NOTICIAS DAS CIENCIAS

ONDE HAI COMIDA, HAI VIDA

 

Géiseres de Encelado / Imaxe: Noticias de la Ciencia

Onde hai comida, hai vida. E un equipo de investigadores da Universidade de Washington acaba de comprobar que Encelado, unha das lúas de Saturno, ten moita máis capacidade para dar sustento a múltiples formas de vida do que se cría ata agora. Así o anunciaron os autores do estudo, durante o AbSciCon 2019 a Conferencia de Astrobioloxía que celebra cada ano a Unión Xeolóxica Americana en Washington.

Dende que a misión Cassini visitásea por primeira vez en 2004, a lúa Encélado non deixou de dar sorpresas. Un dos maiores descubrimentos foi unha serie de géiseres de vapor de auga ao redor do seu polo sur, o que revelou a presenza dun gran océano subterráneo. Dende entón, leváronse a cabo decenas de investigacións para pescudar se alí, nas profundidades dese vasto mar extraterrestre, pode xurdir a vida.

Neste último traballo, demóstrase que as concentracións de CO₂, hidróxeno e metano no océano interior de Encélado son moito máis altas do que pensaba, e que o ph das súas augas é sorprendentemente similar ao da Terra. Unhas condicións ideais, pois, para dar sustento a múltiples formas de vida bacteriana.

Foron precisamente as similitudes no ph, a salinidade e a temperatura dese océano alieníxena cos da Terra o que máis atraeu a atención de centos de investigadores. Todas esas características foron determinadas estudando a composición dos géiseres, que periodicamente fan erupción no polo sur de Encélado e lanzan vapor de auga ao espazo a unha velocidade de 1.300 km/h.

Con todo, o equipo investigador, deuse conta de que os géiseres non teñen a mesma composición química que o océano do que proceden. A propia erupción, en efecto, encárgase de alterar esa química por medio dun proceso de separación de gases chamado fraccionamento, que fai que algúns deles entren en erupción mentres que outros quedan atrás.

Por iso, segundo os autores do estudo, os géiseres son unha "xanela imperfecta" á verdadeira composición química do océano subterráneo. Para corrixir ese erro, decidiron analizar os datos da Cassini nunha simulación informática que tiña en conta os efectos do fraccionamento, e iso revelou que os estudos anteriores subestimaran a presenza de hidróxeno, metano e dióxido de carbono nas augas subterráneas.

FONTE: José manuel Niebes/abc.es/ciencia

O SOL ACHÉGASE AO FINAL DO CICLO 24

Imaxe tomada dunha exección de masa coronal en 2013 pola sonda STEREO / NASA

Cada once anos, o Sol rexistra un novo ciclo: un patrón de manchas que aparecen e desaparecen na superficie da nosa estrela, sinalando a actividade do astro. Como cando poñemos a ferver un cazo con auga e as burbullas lentamente empezan a brotar ata case pasar o bordo e, nese mesmo momento, apagamos o lume, e aos poucos a superficie vaise acougando. E volta a empezar. Nunha gráfica, cada ciclo describiría unha curva ascendente coa súa crista (máximo solar con máis manchas) e o seu val (que sería o mínimo de actividade solar con menos manchas).

 
Variacións da luminosidade solar ao longo do ciclo das manchas solares durante os últimos 30 anos e onde se poden apreciar o últimos tres ciclos solares anteriores / Wikicommons

Actualmente atopámonos no fin do Ciclo 24 e nun mínimo solar. A partir de mediados de 2020 a actividade volverá renovarse, coma se o lume interno do Sol fixese outra vez bulir a súa superficie.

Pero, que significa que nos encamiñemos cara a un cambio de ciclo? Que consecuencias terá para a vida na Terra?

En realidade pouco se sabe do clima espacial. Os científicos descoñecen fenómenos tan complexos e repentinos como as tormentas solares, como funciona o rápido e infernal vento solar ou o porqué dos seus «caprichosos» ciclos (que non sempre duran 11 anos exactos e rexistráronse ciclos que van entre os 8 e os 14 anos; ou, por exemplo, un recente estudo que relaciona estes ciclos coa aliñación dos planetas). Polo que as predicións, aínda que cada vez máis complexas, aínda non son 100%  confiables.

