Máis dun século despois dos seus grandes descubrimentos, o médico español Santiago Ramón e Cajal (1852-1934) segue sendo unha lenda científica en todo o mundo. E as súas ideas, adiantadas ao seu tempo, inspiran a quen persegue un dos maiores retos pendentes da Medicina: reparar o cerebro e os tecidos nerviosos.
El non buscaba milagrosos tratamentos. Simplemente fascináballe o sistema nervioso e dedicou gran parte da súa vida e a súa obra para estudalo e describilo. Descubriu así que o tecido nervioso e cerebral está composto por células individuais (as neuronas). A súa nova e revolucionaria teoría, a chamada «doutrina da neurona», foi o punto de partida da neurociencia moderna, e por ela gañou o premio Nobel de Medicina en 1906.
Autorretrato de Ramón e Cajal, alá por 1876, cando preparaba o sue doutoramento en Medicina
De feito, ata hoxe, perdura como o único premio en ciencias da Academia Sueca que é cento por cento español; non tanto polo feito de que o outro científico español cun Nobel, Severo Ochoa, traballase en Estados Unidos e compartise a súa nacionalidade de orixe coa de adopción cando lle foi concedido o galardón. Senón porque o bioquímico asturiano nunca dispoñería en España dos medios e a contorna necesarios para desenvolver o seu traballo, algo que é fundamental para un progreso científico sólido e sostido. Pero como rara excepción, iso non foi un impedimento para Ramón e Cajal. De feito, tan illada e solitaria era o seu labor que necesitou de apoios no estranxeiro para que o seu traballo fose difundido e tomado en serio, e tan raro era o seu caso que o antropólogo e intelectual Pedro Laín Entralgo situoulle á fronte do que acuñou como Xeración de Sabios, unha etiqueta que resultaría absurda noutros países con maior tradición científica.
Os logros de Ramón e Cajal foron posibles en tales condicións porque para alcanzalos bastouse cunha manchea de ferramentas rudimentarias: preparacións de tecido cerebral, algúns produtos químicos, microscopio, cámaras fotográficas, útiles de debuxo e unha incomparable intuición. Con só estes elementos foi capaz de desenvolver a doutrina da neurona, segundo a cal o tecido nervioso está composto por unidades discretas e interconectadas, responsables da actividade cerebral e nas cales o impulso se transmite nunha soa dirección. Resulta irónico que Ramón e Cajal tivese que compartir o premio co italiano Camilo Golgi, inventor do método de tinción que o español empregara; porque Golgi defendeu, mesmo no seu discurso de aceptación do premio, a errónea teoría de que as neuronas non eran células separadas, senón que formaban unha rede continua.
A Academia Sueca distinguiu aos dous investigadores en 1906 “en recoñecemento ao seu traballo na estrutura do sistema nervioso”. Pero o premio compartido é un agravio a Ramón e Cajal: Golgi só achegou un avance metodolóxico, mentres que o aragonés tivo que fundar unha nova rama da ciencia para ser recoñecido. Case podería dicirse que cada frase do discurso do Nobel de Ramón e Cajal serviu como punto de arranque para toda unha liña de investigación que encheu de científicos varios laboratorios durante un século. Pero se os seus achados individuais sitúanse no contexto do coñecemento actual, algún deles demostrou un significado tan transcendental que por si só merecería un segundo Nobel póstumo, se isto fose posible.
Parte do mérito de Ramón e Cajal consistiu en ver algo inédito onde outros xa miraran. En 1888, mentres estudaba ao microscopio as “bolboretas da alma”, como chamaba ás neuronas das súas preparacións, “observou que na árbore de prolongacións dun tipo de neuronas chamadas piramidais as ramas non eran lisas, senón que estaban cubertas de diminutas espiñas”, relata o neurobiólogo Javier de Felipe, profesor de investigación do Instituto Cajal (CSIC) e xefe do Laboratorio de Circuítos Corticais da Universidade Politécnica de Madrid e o CSIC. Ramón e Cajal propuxo que estas espiñas funcionaban como conexións entre esas prolongacións neuronais, chamadas dendritas, e os axóns, os cables que lanzan o impulso desde o corpo da neurona. Por tanto, as espiñas dendríticas actuarían como receptores na transmisión nerviosa.
