NOMES PROPIOS

PREMIO NOBEL DE FÍSICA 2017

De esquerda a dereita, Rainer Weiss, Barry Barish e Kip Thorne / Imaxe:Molly Riley/AFP 

O descubrimento das ondas gravitacionais, cuxa existencia Albert Einstein predixo en 1915 pero non se confirmou experimentalmente ata o 2015, foi recoñecido co premio Nobel de física deste ano. Segundo informou a Real Academia de Ciencias Sueca, o premio concédese aos estadounidenses Rainer Weiss (1932), Barry Barish (1936) e Kip Thorne (1940), "por contribucións decisivas ao detector LIGO e á observación de ondas gravitacionais".

"As ondas gravitacionais son unha maneira completamente nova de observar os acontecementos máis violentos no espazo e de poñer a proba os límites do noso coñecemento", destaca a academia sueca no comunicado en que anuncia o premio. A súa detección "xa promete unha revolución en astrofísica".

Esta detección, que Einstein pensaba que nunca sería posible porque o sinal das ondas gravitacionais é extremedamente débil, foi froito do "entusiasmo e determinación" dos tres galardoados, sinala a academia sueca. "Xuntos, fixeron realidade unha visión que ten case cincuenta anos de antigüidade".

Parabéns!

FONTE: lavanguardia.com

NOBEL DE MEDICINA 2017

Hall, Rosbash e Young, gañadores do Nobel de Medicina 2017 / Imaxe: xataka.com

Os científicos estadounidenses Jeffrey C. Hall (Nova York, 1945) , Michael Rosbash (Kansas City, 1944) e Michael W. Young (Miami, 1949) gañaron hoxe o premio Nobel de Medicina de 2017, "polos seus descubrimentos dos mecanismos moleculares que controlan o ritmo circadiano", segundo o xurado do Instituto Karolinska de Estocolmo, responsable do galardón.

Usando de modelo moscas da froita, illaron un xene que controla o ritmo biolóxico diario e codifica unha proteína que se acumula nas células de noite e degrádase de día, ademais de identificar outros compoñentes que afectan o seu "reloxo autosuficiente interno".

Este reloxo interior está implicado na regulación do soño, na liberación de hormonas, no comportamento alimentario e mesmo na presión sanguínea e a temperatura corporal.

Parabéns!

A TORRE SOLAR

  

A torre solar, o invento de Isidoro Cabanyes / XL Semanal

O coronel de Artillería Isidoro Cabanyes (Villanueva e Geltrú, 1843-San Lorenzo do Escorial, 1915) foi un xenio do século XIX. Patentou 250 inventos (fotóxeno, unha pila eléctrica, un tranvía de aire comprimido...) Pero como naceu en España... os seus prototipos tiveron unha vida efémera. Unha das súas ideas, a torre solar, foi rescatada e está a revolucionar a produción de enerxías renovables.

Os pormenores do seu invento foron publicados en 1903 na revista A enerxía eléctrica. En esencia, a base estrutural da cheminea é un invernadoiro que durante o día acumula calor. A continuación, o aire ascende a través da torre, segundo o fenómeno coñecido como convección, para mover unhas turbinas que finalmente xeran enerxía.

En teoría, o sistema funciona, pero a maior singularidade da torre do coronel Cabanyes, e seguramente tamén o maior impedimento á súa viabilidade, é que necesita alcanzar unha gran altura, ata dun quilómetro (coas dificultades que isto entraña desde o punto de vista arquitectónico) para que o sistema sexa eficiente e a xeración de enerxía eléctrica rendible.

A última cheminea solar de España levantouse en 1982, con capital alemán, na localidade de Manzanares (Cidade Real), 150 quilómetros ao sur de Madrid. Tiña unha altura de 195 metros e un diámetro de dez, pero unha tormeta levoulla por diante.

A patente para unha variación da torre solar concedeuse entre 1978 e 1981 en Estados Unidos, Canadá, Australia e Israel a outro enxeñeiro, pero desde entón non se tivo coñecemento dun proxecto real para construír unha cheminea similar, aínda que tamén existe unha patente española do ano 2006. Como tantos outros inventos da historia, a torre de Cabanyes estaba destinada a engrosar a lista negra das boas ideas que xamais ven a luz.

Con todo, máis dun século despois, dúas empresas, unha británica e outra australiana, fixeron xustiza ao esquecido enxeñeiro poñendo en marcha senllos proxectos para levantar dúas torres solares.