A maioría dos expertos concordan en que o próximo ciclo solar será tan «tranquilo» como o que estamos a abandonar. En concreto, os expertos do Solar Cycle 25 Prediction Panel, dependente do Centro Nacional do Clima de Estados Unidos, vaticinan que o Ciclo 25 «podería ter un comezo lento, pero alcanzará o seu nivel máximo cun máximo solar entre 2023 e 2026». É dicir, que a «crista da onda» e os fenómenos solares máis fortes daranse entre estes anos, explican nun comunicado. Con todo, os científicos calculan que o número de manchas solares, nun rango de 95 a 130, moi por baixo do número media de manchas solares, que normalmente oscila entre 140 e 220 por ciclo solar.

O ciclo solar actual foi, afortunadamente, baixo nas principais  erupciones, aínda que iso non significa que non se producisen, xa que a última rexistrouse hai apenas un mes, polo que non notamos consecuencias directas máis aló de auroras  boreales en latitudes baixas. Con todo, unha nova investigación relacionou o final dun ciclo de manchas solares e o comezo doutro con cambios meteorolóxicos. En concreto, cos ciclos meteorolóxicos do Neno e da Nena, unhas tormentas bastante violentas que poden chegar a causar devastadores danos.

Pero, como inflúe a actividade solar no clima da Terra? Por motivos que aínda se descoñecen, cando o Sol está activo, o vento solar, composto de partículas enerxéticas que flúen ao espazo desde a superficie da estrela, é forte, reducindo o número de raios cósmicos que poden abrirse paso a través del. Con todo, cando o astro está menos activo, o vento solar é máis débil e o fluxo de raios cósmicos aumenta.

Aínda que os raios non transportan unha enorme cantidade de enerxía en comparación coa do Sol, teñen consecuencias palpables. Unha investigación afirma que estes raios cósmicos poderían cambiar a condutividade eléctrica na atmósfera superior ou afectar á química do ozono, o que influiría no proceso de formación das nubes.

Así é como podería cambiar o clima global e fortalecer os furacáns no Atlántico ou alterar os patróns de choiva en zonas de cultivos tradicionais. Mesmo cambiar o clima.

FONTE: abc.es/ciencia

PROTUBERANCIA OCCIPITAL EXTERNA: OS MÓBILES TEÑEN A CULPA?

O uso intensivo dos teléfonos móbiles non só está a limitar nosa vista e aumentando a habilidade dos nosos pulgares. Moi ao contrario, o tempo que pasamos «asomados» aos nosos smartphones podería estar a cambiar, tamén, os nosos cranios. Un equipo de investigadores da Universidade de Sunshine Coast, en Australia, cre que esa podería ser precisamente a razón pola que cada vez máis persoas, especialmente os máis novos, están a desenvolver un estraño «pico» de óso xusto encima do pescozo, na base do cranio.

Coñecido como «protuberancia occipital externa», o novo vulto óseo pode chegar a ser tan grande que é posible sentilo ao presionar cos dedos. "Son médico desde hai 20 anos -explica David Shahar, científico na universidade australiana- e durante a última década estiven descubrindo, cada vez máis, que os meus pacientes teñen ese abultamento na base do cranio". Para o investigador, trátase dunha fascinante proba de como o noso organismo non deixa nunca de cambiar.

Aínda que non se identificou unha relación de causa-efecto, Shahar cre que ese novo «reforzo óseo» ten que ver co feito de estar a dobrar continuamente o pescozo en incómodos ángulos para mirar as pantallas de móbiles e tabletas. A cabeza humana é moi pesada (4,5 quilogramos como media) e ao inclinala continuamente cara adiante para ler mensaxes en WhatsApp ou ver vídeos divertidos, estamos a obrigar ao pescozo para soportar todo ese peso durante moito máis tempo do que sería natural.

Para o investigador, é máis que probable que ao aumentar a presión xusto no punto no que os músculos do pescozo adhírense ao cranio, o noso corpo respondese colocando aí un novo óso de reforzo, que se manifesta como unha protuberancia puntiaguda e que consegue distribuír o peso da cabeza nunha área máis grande.

