CURIOSIDADES

A ciencia do fútbol: a física do balón e a bioloxía do céspede tamén xogan o Mundial

Trionda, o balón de Adidas do Mundial 2026, máis estable e predicible que outros de campionatos anteriores / FIFA

Que teñen que ver fútbol e ciencia? No vórtice dun Mundial como o que se disputa este 2026, ambos poderían parecer tan mutuamente excluíntes como a paixón e a razón: para moitos afeccionados, o deporte máis popular do globo é a primeira fronte á segunda, a clásica ‘furia española’.

España é hoxe a segunda selección do mundo segundo a FIFA. Pero cae ata o posto 25 en premios Nobel de ciencia, unha posición discreta para o seu nivel de desenvolvemento. Esta diferenza parece reflectir a distancia entre ambos ámbitos.

Con todo, o fútbol é o deporte sobre o que máis ciencia se publica: uns 14 000 estudos científicos ata 2020, aproximadamente a quinta parte de todos os traballos sobre deportes e un 60% máis artigos que o seguinte deporte máis estudado.

É evidente que o fútbol manexa un enorme volume de material científico en disciplinas como a medicina deportiva, a fisioterapia, a fisioloxía do exercicio, a nutrición, a biomecánica, a psicoloxía ou a análise de datos. Todo iso axuda a mellorar os programas de adestramento, polo que concentra un gran caudal de recursos por parte dos clubs supermillonarios.

O fútbol bebe continuamente de novos achados en múltiples áreas, incluso as menos obvias como a neurociencia. En 2014 un pequeno estudo xaponés mostrou que a estrela brasileira Neymar, antigo xogador do Fútbol Club Barcelona, utilizaba un 90% menos de actividade neuronal no control motor do pé que outros futbolistas de menor nivel.

En palabras do investigador en adestramento deportivo Michael John Ou’Keeffe, da Universidade de Queensland, o cerebro dun deportista excepcional funciona en modo ‘piloto automático’; non necesita procesar cada pequeno detalle porque o habitual xa o desconta o seu modelo mental.

O exemplo de Neymar sería un caso de procesamento preditivo ou codificación preditiva, unha teoría neurocientífica segundo a cal, explica Ou’Keeffe, o cerebro non é “unha computadora que examina toda a información sensorial que recibe constantemente, prioriza o importante e despois decide que acción tomar”, senón que “continuamente predí as súas inputs baseándose nas estimacións máis probables por medio do seu modelo preditivo”.

Só cando aparece algo novo o cerebro reacciona, incorpórao para refinar o seu modelo. Así, o adestramento baséase en sorprender con variacións inesperadas; diríxese ao cerebro, non ás pernas.

Unha innovación que distingue ao fútbol actual do de outrora é a ciencia de datos, apoiada no uso de sensores, cámaras de alta velocidade, GPS e tecnoloxías wearable ou vestibles. Incluso os propios balóns están conectados mediante chips que envían información sobre a súa posición, movemento e contactos.

Estes sistemas alimentan a videoarbitraxe ou VAR, axudado pola detección semiautomática do fóra de xogo e a tecnoloxía de gol que determina se o balón pasou a liña de meta.

Así, mentres os futbolistas xogan, eles e o propio balón están a xerar millóns de datos que alimentan os sistemas de análises. Para o procesamiento deste Big Data necesítanse potentes plataformas tecnolóxicas; en España, a Liga Nacional de Fútbol Profesional é unha das organizacións que dende hai anos explotan este tipo de recursos de xeito intensivo, a través do seu departamento de Football Intelligence & Performance.

Os resultados trasládanse á optimización dos programas de adestramento ou o deseño de tácticas de xogo, o que mellora o rendemento físico e mental dos xogadores e o desempeño do equipo.

Un exemplo de como o coñecemento converte en ciencia o que antes era sorte ou intuición é un lance futbolístico sempre rodeado de supersticións: popularmente fálase del como a ‘lotería dos penaltis’. Dende a Facultade de Ciencias do Deporte da Universidade Pablo de Olavide de Sevilla, Javier Gálvez González e José Manuel Cenizo Benjumea sosteñen que na chamada pena máxima do fútbol hai máis de ciencia que de lotería.

“Hai estudos científicos e leis do movemento humano que poden axudar a que a probabilidade de acerto sexa maior, tanto para o lanzador como para o porteiro”, conta Gálvez a SINC. “Por tanto, débese adestrar no fútbol aplicando a evidencia científica”. Esta evidencia, explican Gálvez e Cenizo, nace da análise de datos de lanzamentos: taxas de acertos e fallos, velocidade do balón, tempo que tarda o porteiro en estirarse…

Os datos indican que compensa ignorar o que vaia facer o porteiro e apuntar a unha esquina equilibrando forza e precisión, pero na maioría dos casos o xogador intenta prever a anticipación do gardameta para enganalo.

Estas análises poden enriquecerse coa achega da Intelixencia artificial (IA). Aínda que segundo Gálvez non terá aplicación para asegurar que un lanzador acerte ese penalti que vale un campionato, “pode servir de apoio para analizar as evidencias existentes e integralas nos adestramentos”.

Posiblemente un dos aspectos máis descoñecidos sexa a ciencia que hai detrás do obxecto máis imprescindible do fútbol. Antigamente primaba o balón de coiro natural cosido a man como estándar de excelencia, pero hai décadas que o fútbol de alta competición abandonou esta idea.

En cada Mundial utilízase un novo modelo que dende 1970 estivo a cargo da compañía alemá Adidas. O Tango España de 1982 foi o último balón de coiro; este material eliminouse porque absorbía moita auga, o que alteraba o seu peso e comportamento segundo a humidade. En México 86 introduciuse o primeiro balón sintético, o Azteca.