FONTE: Xornal El Confidencial/Tecnoloxía e Xornal abc/ciencia

LETRAS GALEGAS 2018

María Victoria Moreno Márquez / Imaxe: RAG

A Real Academia Galega anunciou que o próximo Día das Letras Galegas 2018 será adicado a María Victoria Moreno Márquez.

María Victoria, naceu nun concello limítrofe con Portugal: Valencia de Alcántara (Cáceres) o 1 de maio de 1941. Licenciada en Filoloxía Románica, chegou a Galicia con tan só 22 anos como profesora para "rapidamente asumir a cidadanía en galego, idioma no que enriqueceu as nosas letras, tanto en narrativa, especialmente infantil e xuvenil, como nos seus estudos literarios, ensaio, poesía e didáctica da lingua e literaturas galegas", destacan dende a RAG.

Morreu en Pontevedra o 21 de novembro de 2005.

Ao longo do próximo ano falameos longo e tendido de Maria Victoria.

PREMIO PRINCESA DE ASTURIAS 2017 DE INVESTIGACIÓN CIENTÍFICA E TÉCNICA

 

Kip Thorne, Barry Barish e Rainer Weiss, pais do Observatorio de Interferometría Láser de Ondas Gravitacionais (LIGO)

 

A detección de ondas gravitacionales foi galardoada co Premio Princesa de Asturias de Investigación Científica e Técnica 2017. O galardón recaeu conxuntamente en Kip Thorne, Barry Barish e Rainer Weiss, pais do Observatorio de Interferometría Láser de Ondas Gravitacionais (LIGO), en EEUU, e o grupo internacional de científicos vinculado ao proxecto.

Os físicos Rainer Weiss (Alemaña, 1932), Kip Thorne (EEUU, 1940) e Ronald Drever (Reino Unido, 1931-2017), foron os que, nos anos oitenta, propuxeron a construción de LIGO, sinala o premio nunha nota de prensa. Weiss sentou as bases tecnolóxicas dos interferómetros e Thorne formou un grupo de físicos teóricos que analizaron que fenómenos podían producir estas ondas. A construción e mellora do experimento levou máis de 20 anos. Barry Barish (EEUU, 1936) dirixiu o observatorio entre 1997 e 2006, e impulsou a fundación en 1997 da Colaboración Científica LIGO, na que se integraron investigadores de universidades e institucións de todo o mundo.

En 2016, os responsables de LIGO anunciaron a primeira detección de ondas gravitacionais, preditas por Albert Einstein hai 100 anos. De acordo coa teoría da relatividade, as ondas gravitacionales son ondulaciones no espazo tempo, o material do que está feito o universo, que viaxan á velocidade da luz e que son producidas por buracos negros, estrelas de neutróns ou supernovas. Einstein dixo que estes fenómenos sucedían tan lonxe que serían imposibles de captar na Terra. Con todo, desde setembro de 2015, os dous detectores de LIGO captaron en tres ocasiones estas perturbacións producidas pola fusión de buracos negros. A última, anunciada o 1 de xuño, produciuse fai 3.000 millóns de anos polo choque e posterior fusión de dous buracos negros para crear un só cunha masa equivalente a 49 estrelas como o Sol. Ao fundirse, parte da masa dos buracos negros desintegrouse en forma de ondas gravitacionais. Como predixo Einstein, estas ondulaciones son ínfimas ao chegar ao noso planeta, pero os interferómetros de láser de LIGO poden detectar cambios de posición equivalentes á diezmilésima parte do diámetro dun protón, ou que permite captar ou sinal orixinal e determinar a súa orixe.

En 2016 a revista Science elixiu este achado como o descubrimento do ano. Os seus responsables tamén son favoritos a gañar o Nobel de Física, quizais iste mesmo ano.

Parabéns!

FONTE: Xornal El País/Ciencia

A XORDEIRA DE GOYA

 

Autorretrato do pintor / Imaxe: elmundo.es

En 1793, Francisco de Goya contraeu unha enfermidade que daría un envorco tanto á súa vida como á súa carreira. Estaba de viaxe en Andalucía cando comezou a sufrir fortes dores de cabeza, alucinacións, vertixes ou dificultades para camiñar, entre outros síntomas que terminaron por provocarlle unha completa xordeira.

Apenas hai datos sobre o mal que afectou ao pintor, polo que se especulou moito sobre as súas causas, que puideron marcar o inicio da súa serie negra e das obras nas que a imaxinación do artista plásmanse de forma máis libre.

