SOLUCIÓN ENCRUCILLADO CCVIII
VERTICAIS: 1. CANDORCA 3. ANTIMONIO 5. GULAPO 7. ESTORNELA.
HORIZINTAIS: 2. CALELLA 4. NUAKCHOT 5. GUME 8. SUMIDOIRO 9. CARTELLE 10. HEVEA.
Máis cultura xeral!
Kenneth Geddes Wilson: O físico que descifrou o caos das transicións de fase
Como pasa a auga de líquido a vapor ou un pedazo de ferro de neutro a magnético? A primeira ollada, estes fenómenos parecen cotiáns, pero para a física teórica representaban un enigma monumental: que ocorre exactamente no instante en que a materia cambia drasticamente de estado?
Durante décadas, as ecuacións tradicionais colapsaban ao intentar explicar estes momentos críticos onde as fluctuacións ocorren a todas as escalas de tamaño de forma simultánea. Quen logrou romper esta rúa sen saída foi Kenneth Geddes Wilson, un físico teórico cuxa xenialidade non só lle valeu o Premio Nobel de Física en 1982, senón que redefiniu para sempre como entendemos a física teórica e o cálculo computacional.
Nado o 8 de xuño de 1936 en Waltham, Massachusetts-Estados Unidos, Kenneth Wilson medrou nunha contorna profundamente envorcada cara á ciencia. O seu pai, Edgar Bright Wilson, era un salientable catedrático de química na Universidade de Harvard, polo que o rigor científico formou parte da súa vida desde a infancia.
Con apenas 16 anos, Wilson ingresou no Instituto Tecnolóxico de Massachusetts (MIT) para estudar matemáticas, aínda que rapidamente reorientou a súa paixón cara á física teórica. Completou o seu doutoramento no Caltech (Instituto de Tecnoloxía de California) baixo a supervisión dunha lenda da física cuántica: Murray Gell-Mann (descubridor dos quarks).
Esta formación ao máis alto nivel proporcionoulle as ferramentas matemáticas necesarias para abordar problemas que a maioría dos científicos da época consideraban inabordables.
Para entender a magnitude do traballo de Wilson, é necesario comprender que ocorre durante unha transición de fase crítica:
-Escala atómica: As moléculas ou xiros magnéticos individuais interactúan entre si a distancias microscópicas.
-Escala macroscópica: O material completo cambia de propiedades (como a auga fervendo a 100 °C ou un imán perdendo o seu magnetismo ao quentarse).
-O dilema: Xusto no punto crítico do cambio, ocorren fluctuacións en todas as escalas intermedias ao mesmo tempo. Os métodos clásicos esixían calcular billóns de interaccións simultáneas, o que xeraba infinitos matemáticos inmanexables.
A física estándar sabía analizar o moi pequeno ou o moi grande, pero fallaba estrepitosamente ao intentar conectar ambas as dimensións nun só marco analítico.
Na década de 1970, mentres exercía como profesor na Universidade de Cornell, Wilson desenvolveu unha solución conceptual brillante a través da ferramenta coñecida como o Grupo de Renormalización.
En lugar de intentar resolver o problema completo dun só golpe, a técnica de Wilson propoñía un enfoque sistemático por etapas:
-Illamento de escalas: Analizar primeiro as fluctuacións á escala máis pequena (por exemplo, grupos reducidos de átomos).
-Media e escala: Substituír eses detalles microscópicos por un valor media efectivo e "afastar a lupa" á seguinte escala.
-Repetición iterativa: Aplicar a mesma transformación unha e outra vez ata que o comportamento global do sistema vólvese matematicamente claro e manexable.
Este enfoque non só resolveu o problema dos cambios de estado na materia condensada, senón que demostrou que sistemas físicos completamente distintos (como a magnetización e a ebulición dun fluído) comparten exactamente as mesmas leis universais no seu punto crítico.
Por esta monumental contribución á comprensión dos fenómenos críticos, a Real Academia das Ciencias de Suecia outorgoulle en solitario o Premio Nobel de Física en 1982.
Kenneth Wilson non limitou a súa carreira á física teórica en lapis e papel. Foi un dos pioneiros en comprender que o futuro da ciencia avanzada dependía da supercomputación.