Tamén as costuras se substituíron por un termoselado para unir os paneis. O primeiro balón oficial fabricado deste xeito foi o Roteiro da Eurocopa 2004 de Portugal, seguido do +Teamgeist do Mundial de Alemaña 2006. Este último prescindía ademais do deseño tradicional de 32 paneis hexagonais e pentagonais, substituíndoos por 14 pezas curvas.

Nos balóns de edicións sucesivas da Copa do Mundo o número de paneis reduciuse co fin de obter unha forma máis esférica, ademais de probarse distintas texturas e materiais como a chamada espuma sintáctica, que contén microesferas ocas.

Estes cambios na construción dos balóns en cada Mundial resultan en diferenzas sobre como se comportan, debido a fenómenos da dinámica de fluídos como o efecto Magnus: cando a pelota vira ao voar, arrastra aire coa súa rotación, en direccións contrarias nas súas caras opostas; nunha delas, a favor do seu desprazamento, e na outra en contra.

Isto crea unha diferenza de presión do aire entre ambos os lados que desvía a traxectoria. É o que se coñece como un tiro con efecto ou con rosca e que se usa, por exemplo, para esquivar a barreira no lanzamento dunha falta ou para conseguir un gol directo de saque de esquina.

Os resultados non sempre satisfán aos xogadores. Foi especialmente criticado o balón Jabulani de Sudáfrica 2010, o Mundial que gañou España. Era unha esfera perfecta de oito paneis e unións case planas, cunha textura superficial para aumentar a súa resistencia ao aire. Pero resultou demasiado liso, tanto que o seu comportamento no aire era errático e impredicible: tendía a frearse con pouca rotación, con súbitas caídas e viraxes.

En campionatos sucesivos, Adidas corrixiu os defectos do Jabulani. E este ano 2026, no Mundial con sedes en Canadá, México e EE UU, é a quenda dun novo balón: o Trionda.

O nome significa exactamente o que parece, tripla onda, e refírese ao trío de países que acollen o torneo. Esteticamente, o Trionda segue a liña habitual da FIFA, aludindo aos países anfritrións coas cores branco, vermello, azul e verde, e os motivos dos seus debuxos e relevos: unha folla de arce, unha estrela e unha aguia. Pero como se comportará no xogo?

Dende hai 20 anos, John Eric Goff labrouse unha reputación como probador de balóns. Pero non é futbolista, senón físico do deporte na Universidade de Puget Sound en EE UU, proximamente na Universidade Purdue. En colaboración con investigadores xaponeses, Goff somete os balóns a probas nun túnel de vento para testar a súa aerodinámica e predicir o seu comportamento no campo. Os resultados publícanse nun estudo científico.

O veredicto? “Non diría que o Trionda é mellor ou peor; é un toma e daca”, resume Goff a SINC. O físico apunta que os seus catro paneis son o mínimo ata o de agora nun balón mundialista, “pero Adidas non fixo unha pelota de praia lisa: as unións, surcos e texturas da superficie fano máis rugoso que os balóns de Mundiais recentes”.

Esa rugosidade rebaixa o limiar da crise de arrastre, un fenómeno que reduce de golpe a resistencia por encima da devandita velocidade, ao contrario do esperado. “Isto debería facelo menos propenso ao tipo de voo estraño e impredicible que vimos co Jabulani en 2010”.

A cambio, prosegue Goff, a altas velocidades a resistencia é lixeiramente maior debido a un aumento de forza polo efecto Magnus, o que podería acurtar os disparos longos por baixo do esperado. Os xogadores poderían compensalo cun maior agarre do balón á bota grazas aos surcos profundos.

En suma, “un balón estable e competente, máis predicible, quizá un pouco peor para o alcance máximo”. Esa predicibilidade compracerá aos porteiros, pero tamén o Trionda podería gustar aos equipos que practican o control e a posesión do balón con pases curtos e medidos, en oposición ao xogo longo e en altura con tiros a distancia.

O físico móstrase cauto respecto a que equipos concretos poderían verse favorecidos polo Trionda, pero atrévese a arriscar un prognóstico: “Eu diría que equipos como España, Arxentina, Portugal ou Xapón, equipos que se senten cómodos cun fútbol técnico e conectado, están mellor posicionados”, valora. “Pero o efecto do balón será pequeno comparado co talento, as tácticas, a preparación, a forma física e as condicións dos encontros; dende a miña visión privado, España pinta ben!”

Das condicións externas que poden afectar o xogo dos equipos, Goff destaca unha como “the big one”: a densidade do aire, menor a maior altura. O Mundial 2026 é inusual por disputarse en tres países con altitudes e climas moi dispares. A temperatura e a humidade tamén modifican a densidade: o aire quente e húmido é máis lixeiro.

Cun aire menos denso a fricción diminúe, pero tamén se reduce o efecto Magnus. “O mesmo chute en Vancouver ou Toronto non voará igual que en Ciudad de México ou Guadalaxara”, di Goff.

Pero a temperatura e a humidade afectan ademais a outro protagonista fundamental de cada partido: o campo de xogo. A herba húmida ou seca, esponxosa ou dura, esvaradía ou áspera, condiciona de forma drástica como a pelota roda, se desliza e rebota, e como as botas dos xogadores corren e se agarran. Debido a iso, o céspede dos estadios onde se celebran os encontros é tamén toda unha ciencia, que implica a expertos en chans e plantas.