En 2016, Shahar e os seus colegas publicaron un estudo na revista Journal of Anatomy no que analizaban as radiografías de 218 pacientes novos, entre 18 e 30 anos, para determinar cantos deles tiñan eses vultos. Os picos «normais» debían medir polo menos 5 milímetros, mentres que os que se agrandaron duplicaban ese tamaño.

En total, o 41 por cento dos individuos estudados tiña o pico óseo agrandado, e un 10 por cento chegou a mostrar un pico especialmente grande, de polo menos 20 milímetros. Os investigadores acharon que, en xeral, as protuberancias de maior tamaño eran máis comúns en homes que en mulleres. O máis grande que atoparon foi o dun home, e medía 35,7 milímetros.

Noutro estudo, esta vez publicado en Nature en febreiro do ano pasado sobre 1.200 individuos con idades comprendidas entre os 18 e os 86 anos, Shahar descubriu que os picos óseos son máis frecuentes entre os mozos. De feito, acharon picos agrandados no 33 por cento dos integrantes do grupo. Ademais, os participantes de entre 18 e 30 anos de idade tiveron moitas máis probabilidades de telos que os que pertencían a xeracións anteriores.

Para Shahar, ademais, estas espiñas de óso chegaron para quedar. "Se as cousas non cambian e ninguén as molesta, seguirán medrando". Por fortuna, de cando en cando son causa de problemas médicos. E se alguén experimenta algunha incomodidade pola súa culpa, o mellor é tentar mellorar a nosa postura cando consultamos o móbil.

FONTE: José M. Nieves/abc.es

DOUS NOVOS PLANETAS NA CHAMADA "ZONA HABITABLE"

Reconstrución da estrela Teegarden e os seus dous planetas / Universidade de Gotinga/Centro Astronómico Hispano-Alemán 

Astrónomos de varios países acharon un novo sistema solar con dous planetas como a Terra a 12,5 anos luz, a volta da esquina en termos astronómicos. O novo sistema planetario orbita ao redor de Teegarden, unha estrela anana vermella moito máis pequena e tenue que o Sol. Ambos os planetas atópanse tan preto do seu astro que a súa temperatura é relativamente tépeda, tanto que podería haber auga líquida na súa superficie, unha condición fundamental para albergar vida.

Os dous novos  exoplanetas, Teegarden b e c, teñen un tamaño 1,25 e 1,33 veces maior que o da Terra, respectivamente. Segundo o estudo, publicado onte en Astronomy and Astrophysics, os dous orbitan moi preto da súa estrela, polo que completan unha volta completa, un ano terrestre, en 5 e 11 días, respectivamente. Ambos se atopan na chamada zona habitable, aínda que é o planeta c o que ten características máis aptas.

Case 200 astrónomos de 11 países asinan o achado, para o que fixeron falta “240 observacións” durante tres anos co instrumento Carmenes (nome que recibe polo seu acrónimo en inglés) no observatorio astronómico de Calar Alto (Almería), e outras instalacións complementarias de menor tamaño.

Normalmente este tipo de descubrimentos viñan facendo con instrumentos situados noutros países. O achado supón unha lombeirada para o equipo do observatorio almeriense, que a pesar de ser o maior de Europa continental sufriu hai uns anos importantes recortes de orzamento.

O estudo conclúe cunha reflexión inquietante. Teegarden formouse hai uns 9.000 millóns de anos, o dobre que o noso sistema solar. Houbo dúas veces máis tempo para alumar unha civilización intelixente. Desde o punto de vista de Teegarden, o noso sistema solar atópase agora mesmo pasando fronte ao Sol. “Se existen os  teegardianos”, explican as conclusións do estudo, “poderían observar a Terra transitando fronte ao Sol entre 2044 e 2496”.

FONTE: Nuño Domínguez/elpais.com/ciencia

CABEZA DE LOBO DE 40.000 ANOS CO CEBREBRO INTACTO

A cabeza do lobo xigante atopada en Siberia / Albert Protopopov

O desxeo do permafrost siberiano está a revelar moitas sorpresas: poldros de hai 42.000 anos con sangue líquido nas súas veas, vermes prehistóricos ou mamuts lanudos, o xeo esconde vestixios da vida na Terra hai miles de décadas. O último descubrimento ocorreu o verán pasado, a beiras do río Tirekhtyakh, en Yakutia, cando un aldeán paseaba tranquilo e achou unha cabeza de lobo xigante de 40 centímetros de longo. Ao imaxinarse que se trataba dun espécime valioso para a ciencia, contactou con investigadores rusos, quen datou a cabeza nuns 40.000 anos. E, o máis sorprendente de todo: conserva intacto o cerebro.