-Cromodinámica cuántica en rede (Lattice Gauge Theory): Formulou unha variante da física cuántica onde o espazo-tempo divídese nunha rede de puntos discretos. Isto permitiu utilizar computadores para calcular a forza nuclear forte que mantén unidos aos quarks dentro dos protóns e neutróns.
-Impulsor da supercomputación pública: Na década de 1980, presionou activamente ao goberno de EEUU e á Fundación Nacional de Ciencias (NSF) para crear centros nacionais de supercomputación accesibles á comunidade académica.
-Evolución en Ohio State: En 1988 incorporouse á Universidade Estatal de Ohio, onde cofundó o Centro de Supercomputación de Ohio e dedicou os seus últimos anos á investigación en educación científica e métodos de ensino tecnolóxico.
Kenneth Geddes Wilson faleceu o 15 de xuño de 2013 en Ithaca, Nova York-Estados Unidos, aos 77 anos.
Wilson demostrou que ante problemas de complexidade abafadora, a clave non reside en observar máis forte, senón en aprender a cambiar a escala coa que miramos a realidade.
FONTE: noticiasdelaciencia.com/Amazings.com Imaxe: es.wikipedia.org
ENCRUCILLADO CCVIII
VERTICAIS: 1. Cetáceo da familia dos delfínidos, de ata dez metros no caso dos machos, bico arredondado, aleta dorsal triangular e cor negra no dorso e branca no ventre con manchas tamén brancas na cara e nos costados e de nome científico Orcinus orca 3. Elemento químico de propiedades intermedias entre os metais e os metaloides, de cor branca azulada e brillante, fácil de fragmentar e pulverizar, que aumenta a dureza dos metais cos que se asocia e de símbolo Sb 5. Cantidade pequena dun líquido ou bebida que se bebe dunha vez 7. Xogo que consiste en dar cun pau noutro máis pequeno e rematado en punta nos extremos, que está colocado no chan, de xeito que se fai saltar e, xa no aire, dáselle un segundo golpe que o despide a maior distancia.
HORIZINTAIS: 2. Rúa ou camiño moi estreito 4. Capital e cidade máis poboada de Mauritania 5. Bordo máis afiado dun instrumento cortante 8. Conduto, xeralmente subterráneo, polo que se evacúan as augas da chuvia e as procedentes de residuos das vivendas, da industria etc. 9. Concello da provincia de Ourensem pertencente á comarca da Terra de Celanova, onde se celebra a festa das Marabillas, un dos principais actos marianos da provincia 10. Árbore da familia das euforbiáceas que alcanza os 20 ou 30 metros de altura, coas follas grandes trifoliadas e caducas, flores pequenas e froitos explosivos que lanzan a semente a distancia, que segrega unha substancia coa que se fabrica o caucho e de nome científico Hevea brasiliensis.
AS 21 MARABILLAS NATURAIS DE ESPAÑA QUE HAI QUE VER UNHA VEZ NA VIDA (VIII)
Continúo coa serie adicada as 21 marabillas naturais que España alberga na súa gran variedade de paisaxes e ecosistemas, algunhas, recomendadas por expertos do Ilustre Colexio Oficial de Xeólogos (ICOG) e outras porque son as máis visitadas e eloxiadas polos que xa pasaron por aí.
Se onte falamos das Médulas, hoxe tócalle o turno a...
8. Canón de Río Lobos (Castela e León)
O Parque Natural do Canón del Río Lobos atópase no oeste da comunidade autónoma de Castela e León. Creado como Parque Natural o 10 de outubro de 1985, abarca unha superficie de máis de 10.000 hectáreas, das cales aproximadamente o 30% corresponden ao sueste da provincia de Burgos e o 70% ao noroeste da provincia de Soria.
Trátase dunha magnífica reserva natural con espectaculares paisaxes kársticos esculpidos ao longo do tempo polas augas do río Lobos. É coñecido sobre todo polos seus roteiros de sendeirismo, pola esotérica ermida templaria de San Bartolomé, e pola súa importante colonia de voitres leonados.
Continuará...
FONTE: Idea orixinal Cristina Acebal/expansión.com e es.wikipedia.org
TAL DÍA COMO HOXE: 19 DE SETEMBRO...