“A FIFA ten unha serie de requisitos”, conta a SINC o investigador especializado en céspede de campos de xogo John Trey Rogers III, da Universidade Estatal de Michigan. “Un deles é que os partidos deben xogarse en herba natural”.

Isto pode parecernos obvio en Europa, pero algunhas das sedes deste Mundial son estadios de fútbol americano con herba artificial, ás veces baixo teito e con pouca luz solar; recintos onde colocar céspede vivo por primeira vez e que crecese era todo un reto, que a FIFA encargou ao equipo de Rogers en colaboración co grupo dirixido por John Sorochan na Universidade de Tennessee.

“O noso traballo é asegurar que todos os campos dean a mesma sensación aos xogadores”, afirma Rogers. O cal non é precisamente tarefa sinxela cando entre Vancouver e Cidade de México hai un total de 16 sedes en tres zonas climáticas distintas.

Esta grande escala foi para Rogers un dos máis grandes desafíos deste torneo, que necesitou cinco anos de investigación. “Fixémolo controlando a mestura de tipos de herba, como se reforza, e as especificacións do céspede e o chan”.

É dicir, para que a experiencia fose a mesma no estadio cuberto AT&T dos Dallas Cowboys que no Akron de Guadalaxara a ceo descuberto, a herba tiña que ser distinta: para o primeiro usouse unha mestura de pasto azul de Kentucky e céspede inglés, mentres que no segundo se plantou grama común.

A herba cultivouse en diferentes viveiros, en chan de area para unha boa drenaxe, con fibras plásticas mesturadas como reforzo, e sobre base plástica para non cortar as raíces ao enrolala en tepes e trasladalos aos estadios.

Toda esta ciencia, completada, lista e no seu lugar, talvez quede nun discreto segundo plano cando o asubío do árbitro inicie o campionato. Pero seguirá aí para deixar ao azar o menos posible, para comprender a evidencia científica que hai detrás do xogo e que, como lembra Gálvez, non se recorra á “frase que todo o salva: é que o fútbol é así”.

FONTE: Axencia SINC/gciencia.com

O discreto soporte que revolucionou o sono

Un somier de resortes antigo / Adobe Stock

O somier, ese obxecto discreto que queda sempre oculto baixo o colchón, non adoita espertar admiración nin curiosidade. É un mero soporte, un armazón metálico ou de madeira ao que apenas miramos, salvo cando renxen as táboas ou unha barra parece rebelarse contra a gravidade.

Con todo, o somier é unha desas invencións que cambiaron a forma de durmir sen que case ninguén lle pediu protagonismo. Non é un moble espectacular nin un dispositivo tecnolóxico, pero sen el moitos dos nosos descansos converteríanse en noites de dor, renxidos e taboleiros rotos.

Na Prehistoria durmir non era un ritual hixiénico e cómodo, senón unha necesidade á que se enfrontaba co que a contorna ofrecía. O home da época durmía sobre superficies duras, frías e, case sempre, incómodas. Non existían camas nin somieres, nin sequera palla organizada con intención de confort, o corpo descansaba directamente sobre o chan, sobre peles, sobre follas secas, ramas, area ou calquera material que servise de barreira mínima.

En covas ou abrigos rochosos o chan de pedra era o leito habitual. Os grupos engadían, cando podían, peles de animais, ramas entrelazadas ou montículos de follas para reducir o contacto directo coa rocha, pero seguían tratándose de bases duras, pouco ergonómicas e moi pouco adaptables á forma do corpo. O frío, a humidade, os insectos e o ruído da contorna convertían o soño en algo fragmentado, vixiante.

Co paso dos séculos, a cama foise convertendo en algo máis cómodo, pero aínda lonxe da visión moderna. Na Idade Media, por exemplo, as camas da aristocracia eran estruturas de madeira nobre, con cabeceros tallados e roupas finas, pero a base de descanso seguía sendo rudimentaria. Ás veces, usábanse vigas cruzadas ou táboas ensambladas, que soportaban os colchóns de la, plumas ou palla.

Con todo, a falta dun sistema de soporte flexible provocaba que o peso do corpo se concentrase nuns poucos puntos, o que xeraba afundimentos, deformacións e, no caso dos colchóns de plumas, a perda de materia rechea. O corpo afundíase, e o descanso volvíase incómodo.

A paternidade do somier, como ocorre con moitos inventos cotiáns, é compartida e está envolvida nunha bruma de patentes paralelas, melloras sucesivas e nomes que apenas transcenderon á historia popular. Non existe, pois, un ’Edison do somier’ cuxa figura monumente o descubrimento, senón unha cadea de axustes técnicos que foron perfeccionando unha idea sinxela: unha base elástica que sustentase o colchón e repartise o peso do corpo.

A idea do somier, tal como o entendemos actualmente, naceu da necesidade de crear un soporte máis estable e adaptable. No século XIX, coincidindo coa industrialización, a produción en serie e a mellora dos materiais metálicos, os fabricantes de mobles comezaron a experimentar con estruturas de resortes. A idea era sinxela: en lugar de depender de táboas ríxidas, que podían ceder co tempo, usáronse listóns metálicos ou resortes que se encargaban de repartir o peso de forma máis uniforme. Eses primeiros somieres eran aínda bastos, pero supoñían un avance importante: por primeira vez, o soporte volvíase flexible, capaz de absorber parte do peso e adaptarse ao corpo.

No século XX, o somier sufriu unha evolución rápida. A industrialización permitiu producir resortes de forma máis uniforme e económica, e os fabricantes comezaron a experimentar con distintos tipos de materiais. Apareceron somieres de resortes ensacados que reducían o ruído e melloraban a independencia dos movementos, e somieres de resortes de peto, que permitían unha maior adaptabilidade. A madeira, máis tradicional, uniuse á metalurxia, dando lugar a estruturas mixtas que combinaban a estabilidade da madeira coa elasticidade do metal.