Un novo estudo presentado este venres na Conferencia de Clinicopatología Histórica, que se celebra estes día na Escola de Medicamento da Universidade de Maryland (EEUU), apunta que o motivo da perda permanente de audición de Goya podería ser unha enfermidade autoinmune, denominada Síndrome de Susac. Este trastorno, moi pouco frecuente, afecta aos pequenos vasos que regan o cerebro, a retina ou a cóclea. Provoca encelopatía (pode dar signos de trastornos neurológicos ou psiquiátricos, ademais de hemicrania) e déficits visuais e auditivos, o que, a grandes liñas, pode encaixar coa descrición dos padecimientos do pintor.

Para Ronna Hertzano, especialista en audición da Universidade de Maryland e autora da investigación, a causa da xordeira de Goya é "un misterio médico fascinante" cuxo estudo requiriu un auténtico "traballo de detectives", segundo sinalou nunha nota distribuída polo centro educativo.

Os poucos datos que se teñen da enfermidade de Goya fan que "haxa múltiples explicacións plausibles", recoñece a investigadora, que tamén apunta á sífilis como posible causa da xordeira.

A enfermidade de transmisión sexual é unha das razóns médicas que con máis frecuencia sinaláronse como posibles ’culpables’ dos males do pintor (tamén debido aos tratamentos que se utilizaban na época), aínda que, en 2013, un estudo de Gudrun Maurer, conservadora do departamento de Pintura Española do século XVIII e Goya no Museo do Prado, sinalaba que é difícil que o artista alcanzase unha idade avanzada (morreu aos 82 anos) se padecese unha infección por sífilis.

Maurer apuntaba a un posible accidente cerebrovascular no seu estudo, no que narra como o pintor tratou de curarse a xordeira someténdose a unha primitiva electroterapia. Segundo os seus datos, que se basean nunha carta datada en 1794 e que figura no Arquivo Xeral de Palacio, o pintor solicitou "unha máquina eléctrica" a Pierre François Chavaneuro, químico, físico e director da Real Casa da Xeografía e Gabinete de Historia Natural.

Esta curiosa máquina fora inventada polo alemán Otto von Guericke no século XVII e foi o único xerador de electricidade dispoñible ata que Alejandro Volta desenvolveu a pila eléctrica en 1800. Utilizábase de forma experimental contra problemas como a xordeira, aínda que no caso de Goya non forneceu efecto.

Outros estudos tamén sinalaron como posibles causas das lesións de Goya os métodos utilizados na elaboración das súas pinturas (podería producirse, por exemplo, un envelenamento polo uso de chumbo) ou mesmo unha psicose.

Sexa como for, a enfermidade non impediu a Goya crear algunha das súas obras máis reputadas e seguir pintando ata o fin dos seus días.

FONTE: Xornal El Mundo/Ciencia

A RAPAZA DE 15 ANOS QUE SE PREPARA PARA VIVIR EN MARTE EN 2033

 

Non hai documentos científicos que reflictan como se sentiu o pai de Cristobal Colón cando o seu fillo embarcou rumbo ás Indias Occidentais. Tampouco das emocións que espertou nos seus pais a decisión de Marco Polo de cruzar toda Asia para chegar a China. Supoñemos, que nos séculos XIV e XV, cando ambos exploradores partiron a tan perigosas viaxes, a protección parental con respecto aos fillos sería ben distinta á que está afeito calquera rapaz ou rapaza de clase media na actualidade. Pero de existir eses documentos, o pai de Alyssa Carson sería o máis apropiado para entender esa mestura de temor, perda e orgullo que enche o corazón dunha nai ou un pai cando comproban que os seus fillos voan demasiado lonxe do niño. Máis lonxe mesmo do que nunca ninguén fixese antes. Alyssa, que vive en Luisiana e aínda non rematou o instituto, non está a pensar en irse a estudar a Europa nin facerse voluntaria para axudar nalgún país africano. O seu soño é moito maior. Quere percorrer as decenas de millóns de quilómetros que separan Marte e a Terra. E quere ser a primeira en facelo, aínda que non poida regresar xamais para contar a viaxe aos seus de primeira man.

A súa é unha vella obsesión (todo o vello que pode resultar algo nunha adolescente de 15 anos de idade), posto que ten claro que será astronauta desde os tres anos, cando viu na televisión que os seus personaxes preferidos de animación voaban a Marte. Desde entón, todas as súas enerxías estiveron postas en converterse no primeiro ser humano que pise o Planeta Vermello. O seu pai, Brett Carson, asumiu que ela se irá algún día, probablemente cara ao ano 2030, e afánase en gozar do tempo que queda: "Farei todo o que estea na miña man. Deixarei todo o demais, fareino todo con e por ela, para poder pasar tempo xuntos antes de que se marche", asegura cunha mestura de orgullo e resignación. Nos últimos anos cumpriu a súa palabra, permitindo que Alysson participe nos campamentos formativos da NASA, onde recibiu felicitacións por parte dos instrutores. Ten, ademais, coñecementos de robótica e fala con fluidez español, francés, chinés e inglés, a súa lingua natal.