O descubrimento acábase de facer público nunha exposición en Xapón sobre criaturas conxeladas da Idade do Xeo, incluídos outros especímenes, xa que foi o equipo xaponés o encargado de realizar o estudo preliminar da cabeza, xunto cun equipo da Academia da República de Sakha en Rusia e outros científicos suecos.

"Trátase do descubrimento único dos primeiros restos dun lobo Pleistoceno completamente desenvolto, co seu tecido preservado", afirma o paleontólogo Albert Protopopov da Academia de Ciencias da República de Sakha a The Siberian Times. "Compararémolo cos lobos modernos para comprender como evolucionou a especie e para reconstruír a súa aparencia".

Segundo explica Protopopov, o achado de restos de lobos conxelados no permafrost é bastante común, de feito xa se descubriron os corpos de varios cachorros antigos. Con todo, nunca se atopou unha especie coa cabeza tan grande nin moito menos tan ben conservada, coa pelame, os cabeiros, a pel e mesmo tecido cerebral. Os investigadores cren que se trata dun lobo adulto e que morrería entre os dous e os catro anos de idade, segundo revelou as análises preliminares de ADN e as tomografías, aínda que agora quérese comparar a súa xenética coa do lobo actual para poder ver a súa evolución.

FONTE: abc.es/ciencia

MISTERIOSA MASA METÁLICA ENTERRADA NA CARA OCULTA DALÚA

Na imaxe, a topografía da cara oculta da Lúa. O círculo mostra a localización da enorme masa metálica achada baixo a conca Aitken, o maior cráter de impacto do Sistema Solar / NASA/Goddard Space Flight Center/University of Arizona

Unha misteriosa e enorme masa con alto contido metálico acaba de ser descuberta baixo a superficie da Lúa, enterrada baixo o maior cráter de impacto do Sistema Solar, a conca Aitken, no polo sur do noso satélite, que ten un diámetro de 2.500 km e 12 km de profundidade.

O incrible achado, publicado esta mesma semana na revista Geophysical Research Letters, foi realizado por un equipo de investigadores da Universidade de Baylor, en Texas.

"Imaxine que collemos unha pila de metal cinco veces maior que Isla Grande (a maior do arquipélago de Hawaii, cunha superficie de 10.430 km cadrados) e enterrámola baixo terra. Esa é, aproximadamente, a cantidade de masa inesperada que atopamos", indica Peter B. James, profesor de xeofísica planetaria e autor principal do estudo.

O enorme cráter, que ten forma  ovalada, non é visible desde a Terra porque atópase na cara oculta da Lúa. Os investigadores conseguiron localizar a misteriosa masa metálica medindo os sutís cambios da forza gravitatoria da Lúa, que cambia de rexión a rexión. Para iso utilizaron datos das naves que a NASA utiliza na súa misión GRAIL (Gravity Recovery and Interior Laboratory).

"Cando combinamos iso cos datos da topografía da Lúa do Lunar Reconnaissance Orbiter, prosegue o investigador, descubrimos unha cantidade de masa inesperadamente grande por centos de km baixo a conca Aitken. Unha das posibles explicacións para esta masa adicional é que o metal que contiña o asteroide que formou o cráter segue aí, incrustado no manto da Lúa".

Sexa o que sexa e veña de onde veña, esa enorme e densa masa afundiu a base da conca máis de 800 metros, afirma James. As simulacións informáticas de grandes impactos de asteroides suxiren que, se se dan as condicións adecuadas, o núcleo de ferro e níquel dun asteroide pode dispersarse no manto superior (a capa entre a cortiza e o núcleo lunar) durante un impacto.

"Fixemos os cálculos e mostramos tamén que se o núcleo metálico do asteroide que fixo impacto está o suficientemente disperso, podería permanecer suspendido no manto da Lúa ata o día de hoxe, en lugar de afundirse ata o seu núcleo".