O século XXI trouxo consigo novas innovacións. Os somieres volvéronse máis lixeiros, máis silenciosos e máis ergonómicos. Algúns modelos incorporaron resortes de alta resistencia, que permitían un mellor soporte e unha maior durabilidade. Outros, máis sofisticados, integráronse con sistemas de regulación da firmeza, adaptándose á situación do corpo e ás preferencias do usuario.

Desta forma, o somier deixou de ser un simple soporte e converteuse nun elemento clave do descanso, capaz de influír na postura, a circulación e, en última instancia, na calidade do soño.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es

Descobren o peixe máis insólito da Gran Barreira: 36 vértebras, “pelos” e un nome inesperado

Solenostomus snuffleupagus, in situ, Papúa Nova Guinea, 2003 / David Harasti

Un equipo de científicos confirmou que un peixe “peludo” de 36 vértebras é unha nova especie. O seu nome científico é Solenostomus snuffleupagus, unha homenaxe directa ao personaxe Snuffleupagus de Barrio Sésamo, polo seu fuciño alongado e o seu aspecto espeluxado. O achado foi publicado no Journal of Fish Biology. 

A análise xenética e anatómica revelou unha separación profunda fronte á especie coa que se confundía. O sorprendente non é só a súa aparencia laranxa avermellada, case de criatura inventada, senón que estivera diante de mergulladores, fotógrafos e museos sen ser recoñecido. Durante anos confundiuse co peixe pantasma rugoso, Solenostomus paegnius, ata que apareceu un 22% de diferenza en ADN mitocondrial COI. 

Os peixes pantasma imitan cores, texturas e formas vexetais ata desaparecer a plena vista. Son parentes próximos de cabaliños de mar e dragóns mariños, e viven como pequenas sombras entre algas, corais e estruturas do arrecife.

Solenostomus snuffleupagus usa os seus filamentos corporais para confundirse con macroalgas vermellas. O seu corpo compacto está cuberto por estruturas longas que parecen pelos, especialmente no fuciño, a cabeza e as aletas. Esa melena submarina axúdalle a fundirse cun dos ambientes onde se lle observou con maior frecuencia.

As fotografías, os rexistros cidadáns e os exemplares de museo xa contiñan pistas que foron mal interpretadas. Pero hai un detalle que desconcerta: non era unha criatura invisible para todos, senón unha especie mal lida pola ciencia, tomada durante anos como variación dunha especie coñecida.

Solenostomus snuffleupagus, recentemente colleitado: (a) holotipo, femia, AMS I.33751–047, 33,6 mm SL; (b) paratipo, macho, NTM S.13600-047, 21,3 mm SL. /  Journal of Fish Biology (2026).  

Os investigadores compararon o ADN mitocondrial e atoparon unha diferenza xenética demasiado grande para ignorala. A proba decisiva chegou con dous exemplares do mar do Coral fronte a rexistros de Solenostomus paegnius: un 22% de distancia xenética non encaixaba cunha simple variación local. 

As microtomografías mostraron que o novo peixe ten 36 vértebras fronte ás 32–34 dos seus parentes coñecidos. Tamén apareceron estruturas óseas distintivas baixo a pel e unha organización do esqueleto que reforzaba a conclusión: non se trataba dun impostor, senón dunha especie propia.  

A descrición formal inclúe exemplares de 18 a 34 milímetros de lonxitude estándar, procedentes de hábitats coralinos de Queensland, Australia. En ciencia, ás veces unha diferenza de apenas uns milímetros abre unha porta evolutiva completa.
Este antigo peixe pulmonado pertence a un liñaxe clave para comprender como os vertebrados comezaron a desenvolver adaptacións que máis tarde permitirían a vida fose da auga

O nome snuffleupagus resume o aspecto filamentoso e o fuciño longo do animal. Non é unha ocorrencia decorativa: segundo a descrición taxonómica, o epíteto alude ao aspecto peludo que lembra a Mr. Snuffleupagus. 

A Gran Barreira de Coral e o suroeste do Pacífico seguen escondendo especies en zonas observadas durante décadas. A distribución proposta inclúe o nordés de Australia, Papúa Nova Guinea, Nova Caledonia, Fiyi e Tonga. 

A xenética, os escáneres 3D, os museos e a ciencia cidadá permiten descubrir biodiversidade onde parecía non quedar sorpresa. O océano non sempre garda os seus segredos en abismos remotos; ás veces déixaos flotando entre algas vermellas, esperando que alguén mire dúas veces.

FONTE: Sergio Parra/muyinteresante.com

A gran divisoria europea: o mapa que parte en dous o continente a través das súas dúas grandes concas hidrográficas

Nin a intención de voto nin o equipo de fútbol nin por suposto as fronteiras: Europa está coitelada de leste a oeste e de norte a sur por unha liña invisible que divide o vello continente en dous para responder a unha pregunta: onde viaxan todas e cada unha das gota de auga de choiva que caen en Europa. Porque cada liña branca que suca o mapa representa a un río dos moitos que percorren todos e cada un dos estados e a súa cor desvela onde acabará: a vertente norte en azul inclúe o Océano Atlántico, o Mar do Norte ou o Mar Báltico e a vertente sur en vermello, para o Mar Mediterráneo, o Mar Negro, o Mar Adriático ou o Mar Caspio. 