Alyssa é consciente de que a súa é unha historia extraordinaria -"as miñas amigas pensan que estou un pouco tola", chancea- pero está absolutamente convencida de que conseguirá a súa meta. De momento converteuse nunha pequena celebridade pola súa perseveranza, aparecendo en multitude de medios de comunicación e participando como relatora en numerosos eventos. Se Elon Musk non se adianta, Alyssa terá que esperar algúns anos para ser a primeira en pisar Marte (a NASA planea enviar o seu primeiro voo tripulado ao planeta sobre o 2030). No seu caso, como adoita ocorrer cos pioneiros, a imaxinación viaxa máis rápido que a tecnoloxía.

FONTE: José L. Álvarez Cedena/Xornal El País

CRAIG VENTER, DESCUBRIDOR DO XENOMA HUMANO

 

“Craig Venter é un imbécil. Un idiota”. Con semellante contundencia expresábase un dos científicos que formaron parte do proxecto Xenoma Humano. As súas palabras, recollidas por Richard Preston do New Yorker, deixaban claro a pouca simpatía que o carácter orgulloso de Venter espertaba entre algúns dos seus colegas. O famoso xenetista, en cambio, definiuse a si mesmo dunha forma ben distinta na súa autobiografía: “Era un surfeiro no instituto. Fun surfeiro en Vietnam e son un surfeiro hoxe”. Na guerra de Vietnam, ademais de facer surf, como o tenente coronel Kilgore da mítica Apocalypse Now, Venter estivo a piques de quitarse a vida. Asqueado por tentar salvar infructuosamente desde o seu posto de médico de campaña aos seus compañeiros, e canso do absurdo dun conflito que non tiña fin, botouse ao mar decidido a nadar ata a extenuación e morrer. Pero cando xa estaba moi lonxe da costa, unha quenlla comezou a nadar en círculos ao seu ao redor: “Por un momento, enfadeime porque aquela quenlla estaba a arruinar o meu plan. Logo suminme no pánico. Que estaba a facer? Quería vivir”, escribiu en 2007. Así que despois de nadar de volta: “Deiteime na area, espido, durante un tempo que me pareceron horas. Estaba esgotado e aliviado ao mesmo tempo. Quería que a miña vida significase algo; quería marcar a diferenza. Sentíame puro e cheo de enerxía”.

Agora Venter, ademais de surfeiro, é talvez o científico máis famoso do mundo. Se houbese un ránking de popularidade da ciencia, podería situarse neste século XXI á altura de Einstein o século pasado. E só non polo calado dos seus descubrimentos, esenciais para elaborar o mapa do xenoma humano e comprender a orixe da vida, senón pola súa facilidade para acaparar portadas, xerar titulares e encher salas de conferencias alá onde vaia. Venter é un verdadeiro rock star da xenética. Poida que o único no seu campo.

En 2001, cando Venter anunciou que descifraran despois dunha longa investigación o xenoma humano, abríronse as portas para a curación dun bo número de enfermidades. Aquel fito tan desexado era só o inicio. Xusto despois, tras recibir todo tipo de premios e homenaxes, o científico anunciou que se embarcaba nunha longa viaxe con dous obxectivos: descubrir novos xenes en organismos mariños (completar os cabos soltos que deixou Darwin, afirmaba) e atopar algunhas bacterias que modificadas xeneticamente puidesen servir como fonte de enerxía (solucionar o problema do cambio climático, chamouno el). E por fin, en 2010, un artigo na revista Science anunciaba que Venter conseguira crear no seu laboratorio unha célula bacteriana con xenoma sintético. A vida artificial chegara.

Actualmente as investigacións de Craig Venter están orientadas a previr e tratar enfermidades de forma prematura grazas á xenética, co que, asegura, gañaremos en saúde e aforraranse custos no sistema médico. Pero as súas propostas, coma sempre, van máis aló: “unha das claves do medicamento do futuro será que podamos descargarnos vacinas e medicamentos en nosa propia casa a través de Internet”.

FONTE: José L. Álvarez Cedena/Xornal El País/Ciencia