Con todo, tamén existe a posibilidade de que a misteriosa masa metálica débase a unha concentración de óxidos asociada á última etapa de  solidificación do océano de magma lunar. Segundo James, a conca Aitken, que se formou fai uns 4.000 millóns de anos é o maior dos cráteres que existen no Sistema Solar. Se os houbo maiores en algures,  incluída a Terra, os seus rastros borráronse, perdidos na noite dos tempos.

Para este investigador, a gran conca  selenita é "un dos mellores laboratorios naturais que existen para estudar eventos de impacto catastrófico, un proceso antigo que deu forma a todos os planetas rochosos e lúas que podemos ver na actualidade".

FONTE: José M. Nieves/materia escura/abc.es

OS BURACOS NEGRÓS EVAPÓRANSE. XA O AFIRMABA HAWKING

 

Un equipo de investigadores do Instituto Technion de Tecnoloxía de Israel, dirixidos polo físico Jeff Steinhauer, acaba de publicar en Nature un artigo no que se demostra, por primeira vez, a veracidade da predición que Stephen Hawking fixo en 1974: que os buracos negros evapóranse ao longo do tempo ata desaparecer por completo.

Segundo a teoría do xenial físico británico, en efecto, os buracos negros non son, a pesar do seu suxestivo nome, totalmente negros, senón que emiten partículas, unha tenue radiación que, na súa honra, foi bautizada como radiación Hawking e que extrae lentamente enerxía do buraco negro ata deixalo exhausto. Case desde o principio, a idea de Hawking foi dada por boa pola inmensa maioría dos científicos, aínda que polo momento resultou imposible de probar. Algo que si conseguiron Jeff Steinhauer e os seus colegas.

Nun experimento de laboratorio, en efecto, este equipo de físicos logrou "ver" á radiación Hawking en acción, cousa que a nosa tecnoloxía non permite aínda facer directamente no espazo, con buracos negros reais. Para conseguilo, os investigadores "fabricaron" un buraco negro virtual utilizando ondas de son e algunhas das formas de materia máis estrañas e frías do Universo.

Os buracos negros exercen unha gravidade tan forte que mesmo os fotóns (as partículas das que está feita a luz) non conseguen escapar cando son capturados. Doutra banda, a Mecánica cuántica dinos que o que nós coñecemos como "baleiro espacial" é, en realidade, un auténtico fervedoiro de "partículas virtuais" que entran e saen da existencia en pares de materia e  antimateria.

Normalmente, e case nada máis aparecer, estas parellas de partículas virtuais aniquílanse unhas a outras. Pero na fronteira dun buraco negro, onde a gravidade é extrema, pode suceder que eses pares de partículas sepárense, unha absorbida polo buraco, a outra lanzada a toda velocidade ao espazo. A partícula que é absorbida ten enerxía negativa, o que reduce tanto a enerxía como a masa do buraco. Por iso, cantas máis destas partículas absorba o buraco negro, máis enerxía perderá, ata o punto de chegar a evaporarse por completo. As partículas "fuxitivas", pola súa banda, son o que coñecemos como radiación Hawking.

Nun buraco negro real, a radiación Hawking é tan débil que ninguén conseguiu medila. Por iso, desde hai anos buscábase a forma de observala en laboratorio. E agora,  Steinhauer e o seu equipo conseguírono.

No seu experimento, os investigadores utilizaron o que se coñece como "condensado Bose-Einstein", unha forma de gas extremadamente frío, para imitar o horizonte de sucesos dun buraco negro, a fronteira invisible que, unha vez atravesada, non permite que nada poida regresar. No medio do gas, colocaron despois un obstáculo, unha especie de "cantil" que obrigaba ao gas para caer en forma de fervenza, convertendo así unha cantidade suficiente de enerxía potencial en enerxía cinética como para que o gas fluíse a unha velocidade maior que a do son.

Despois, e en lugar de pares de partículas materia antimateria, os físicos utilizaron parellas de fonóns, ou ondas de son cuántico, inmersas no fluxo de gas. O fonón que quedaba no lado "lento" conseguía viaxar en contra do fluxo de gas, afastándose da fervenza, mentres que a súa parella, o fonón ao lado "rápido", quedaba inevitablemente atrapado pola fervenza, o "buraco negro" de gas a velocidade supersónica.