Aínda que a liña que vai desde o Estreito de Xibraltar ata os montes Urais e a distinción entre as xélidas masas de auga abertas do norte e os mares interiores do sur é clara, a realidade práctica é intuitivamente máis difusa: a diferenza entre un e outro destino pode ser de só uns metros de altitude nos Alpes.

Este mapa visualiza as concas hidrográficas de Europa, é dicir, as áreas xeográficas onde toda a auga superficial converxe cara a un mesmo punto de desaugadoiro, neste caso os mares e océanos que rodean o continente. Esa liña é a gran divisoria continental, neste caso simplificada fronte á súa versión máis rigorosa para reducila á vertente norte e sur. O autor do mapa é o cartógrafo francés Pierre Remonté a partir da fonte Natural Earth, un proxecto de cartografía vectorial de dominio público desenvolvido pola North American Cartographic Information Society (NACIS). 

Na vertente norte e oeste destacan o larguísimo Rin, de 1.230 quilómetros de lonxitude, que nace nos Alpes suízos e desemboca no Mar do Norte por Róterdan, alén do Elba, o Oder e o Vístula, que acaban no Báltico ou o Sena e o Loira que flúen cara ao Atlántico. Ríos caudalosos que historicamente foron arterias comerciais do centro de Europa para chegar ao Atlántico e o báltico. 

Na vertente sur e leste o protagonista absoluto é o Danubio, con 2.860 quilómetros, que pasa por 10 estados e desemboca no mar Negro. Acompáñanlle o Dniéper que vai ao mar Negro, o Po que chega ao Adriático ou o Ródano e o Ebro que acaban no Mediterráneo. Esta conca caracterízase por réximes hídricos máis variables e unha xeografía marcada polas grandes penínsulas do sur.

A forma desta divisoria non é azarosa: é a consecuencia directa de millóns de anos de procesos tectónicos, principalmente da colisión entre a placa Africana e a Euroasiática. As zonas onde a cor cambia coinciden cos cumes dos Alpes, os Pireneos e o Macizo Central francés, que actúan como "teitos" que desvían a escorrentía ao carón ou outro. Desde o punto de vista xeolóxico, este mapa é un reflexo do relevo estrutural do continente. Nos altos cumes de Suíza ou Austria, a dirección do vento ou a inclinación dunha roca de poucos centímetros pode decidir se a neve derretida acabará nas costas dos Países Baixos ou no delta do Danubio en Romanía.

Algunhas curiosidades. Unha das situacións máis interesantes dáse en Múnic: unha gota que caia nesa cidade alemá chegará ao Isar, despois ao Danubio e logo viaxará máis de 2.000 quilómetros ata o mar Negro. Con todo, a menos de 100 quilómetros de distancia unha gota que caia alí finalizará no mar do Norte. Nalgúns puntos dos Alpes esa divisoria fai que lugares xeográficos extremadamente próximos pertenzan a concas con destinos finais separados miles de quilómetros. 

Na península Ibérica tamén hai rarezas: os ríos máis longos e caudalosos desembocan no Atlántico, pero hai unha excepción notable que rompe esa tendencia, o Ebro. Así, danse situacións como a de Pamplona, situada a menos de 100 quilómetros do Atlántico (Mar Cantábrico): unha gota que caia na capital navarra chegará ao Arga e de alí ao Ebro para terminar no Mediterráneo. 

FONTE: Eva R. De Luis/xataca.com

A cremalleira, o invento do que todos riron e que acabou salvando vidas na Segunda Guerra Mundial

A cremalleira dos pantalóns pódenos parecer un detalle insignificante, case invisible na nosa trasfega diaria, con todo, encerra unha historia palpitante de xenios frustrados, amores truncados e atroces batallas que transformaron para sempre a forma en que nos vestimos e movémonos polo mundo.

Para coñecer as súas orixes temos que retroceder ao bulicioso ano 1893, cando a Feira Mundial de Chicago estalaba nun bulebule de innovacións. Foi alí onde Whitcomb Judson desvelou o seu gran aposta: un peche de dentes metálicos destinado a enterrar dunha vez por todas aos engorrosos cordóns das botas.

Bautizouno ’clasp locker’, pero a realidade propinoulle unha inesperada poutada: os asistentes despachárono entre risos e susurros, ao tratarse dun dispositivo caprichoso que se abría só, que pesaba como o chumbo e que se atascaba a cada paso. Un fracaso en maiúsculas. Judson exhalou o seu último alento en 1909, arruinado e sepulto no esquecemento, legando á súa viúva un soño a medio ganduxar.

Foi xusto entón cando emerxeu das sombras Gideon Sundback. o seu xenro sueco, un enxeñeiro taciturno ao que a traxedia o marcara ao perder á súa esposa nun parto devastador. Desde ese instante mergullouse no seu taller coma se fose un refuxio, traballando de forma imparable días e noites no dispositivo inventando polo seu sogro.

Sundback probou con dentes máis finos e precisos, con cintas flexibles que se adaptaban ao corpo e cun cursor deslizante que os unía. Así naceu en 1913 o ’Hookless Fastener’, nunha obsesión que rozaba a tolemia. O enxeñeiro sueco emigrou ao Canadá, onde abriu a súa propia fábrica e contemplou, en silencio, como a súa creación comezaba a estender as súas ás.

A Primeira Guerra Mundial chegou como un vendaval providencial, dando ao invento o impulso que necesitaba. E é que os soldados estadounidenses, afundidos no barro das trincheiras, necesitaban pechar as súas botas e os seus petos en cuestión de segundos. A cremalleira convertíase, desta forma, nun gran aliado.

Pouco tempo despois, os aviadores incorporaron o invento ás súas chaquetas de voo para non morrer conxelados nas alturas. En 1923 a empresa B.F. Goodrich púxolle un nome propio zipper, inspirado nun son seco e magnético que evocaba velocidade e precisión.