1580 En Alxer, o escritor español Miguel de Cervantes Saavedra é liberado do seu cativerio.
1783 En Versalles (Francia), os irmáns Montgolfier realizan o seu primeiro voo en globo.
1928 Nos Estados Unidos, Walt Disney estrea a primeira película sonora de animación.
1950 En Bélxica, o astrónomo luxemburgués Sylvain Arend (1902-1992) descobre o asteroide Antíloco (1583).
1982 Nos Estados Unidos, Scott Fahlman crea os primeiros emoticonos.
1991 Ötzi, o Home de Xeo é descuberto por uns turistas alemáns.
FONTE: hoyenlahistoria.com Imaxes: es.wikipedia.org, infobae.com, muycomputerpro.com e la sexta.com
Ensínannos que os planetas viran ao redor do Sol, pero iso non é do todo certo
Recreación artística dunha maqueta escolar do Sistema Solar, unha simplificación do seu movemento real arredor do baricentro / ChatGPT, César Noragueda.
Case todos conservamos a mesma estampa: unha gran esfera amarela preside a escena e oito mundos seguen roteiros ordenados. Mercurio pasa moi preto, Neptuno aparece relegado ao bordo, a Terra avanza polo seu camiño anual. O esquema é tan intuitivo que dá a impresión de describir literalmente o que sucede aí fóra con fidelidade.
Despois de todo, unha das grandes revolucións da ciencia consistiu precisamente en abandonar a antiga concepción do noso planeta quieto en metade do cosmos e aceptar que viaxamos ao redor do Sol.
Pero hai unha cuestión engorrosa nese retrato. O Sol atrae á Terra mediante a gravidade, por suposto. Tamén mantén ligado a Xúpiter, goberna cometas e condiciona o curso de innumerables obxectos menores. Agora ben, a atracción gravitatoria non funciona nunha soa dirección. O noso planeta tamén tira do Sol, igual que Xúpiter exerce sobre el unha forza aínda maior. Que un dos dous integrantes posúa moitísima máis masa non converte ao outro en gravitatoriamente irrelevante.
Así xorde unha greta na representación escolar. Se os planetas exercen atracción sobre a estrela central e esta responde a ese tirón, o Sol non pode permanecer absolutamente inmóbil mentres todo o demais o circunda. Entón, que está a ocorrer realmente? Que percorrido segue a Terra? E, sobre todo, que punto toma como referencia cando completa cada ano a súa volta?
Para resolver o enigma, necesitamos unha sinxela idea: o centro de masas. En astronomía, cando falamos da posición común ao redor da cal se moven dúas ou máis corpos unidos pola súa interacción gravitatoria, usamos tamén o termo baricentro.
Non ten por que haber alí nada material. É unha coordenada matemática determinada por como se reparte a masa entre os integrantes do sistema. Non exerce unha forza adicional nin actúa como un imán oculto: simplemente sinala o lugar de equilibrio desa repartición.
Imaxinemos a dúas persoas colleitas das mans mentres dan voltas. Se pesan exactamente o mesmo, o xiro de ambas as terá o seu eixo aproximadamente entre as dúas. Se unha é moito máis pesada, ese punto de equilibrio quedará máis preto dela. A persoa lixeira describirá un círculo amplo; a robusta percorrerá outro moito menor. Ningunha permanece completamente quieta.
No ceo sucede algo parecido, aínda que sen mans e a escalas descomunais. Canto maior sexa a desigualdade de masa, máis preto do corpo dominante aparecerá o baricentro.
Por iso, a nosa intuición pode enganarnos: se un apenas varía de posición e o compañeiro cobre unha órbita xigantesca, parece natural afirmar que o primeiro está practicamente quieto. A física, con todo, conserva a leve oscilación que o esquema simplificado adoita borrar.
Si. Esa formulación segue sendo válida e extraordinariamente útil para entender o comportamento xeral do noso planeta. O matiz consiste en que, se queremos ser máis precisos, ambos orbitan o seu centro de masas común.
A diferenza práctica entre estes dous xeitos de contalo resulta case inapreciable para a maioría dos propósitos cotiáns, pero conceptualmente vólvese decisiva. A precisión engadida non invalida a explicación anterior; mostra ata onde alcanza en termos físicos.