Debuxos de neuronas realizados por Ramón e Cajal
“Non llo creron”, sinala De Felipe. “Os neurohistólogos do seu tempo, sobre todo alemáns, dicían que os seus debuxos só eran interpretacións artísticas da realidade”. Con todo, lonxe de amedrentarse, Ramón e Cajal fixo famoso o seu berro de guerra: “postos a tenacidade, aos aragoneses que nos boten alemáns”. O descubrimento das espiñas dendríticas pasou case no bico dos pés pola homenaxe da Academia Sueca ao seu traballo. Segundo De Felipe, “foi necesario esperar medio século para que a microscopía electrónica confirmase que as espiñas dendríticas eran postsinápticas”, é dicir, receptoras do impulso, tal e como Ramón e Cajal prognosticara.
As espiñas dendríticas comezaron a cobrar unha maior importancia na neurociencia na década de 1970, “cando se descubriu que as súas anomalías correspondíanse cun atraso mental”, apunta De Felipe. Desde entón demostrouse que estas púas neuronais non só son cruciais no procesamento de información, senón que actúan como unidades de memoria con funcións diferenciadas segundo a súa morfoloxía: “as espiñas grandes serían estables e representarían as trazas físicas da memoria a longo prazo, mentres que as pequenas serían móbiles e inestables e contribuirían á aprendizaxe”, explica De Felipe.
A investigación no campo das espiñas dendríticas continúa revelando achados de gran impacto. Así, a revista Science publicou que durmir despois da aprendizaxe estabiliza as espiñas recentemente formadas para consolidar a memoria, un mecanismo que explica por que o soño axuda a fixar os novos coñecementos. E tamén, un estudo na revista The Journal of Neuroscience identificaba un xene cuxos defectos provocan unha sobreabundancia de espiñas dendríticas, un fenómeno característico do autismo.
As investigacións do propio De Felipe revelaron que nas espiñas dendríticas reside unha parte do que nos distingue doutras especies. Os estudos comparativos indican que as espiñas son máis abundantes no cerebro humano. “As células piramidais da codia prefrontal humana teñen un 72% máis espiñas que o macaco, e aproximadamente catro veces máis que a codia prefrontal do tití ou a cortiza motora do rato”, detalla o neurobiólogo. As nosas espiñas tamén son máis longas e grosas. “As cabezas das espiñas no ser humano teñen o 100% máis de volume que na codia somatosensorial do rato, e a lonxitude do pescozo das espiñas é significativamente maior (aproximadamente o 30%) no humano que no rato”, engade De Felipe.
Todo o anterior suxire que as espiñas dendríticas conforman unha identidade distinta e irrepetible de cada cerebro. E para ilustralo, De Felipe concibiu a curiosa iniciativa de transformar esa pegada persoal en música. O equipo dirixido polo neurobiólogo publicou na revista Neuroinformatics a creación dunha ferramenta informática que asigna a cada espiña unha nota segundo os seus trazos morfolóxicos. “A idea é tocar a partitura resultante e escoitar como soa cada cerebro”. Baixo o título O canto das neuronas, o cuarteto de corda Almus interpretará dúas pezas que representan a música dun cerebro san e doutro con alzhéimer, un mal que destrúe as espiñas dendríticas. De Felipe pretende plasmar así como as novas tecnoloxías poden contribuír ao estudo das enfermidades neurodexenerativas. “Será a música a clave para descubrir algúns dos segredos que gardan os bosques neuronais?”, pregúntase o investigador.
Pero o legado de Cajal é moito máis que os seus achados individuais. Humanista, ademais de científico, está considerado como cabeza da chamada “Xeración de Sabios”. E non é para menos. Tras el xurdiu unha escola de discípulos, que lle seguiron con gran entusiasmo e dedicación toda a súa carreira. Rafael Lorente de Non (1902-1990), un dos últimos discípulos de Ramón e Cajal, chegou a ser unha de figúrala cumes da neurofisioloxía mundial. Fernando de Castro (1896-1967) realizou certos traballos que, a pesar de ser recoñecidos tarde, sentaron a base de numerosos estudos sobre os mecanismos últimos dos quimiorreceptores que el mesmo descubrira. Pío do Río Hortega (1882-1945) descubriu as microglías, as células do tecido nervioso que forman o sistema inmunitario do sistema nervioso central.
Ramón e Cajal foi máis que un premio Nobel. Máis que unha serie de lendarias ilustracións. Máis que o pai dunha xeración de brillantes científicos. Morreu o 18 de outubro de 1934, hai máis de oitenta e seis anos, pero as ideas de Santiago Ramón e Cajal seguen aínda moi vivas na investigación actual. E ese quizais sexa o maior valor do seu legado.
FONTE: Javier Yanes/bbvaopenmind.com/ventana al conocimiento