Mentres tanto, a alta moda resistíase con uñas e dentes a incorporar a cremalleira ás súas creacións, os xastres e as damas de sociedade seguían aferrados aos seus elegantes botóns, vían nela unha intrusa vulgar.

O impulso final chegou na década dos trinta cando a cremalleira lanzou o seu asalto definitivo aos pantalóns. A empresa francesa Éclair equipou os monos dos pilotos de avións con versións ocultas e elegantes e Talon (a firma herdeira de Sundback) respondeu incorporando un peche frontal nos pantalóns masculinos. Os homes, cansados dos botóns que saltaban nos peores momentos, caeron rendidos ante un pragmatismo sedutor.

A Segunda Guerra Mundial encargouse de facer o resto. Con Europa en chamas o metal para fabricar botóns converteuse nun verdadeiro luxo e Estados Unidos, o provedor clave, apostou polas cremalleiras de nailon. Foron incorporadas inmediatamente ás chaquetas, aos pantalóns e ás botas para que puidesen ser pechados en cuestión de segundos, unha rapidez impensable con cordóns ou botóns.

Desta forma, a cremalleira non só uniu teas, senón que liberou corpos e deseños enteiros de xeracións. Grazas a ela os nenos aprenderon a vestirse sós e con apenas dous dedos revolucionouse a moda feminina, permitindo o nacemento de saias curtas que se pechaban nun instante. Hoxe prodúcense uns 10.000 millóns de cremalleiras ao ano, un imperio tecido no máis estrito dos silencios.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia

Breve historia do bolígrafo: desde a invención ata a actualidade

Antes do século XX, escribir era unha tarefa deliberada e a miúdo desordenada. Os bolígrafos de pluma requirían un constante remollo e unha man firme. Os bolígrafos fonte, unha mellora significativa, eran propensos a fugas, manchas e requirían un mantemento coidadoso. Había unha necesidade clara dun instrumento de escritura confiable, portátil e limpo. A solución non viría dunha empresa de papelería, senón dun xornalista frustrado que observaba a eficiencia das prensas de impresión de xornais.

Esta é a historia do bolígrafo!

O bolígrafo tal como o coñecemos foi inventado por László Bíró, un xornalista húngaro. A lenda di que mentres visitaba unha imprenta, Bíró notou como a tinta dos xornais secábase case instantaneamente, deixando marcas nítidas e sen manchas. Deuse conta de que a tinta espesa e de secado rápido usada na impresión era a clave para un mellor bolígrafo.

Con todo, esta tinta viscosa non podía fluír a través dunha plumilla tradicional de bolígrafo fonte. O avance de Bíró, desenvolvido coa axuda do seu irmán químico, György, foi unha nova punta de escritura: unha pequena bóla xiratoria libremente asentada nunha cavidade. A medida que o bolígrafo se movía sobre o papel, a bóla viraba, recollendo unha cantidade controlada de tinta espesa dun depósito e transferíndoa suavemente á superficie de escritura. Este mecanismo resolveu os problemas duais de fugas e secado lento.

Bíró patentou o seu deseño en 1938, e naceu o "biro".

O momento foi afortunado. A Real Forza Aérea Británica recoñeceu rapidamente a superioridade do bolígrafo para os pilotos: non tiña fugas a grandes altitudes como os bolígrafos fonte. Fixeron un gran pedido, consolidando a reputación práctica do bolígrafo.

Mentres tanto, a axitación da Segunda Guerra Mundial difundiu a invención. Bíró fuxiu dos nazis e finalmente estableceuse na Arxentina. Foi alí onde volveu rexistrar as súas patentes, que chamaron a atención de Milton Reynolds, un astuto empresario estadounidense. Vendo o seu potencial, Reynolds ignorou a patente e lanzou o bolígrafo nos Estados Unidos en 1945. O "Reynolds Rocket" causou sensación, vendendo miles de unidades no seu primeiro día a pesar dun prezo elevado (equivalente a máis de $100 hoxe).

Por un breve momento, o bolígrafo foi un símbolo de status de luxo. Pero os primeiros modelos tiñan problemas; eran caros, propensos a saltos e aínda podían ser desordenados.

O home que realmente levou o bolígrafo ás masas foi o francés Marcel Bich. Recoñeceu que para que o bolígrafo fose un éxito universal, debía ser confiable, funcional e, sobre todo, alcanzable.

Bich adquiriu a patente do mecanismo do bolígrafo e pasou anos perfeccionándoo. Perfeccionou o proceso de fabricación para producir unha bóla perfectamente esférica de carburo de tungsteno para un rodamiento suave, axustou a viscosidade da tinta e deseñou un corpo simple e transparente de polistireno. En 1950, lanzou o Bic Cristal.

O Bic Cristal foi unha obra mestra do deseño industrial e a economía. Vendíase como un artigo refugable ("Cómprao, úsao, tírao") un concepto radical nese momento. Cun prezo accesible para todos, converteuse nun fenómeno global. Ata hoxe, o Bic Cristal segue sendo un dos artigos de consumo máis producidos en masa na historia.

Co deseño básico perfeccionado, a finais do século XX e principios do XXI o bolígrafo evolucionou cara a unha ferramenta altamente especializada. O mercado se segmentó en categorías distintas:

- Bolígrafos Refugables: Os cabalos de batalla de oficinas e escolas, como o Bic Cristal e Round Stic.

- Bolígrafos Recargables: Bolígrafos premium de marcas como Parker e Cros que se converteron en símbolos de profesionalismo, a miúdo regalados e herdados.

