máis profundo, máis escuro.

«Pero aquí atopamos un patrón moi diferente», asegura Van de Schootbrugge. Nas mostras máis profundas e antigas dos núcleos de perforación, en efecto, o pole e as esporas son de cores claras. Pero xusto nas capas que corresponden ao intervalo da extinción masiva, vólvense repentinamente dunha cor marrón extremadamente escuro. Ao finalizar a extinción, as cores retornan ao amarelo claro. «Estabamos bastante desconcertados por este fenómeno, xa que ocorre nos catro núcleos exactamente ao mesmo tempo, de modo que non podía estar relacionado co enterramento dos sedimentos, pois as catro concas experimentaron historias xeolóxicas moi distintas.»

Tras máis de 15.000 medicións, os científicos comprobaron que o efecto afectaba por igual a todas as plantas. «Todas as familias de plantas mostran o mesmo efecto -escriben os autores- o que é un forte indicio de que foi o resultado dunha forza exterior». Esa ’zona escura’ coincidía cronoloxicamente coa explosión demográfica de fentos e cos abundantes picos de carbón no terreo. Non había dúbida: reflectía un período prolongado de lumes intensos e masivos.

Podemos comparar a este ’mar’ de fentos coa maleza altamente inflamable dos nosos bosques modernos durante unha intensa onda de calor, pero estendida a escala continental. Ademais, mentres que unha pradería adoita queimarse a nivel de chan, algunhas especies destes fentos formaban densas esteiras que funcionaban como auténticas ’escaleiras de lume’. O que permitía que as chamas rubisen velozmente pola vexetación, asfixiando de paso a calquera outra planta competidora.

«Os fentos son plantas verdadeiramente notables que resistiron moitas crises ao longo da historia da Terra -indica Van de Schootbrugge-, e hai especies que poden adaptarse a algúns das contornas máis extremas». Cando se secaban, as súas grosas alfombras vexetais convertíanse no combustible ideal. O lume devorábao todo sobre a superficie, pero o fento rebrotada desde as súas extensas redes de raíces subterráneas, estendendo o seu dominio nun intervalo infernal que se prolongou entre 40.000 e 300.000 anos.

«Os fentos responderon e proporcionaron o combustible que avivou as chamas, desencadeando repetidos incendios masivos. Un mundo verdadeiramente infernal», asegura o investigador. A situación de tensión medioambiental foi tan brutal que a vida tardaría ata 8 ou 9 millóns de anos en recuperar ecosistemas plenamente estables e complexos.

O traballo, desde logo, supón un inquietante aviso que ecoa con forza na actualidade. «A lección que podemos extraer de todo isto -conclúe Van de Schootbrugge-, é que a combinación do cambio climático, a deforestación e a propagación de especies oportunistas pode proporcionar todos os ingredientes para unha tormenta perfecta».

FONTE: José Manuel Nieves/abc.es/ciencia