O Sol contén preto do 99,8% da masa do Sistema Solar. Fronte a semellante xigante, a contribución terrestre é minúscula. O baricentro do parella Sol-Terra sitúase moi próximo ao centro solar, profundamente dentro do propio Sol. Por iso, o percorrido solar debido ao noso planeta queda reducido a case nada fronte á vasta órbita terrestre.
Pensemos nun adulto corpulento que fai virar a un neno suxeitándoo polas mans. De lonxe, diríase que o neno rodea ao adulto, mentres este apenas cambia de sitio. Se observásemos con suficiente detalle, descubririamos que o adulto tamén traza un círculo moi reducido.
A expresión escolar non é, por tanto, unha mentira: é unha aproximación. A ciencia traballa constantemente con modelos así, representacións que eliminan detalles innecesarios para mostrar con claridade aquilo que importa en cada escala.
A Terra apenas consegue apartar ao Sol desa aparencia de quietude. Xúpiter conta outra historia. O planeta máis masivo do Sistema Solar posúe unhas 318 veces a masa da Terra e a súa influencia gravitatoria sobre o Sol é moito máis acusada. Aquí, o detalle inadvertido nos diagramas vólvese espectacular.
Se consideramos unicamente a parella formada polo Sol e Xúpiter, o seu baricentro medio atópase a uns 742.000 quilómetros do centro solar, o equivalente a 1,07 radios solares. Dito de forma máis intuitiva: ese punto aparece lixeiramente por encima da superficie visible solar. Neste caso, nin sequera cabe imaxinar ao xigante gasoso rodeando exactamente un punto situado dentro do Sol.
Recreación artística do Sol e Xúpiter orbitando o seu baricentro común / ChatGPT, César Noragueda.
Ambos orbitan o mesmo baricentro. Xúpiter completa un amplo circuíto en preto de doce anos, mentres o Sol executa outro moitísimo menor durante ese mesmo intervalo. É o famoso “bamboleo” estelar, palabra útil sempre que lembremos que non se trata dun tremor caprichoso: é a resposta do Sol á atracción do seu compañeiro planetario.
A escena transfórmase por completo. Xúpiter non é simplemente unha bóla que rodea un faro estático. Ambos os astros forman unha parella gravitatoria desigual cuxos percorridos están conectados. A disparidade de escala non elimina a reciprocidade do fenómeno.
Ata aquí illamos parellas para comprender o mecanismo, pero o Sistema Solar real non funciona por quendas. Mercurio, Venus, a Terra, Marte, Xúpiter, Saturno, Urano e Neptuno están a actuar simultaneamente, xunto con lúas, planetas ananos, asteroides, cometas e multitude de corpos menores. Cada un achega unha fracción modesta á repartición total de masa.
O conxunto posúe, por tanto, o seu propio baricentro. E aquí chega outra sorpresa: a súa posición non permanece fixa. Conforme os grandes planetas avanzan polas súas órbitas, modifícase a súa distribución ao redor do Sol; como consecuencia, o lugar de equilibrio tamén migra sen cesar. Pode acharse próximo ao centro solar, noutras ocasións afastarse del e mesmo quedar fóra da súa superficie.
Imaxinemos varias persoas de pesos distintos movéndose sobre unha gran plataforma. Aínda que ninguén entre nin saia, a zona onde a repartición se equilibra vai variando cando cada participante ocupa outra zona. Xúpiter e Saturno son especialmente importantes nesa danza cósmica pola súa elevada masa.
O Sol, por tanto, tampouco ocupa un trono permanente. Vai describindo un trazado complexo ao redor dese baricentro cambiante mentres os demais corpos proseguen a súa marcha.
Este matiz non serve unicamente para corrixir láminas escolares. A mesma física ofrece aos astrónomos un xeito extraordinario de descubrir planetas situados a anos luz, e ata estrelas compañeiras. Moitos permanecen ocultos polo resplandor da súa anfitrioa. Con todo, poden deixar unha pegada no comportamento do obxecto luminoso ao que acompañan.
Unha técnica é a velocidade radial. Cando unha estrela percorre a súa discreta órbita ao redor do centro de masas compartido, unhas veces achégase lixeiramente cara a nós e outras afástase. Ese vaivén modifica sutilmente as lonxitudes de onda da súa luz mediante o efecto Doppler. Ao medir esas variacións periódicas, os investigadores poden inferir un compañeiro que non ven.