- Rollerballs: Un híbrido que usa un mecanismo de bolígrafo con tinta líquida a base de auga, ofrecendo unha experiencia de escritura máis suave e parecida á dun bolígrafo fonte (por exemplo, Uni-ball Vision).

- Bolígrafos de Xel: Usando pigmento suspendido nun xel a base de auga, estes bolígrafos ofreceron un novo nivel de suavidade e unha ampla gama de cores vibrantes, mesmo metálicos, popularizados por marcas como Pilot G2 e Pentel Energel.

A viaxe do bolígrafo, desde a simple observación de Bíró ata os miles de millóns de Bics producidos cada ano, é unha historia de enxeño, persistencia e democratización. Transformou a escritura dunha tarefa deliberada a un acto espontáneo e accesible.

Hoxe, o humilde bolígrafo é máis que unha ferramenta; é un testemuño de como unha idea simple, cando se perfecciona, pode cambiar a vida cotiá. Está en escritorios e petos ao redor do mundo, un monumento silencioso aos innovadores que se negaron a aceptar un bolígrafo que pinga.

FONTE: ttpen.com/es     Imaxes: materialescolar.es e ttpen.com/es 

Resolven o misterio da “esfera dourada” achada a 3.250 metros en Alaska tras máis de dous anos de dúbidas

Esta enigmática esfera dourada foi localizada a uns 3.300 metros de profundidade no golfo de Alaska / NOAA Ocean Exploration/Christian Pérez

En agosto de 2023, unha inmersión do buque oceanográfico Okeanos Explorer detectou algo que non encaixaba con nada coñecido: unha masa redondeada, brillante, dourada e adherida a unha rocha a máis de 3.250 metros de profundidade. Tiña uns 10 centímetros de diámetro, unha pequena abertura rachada e o aspecto dun obxecto saído dunha película de ciencia ficción.

A imaxe percorreu medios de todo o mundo. En plena era da exploración remota, mesmo científicos acostumados a ver criaturas imposibles do fondo mariño quedaron sen resposta inmediata. Era unha cápsula de ovos? Un resto de esponxa? Un organismo xamais descrito?

A análise posterior revelou unha historia moito máis interesante: aquela esfera era o vestixio de Relicanthus daphneae, unha enorme anemone de augas profundas cuxa bioloxía segue sorprendendo aos investigadores.

O novo estudo, difundido como preprint por un equipo liderado polo Smithsonian e NOAA, conclúe que a denominada como “esfera dourada” non era o corpo do animal, senón unha cutícula residual formada na base coa que esta anemone fíxase ao substrato.

É dicir, non se observou á anemone viva, senón a estrutura que deixa atrás ou que permanece pegada á rocha mentres o organismo móvese, crece ou despréndese parcialmente.

Iso explica por que o obxecto desconcertou tanto ao principio. Non mostraba boca, músculos, tentáculos nin ningunha anatomía reconocible. Só unha superficie lisa e lamelada que cubría un interior fibroso.

No laboratorio apareceu a primeira gran pista: a cuberta estaba repleta de espirocistos, unhas células adhesivas exclusivas dos hexacorais, o gran grupo que inclúe anemones e corais pétreos. A partir de aí, a investigación cambiou de rumbo.

Relicanthus daphneae presenta tentáculos de tons rosados ou violeta pálido que poden alcanzar case 2,1 metros de lonxitude / Craig Smith/Diva Amon, ABYSSLINE Project 

Os primeiros intentos de secuenciación xenética non funcionaron ben. O problema era lóxico: a mostra estaba colonizada por microorganismos e mesturada con ADN ambiental de múltiples especies.

Os investigadores recorriron entón a secuenciación xenómica máis profunda. O resultado foi decisivo: reconstruíron xenomas mitocondriais practicamente idénticos aos de Relicanthus daphneae.

Esta especie é unha das rarezas zoolóxicas do océano profundo. Pode alcanzar uns 30 centímetros de diámetro corporal e despregar tentáculos moi longos, serpentiformes, que superan con facilidade o tamaño do corpo.

Adoita presentar tons púrpura, rosados ou avermellados, e vive entre uns 1.667 e 3.948 metros de profundidade. Aínda que apenas se colleitou, os rexistros indican que podería estar distribuída por boa parte do planeta.

O caso de Relicanthus daphneae xa era estraño antes do orbe dourado. Foi observada décadas antes de recibir nome formal, e durante anos ninguén tivo claro onde colocala na árbore evolutiva.

Primeiro pensouse que pertencía a grupos coñecidos de anemones. Despois, estudos xenéticos mostraron que non encaixaba do todo con eles. De feito, chegou a requirir a creación de novas categorías taxonómicas.

O novo traballo achega ademais datos filoxenómicos que a sitúan preto doutras grandes liñaxes de hexacorais, axudando a resolver un debate científico aberto desde hai anos.

É unha pista importante porque demostra ata que punto o fondo oceánico conserva ramas evolutivas pouco coñecidas, con historias separadas durante millóns de anos.

Este exemplar de Relicanthus daphneae foi documentado durante unha expedición realizada en 2016 a bordo do buque oceanográfico NOAA Ship Okeanos Explorer, na rexión das Illas Marianas. 

Un dos aspectos máis rechamantes do novo estudo apenas apareceu en titulares internacionais: a esfera dourada non estaba soa. De feito, a mostra albergaba unha comunidade microbiana complexa con bacterias, arquexas e outros microorganismos adaptados á vida extrema. Algunhas liñas xenéticas recuperadas parecen pouco coñecidas ou mesmo potencialmente novas para a ciencia.