Segundo explicou  Steinhauer "é coma se tratases de ir contra unha corrente que flúe máis rápido do que podes nadar. Sentirías que estás a avanzar, pero en realidade vas cara atrás. E iso é análogo ao que lle sucede a un fotón que tenta saír dun buraco negro, pero ao que a gravidade fai ir en dirección contraria".

Stephen Hawking predixo que a radiación das partículas emitidas polo buraco negro permanecería nun espectro continuo de lonxitudes de onda e enerxías. E dixo tamén que sería posible describir o fenómeno cunha única temperatura, que só dependía da cantidade de masa que tivese o buraco negro. No seu experimento,  Steinhauer e o seu equipo lograron confirmar as dúas predicións no interior do peculiar buraco negro sónico do seu laboratorio.

FONTE: José M.Nieves/abc.es/ciencia

A MAIOR ERUPCIÓN SUBMARINA NUNCA VISTA NO ÍNDICO

O soar revela un volcán de 800 metros de altura (vermello) e unha pluma rica en gas - EQUIPO  MAYOBS (CNRS/IPGP-UNIVERSITÉ DE PARIS/IFREMER/BRGM)

Unha expedición científica francesa descubriu a que pode ser a maior erupción submarina xamais observada. Trátase do nacemento dun novo volcán de 800 metros de alto e ata 5 km de diámetro na súa base que se levantou dende cero en apenas seis meses baixo as augas fronte á illa francesa de Mayotte, entre o continente africano e Madagascar, no Océano Índico. Segundo os investigadores, a nova montaña pode ser a causa dos case 2.000 terremotos que durante máis dun ano fixeron tremer esta illa  volcánica de 250.000 habitantes no arquipélago de Comoro.

A onda de terremotos comezou o 10 de maio de 2018. O máis forte acadou unha magnitude de 5,8 e produciuse preto da costa cinco días despois do primeiro. A actividade sorprendeu aos residentes de Mayotte, seriamente afectados ao non entender que é o que estaba a sacudir a súa illa, pero tamén aos xeólogos.

Ademais, no medio deste enxame sísmico, o 11 de novembro de 2018 un estraño estrondo de baixa frecuencia percorreu todo o mundo durante vinte minutos, facendo soar sensores a case 18.000 km de distancia e desconcertando aos científicos. A frecuencia demasiado baixa para que os humanos a sentisen e só un entusiasta dos terremotos descubriu o estraño sinal nos sismogramas en tempo real do Servizo Xeolóxico de EE.UU. (USGS), deixando  estupefacta á comunidade científica.

As autoridades non foron capaces de dar coa fonte dos  sismos ata que en febreiro comezou a campaña científica a bordo do buque de investigación Marion Dufresne, coordinada polo Centro Nacional de Investigacións Científicas (CNRS) de Francia. O equipo colocou seis sismómetros no fondo do océano a 3,5 km de distancia. Os datos dos equipos, recuperados este mes, revelan a existencia unha cámara de magma profunda, cuxa actividade introduciu rocha fundida no fondo mariño e logo contraeuse, provocando que a cortiza rompese.

Segundo publica nun comunicado o Servizo Xeolóxico Nacional francés, tratábase do nacemento dun volcán de 800 metros de alto e 5 km de diámetro. Do mesmo sae unha columna de fluídos volcánicos de 2 km de altura que non chega á superficie. Con todo, o fenómeno provocou que Mayotte desprazárase 10 cm e afundirase 13 no último ano.

Africa Times informou de que as autoridades de Mayotte entregarán aos residentes un informe actualizado dos riscos dentro de tres meses e «fortalecerá de inmediato o sistema de planificación e preparación da xestión da crise». Mentres, a actividade sísmica continúa, cada vez máis preto da illa, e medra o temor a un posible tsunami. Os investigadores queren estender a misión durante varios meses para monitorear este misterioso volcán a medida que se desenvolve e evitar posibles perigos. Os datos aínda son preliminares, non foron publicados nunha revista revisada por expertos e moitas preguntas seguen sen resposta.

FONTE: J. DE J./abc.es/ciencia