Outra vía é a astrometría: rexistrar con exactitude extrema a posición dunha estrela no ceo e buscar desviacións ínfimas respecto a onde debería atoparse. Se algo invisible tira dela, esa perturbación pode descubrir ao responsable.
A idea é preciosa pola súa sinxeleza. Non necesitamos contemplar directamente outro mundo para sospeitar que existe, senón quebasta con observar como altera aquilo que si logramos medir. De feito, 51 Pegasi b, o primeiro exoplaneta confirmado xunto a unha estrela semellante ao Sol, foi descuberto en 1995 mediante velocidade radical.
Ao terminar esta viaxe, cabe regresar ao esquema inicial sen necesidade de rompelo. A Terra vira ao redor do Sol: a frase continúa sendo útil. Agora sabemos que detalle oculta: o Sol tamén responde o tirón terrestre e ambos os participantes forman parte dunha danza común.
Comprendelo cambia algo máis que unha ilustración. A gravidade non reparte os papeis entre un protagonista estático e unha colección de figurantes obedientes. Cada corpo afecta o resto. Algúns producen desprazamentos enormes; outros apenas deixan un sinal perceptible. A diferenza é de magnitude, non de principio.
Ademais, o Sistema Solar orbita o centro da Vía Láctea, xunto con todos os obxectos que mantén ligados. Non existe aquí un escenario ríxido cun cravo cósmico que o manteña ancorado. Hai relacións e traxectorias superpostas.
Quizá esa sexa a corrección máis interesante de todas. O universo aseméllase menos a un mecanismo construído sobre eixos perfectamente quietos que a unha coreografía xigantesca: cada elemento modifica, aínda que imperceptiblemente, o movemento dos demais.
FONTE: César Noragueda/muyinteresante.okdiario.com
AS 21 MARABILLAS NATURAIS DE ESPAÑA QUE HAI QUE VER UNHA VEZ NA VIDA (VII)
Continúo coa serie adicada as 21 marabillas naturais que España alberga na súa gran variedade de paisaxes e ecosistemas, algunhas, recomendadas por expertos do Ilustre Colexio Oficial de Xeólogos (ICOG) e outras porque son as máis visitadas e eloxiadas polos que xa pasaron por aí.
Se onte falamos do Parque Nacional de Doñana, hoxe tócalle o turno a...
7. As Medulas (León)
Declarado Patrimonio da Humanidade en 1997 pola UNESCO e Monumento Natural en 2002, estes outeiros avermellados das Medulas que se mesturan coa vexetación son unha das marabillas naturais do Bierzo, en León. Durante o Imperio romano, as Medulas foron unha importante mina de ouro, polo que no terreo se facilitaron accesos para a súa extracción e montouse unha complexa obra de enxeñería para a canalización da auga. Esta acción, que se desenvolveu durante máis de cen anos, tivo un importante impacto sobre a contorna, que fixo que a terra e a auga modelasen a paisaxe. Hai varios roteiros que percorre a zona e pódese acceder ao miradoiro da Orellán, desde onde se obteñen as mellores vistas do lugar.
Lamentablemente, en agosto de 2025, o lume afectounas, polo que se cabe aínda seía unha forma de solidaridade a súa visita.
Continuará...
FONTE: Idea orixinal Cristina Acebal/expansión.com e es.wikipedia.org
TAL DÍA COMO HOXE: 18 DE SETEMBRO...
96 Asasinato do emperador romano Domiciano, acaba con el a dinastía Flavia. É proclamado novo emperador Nerva e iniciando a dinastía Antonina.
1544 Francisco I de Francia e Carlos I de España (e emperador do Sacro Imperio Romano Xermánico), asinan a A Paz de Crépy, que supuxo a saída de Carlos da guerra italiana de 1542-1546.
1928 Juan de la Cierva fai o seu primeiro voo pola Canle da Mancha a bordo do seu autoxiro.
1977 O Voyager I toma a primeira fotografía da Terra e a Lúa xuntos.
1999 ETA declara unha tregua indefinida de xeito unilateral (concluída o tres de decembro de 1999).
2013 En Cupertino (EE.UU) Lánzase ao publico o sistema operativo móbil IOS 7.
FONTE: es.wikipedia.org e lavanguardia.com