Noutras palabras, a base abandonada pola anemone funcionaba como un microhábitat. Unha pequena illa biolóxica no medio do fondo mariño, capaz de ofrecer refuxio e superficie colonizable nunha contorna onde cada soporte duro conta.

Isto converte ao “orbe dourado” en algo máis que unha curiosidade visual: tamén sería unha estrutura ecolóxica relevante para especies microscópicas do abismo.

As imaxes revisadas polo equipo mostran que exemplares vivos de Relicanthus daphneae aparecen ás veces sobre superficies douradas similares. Noutros casos, esas placas parecen quedar detrás do animal.

Iso suxire que a anemone podería desprazarse lentamente e abandonar fragmentos do seu cutícula adherente, algo comparable a unha pegada biolóxica persistente.

Outra hipótese exposta polos autores é que o fenómeno estea relacionado con reprodución asexual por laceración pedal: algúns cnidarios deixan parte da base atrás, e dese tecido pode rexenerarse un novo individuo.

Non está demostrado aínda, pero abre unha liña fascinante: que aquela esfera fose non só un resto anatómico, senón unha pista sobre como se reproduce unha das anemones máis enigmáticas do planeta.

Sen ningunha dúbida, o episodio lembra unha realidade incómoda: coñecemos moito mellor a superficie de Marte que numerosas paisaxes do fondo mariño terrestre.

Cada campaña con vehículos operados a distancia descobre especies novas, comportamentos nunca vistos ou estruturas difíciles de interpretar. E iso ocorre en augas nacionais de países desenvolvidos, non en recunchos remotos sen explorar.

O Golfo de Alaska, onde apareceu o orbe, forma parte dunha área cada vez mellor estudada grazas a campañas de cartografado e mostraxe. Aínda así, unha simple rocha a dúas millas de profundidade escondía un misterio mundial durante máis de dous anos.

Quizá o máis interesante desta historia é que terminou mostrando que unha especie rara produce estruturas externas pouco documentadas, que esas estruturas poden persistir no leito mariño, que serven de refuxio microbiano e que aínda ignoramos boa parte do seu ciclo vital.

É dicir: unha esfera dourada aparentemente absurda acabou ampliando o que sabemos sobre evolución, ecoloxía profunda e biodiversidade escondida. E é que, no océano abisal, incluso os restos dun animal poden converterse en descubrimento.

FONTE: Christian Pérez/muyinteresante.okdiario.com

Achan unha lagosta que aparece unha vez cada 50 millóns: ten unha mutación xenética tan sorprendente que deixou perplexos aos expertos

Unha lagosta achada en Cape Cod tiña unha mutación xenética extraordinaria / Wellfleet Shellfish Company

No Atlántico norte aparecen miles de lagostas cada tempada. A inmensa maioría comparten o mesmo patrón apagado de marróns, verdes e tons escuros que lles permite confundirse co fondo mariño. Por iso, cando unha tripulación sobe a cuberta un exemplar que rompe todas as regras, ninguén tarda en darse conta de que está ante algo fóra do común.

Iso foi o que ocorreu fronte á costa de Massachusetts, en augas próximas a Cape Cod. A empresa Wellfleet Shellfish Company recibiu un exemplar capturado polo barco Timothy Michael que non parecía real: unha metade do corpo mostraba un ton laranxa intenso e a outra conservaba a cor marrón habitual.

A imaxe corría soa. Unha liña case perfecta dividía o caparazón desde a cabeza ata a cola, coma se dous animais distintos quedarían unidos nun só.

O máis rechamante do caso non era unicamente o seu aspecto. Tamén sorprendía o seu tamaño. O exemplar pesaba algo máis de quilo e medio, o que indica que lograra sobrevivir durante anos en mar aberto a pesar de ser moito máis visible para depredadores.

No océano, pasar desapercibido adoita marcar a diferenza entre vivir ou acabar devorado. As lagostas comúns deben parte do seu éxito a esa camuflaxe natural. Un animal dividido en dúas cores rechamantes xoga con desvantaxe desde o primeiro día.

Tal e como revelou Popular Science, especialistas vinculados ao acuario científico de Woods Hole destacaron precisamente ese detalle: chegar a ese tamaño sendo tan visible suxire unha historia de supervivencia pouco habitual.

Moitos exemplares raros terminan sen máis percorrido que o comercial. Nesta ocasión ocorreu o contrario. A compañía decidiu doar a lagosta ao Woods Hole Science Aquarium, centro histórico xestionado por NOAA Fisheries e actualmente en proceso de renovación.

Mentres o acuario reabre as súas instalacións, o animal permanecerá en dependencias temporais baixo coidado especializado. Cando o recinto volva recibir visitantes, será unha das súas grandes atraccións.

A explicación apunta a un fenómeno extremadamente raro coñecido como quimerismo. Tal e como adiantou o Cape Cod Times, pode producirse cando dous ovos fecundados entran en contacto antes do desenvolvemento e un absorbe parcialmente ao outro. O resultado é un só individuo con dúas liñas xenéticas distintas no seu organismo.

Iso permite que cada lado procese e almacene pigmentos de xeito diferente. Neste caso, unha metade expresa unha cor laranxa intensa e a outra mantén a tonalidade escura habitual da especie.

Non é simplemente unha mancha ou unha alteración superficial. É un sinal visible de que nese corpo conviven dúas informacións biolóxicas distintas.

Os expertos sitúan este tipo de lagostas partidas en dúas cores entre as variantes máis escasas do planeta, cunha frecuencia aproximada dunha entre 50 millóns.

FONTE: Christian Pérez/muyinteresante.okdiario.com