SABÍAS QUE... Que son e por que se producen as fases lunares?

Cada mes, a Lúa atravesa unhas fases, minguando e medrando na súa transformación constante de lúa nova a lúa chea e volvendo empezar.

En parte, o ciclo lunar ocorre porque a Lúa non produce a súa propia luz. O brillo prateado que observamos débese ao reflexo da luz solar sobre a superficie monocromática da Lúa.

Así mesmo, a vista que temos da Lúa réxese por un capricho da gravidade chamado axuste de marea. En esencia, a Lúa tarda case o mesmo tempo en virar sobre o seu propio eixo que en completar unha órbita ao redor da Terra. Isto quere dicir que desde a Terra sempre vemos a mesma cara da Lúa, aínda que ambos os lados reciben luz a medida que a Lúa orbita, así que o noso satélite non ten unha cara perpetuamente escura.

Luna nova

Durante esta fase, a Lúa atópase entre a Terra e o Sol, o que significa que a metade lunar que vemos non está iluminada e a Lúa vólvese practicamente invisible no firmamento. Nesta fase só podemos ver a Lúa durante unha eclipse solar.

Cuarto crecente

A medida que aumenta a superficie iluminada da Lúa, penétrase nunha fase coñecida como crecente e menos da metade parece chea.

Primeiro cuarto

Nesta fase a metade da Lúa está iluminada e a porcentaxe da superficie iluminada segue aumentando.

Lúa xibosa crecente

Cando a Lúa está máis que medio chea e segue aumentando a superficie iluminada, chámase lúa xibosa crecente. A palabra «xibosa» procede do latín e significa «chepa», e utilizouse durante séculos para describir formas redondas ou convexas.

Luna chea

Nesta fase, a Lúa atópase detrás da Terra respecto ao Sol e a súa cara está totalmente iluminada. É entón cando ás veces podemos ver eclipses lunares.

Lúa xibosa minguante

Esta é a etapa na que máis da metade da Lúa está iluminada, pero a superficie iluminada que podemos ver está a decrecer.

Último cuarto

Durante esta fase, só volve estar iluminada a metade da Lúa, pero a superficie visible está a diminuír.

Cuarto menguante

A medida que se achega a próxima lúa nova, a Lúa volve quedar reducida a un cuarto e menos da metade está iluminada.

Os outros nomes da lúa chea

As lúas cheas, unhas das imaxes máis espectaculares do firmamento e unha inspiración para poetas, artistas e amantes durante milenios, cativounos dunha forma única. As lúas cheas ocorren cada 29,5 días aproximadamente, a medida que a Lúa se despraza cara ao lado da Terra que está xusta fronte ao Sol.

Durante milenios, os humanos utilizaron o movemento da Lúa para seguir o transcurso dun ano e establecer calendarios para cazar, plantar e cultivar. Culturas antigas de todo o mundo puxeron nomes ás lúas cheas segundo o comportamento das plantas, os animais ou o tempo atmosférico durante ese mes.

1. Xaneiro: a lúa do lobo

Os nativos americanos e os europeos medievais supostamente chamaban así á lúa chea de xaneiro polos aullidos dos lobos famentos que lamentaban a súa falta de alimento. A lúa chea deste mes tamén se chama lúa vella e lúa de xeo.

2. Febreiro: lúa de neve

A lúa chea leva este nome polo tempo frío e a neve propios de febreiro en América do Norte. Tamén chámana lúa de tormenta e lúa da fame.

3. Marzo: lúa do verme

A última lúa chea do inverno chámase a lúa do verme polos rastros dos vermes que aparecen no chan recentemente desconxelado. Tamén se chama lúa casta, lúa de morte, lúa da cortiza (pola neve, que se converte nunha especie de cortiza ao fundirse de día e conxelarse de noite) e lúa de zume, polo sangrado dos arces.

4. Abril: lúa rosa

Os nativos americanos de América do Norte chaman lúa rosa á lúa chea de abril por unha especie de flor silvestre que florece pronto. Noutras culturas chámase lúa da herba que brota, lúa do ovo e lúa do peixe.

5. Maio: lúa de flores

A abundancia de flores de maio dá á súa lúa chea o nome de lúa de flor ou de flores en moitas culturas. Tamén a chaman lúa da lebre, lúa da sementeira do millo e lúa do leite.

6. Xuño: lúa de amorodo

En América do Norte, a colleita de amorodos en xuño outorga este nome á lúa chea do mes. Os europeos tamén a chaman lúa rosa, mentres que outras culturas denomínana lúa quente polo comezo da calor estival.

7. Xullo: lúa do cervo

As hastas dos cervos macho, que mudan cada ano, empezan a medrar de novo en xullo, de aí o nome nativo americano da lúa chea de xullo. Entre outros nomes figuran a lúa do trono, polas moitas tormentas de verán do mes, e a lúa do feno, pola colleita de feno de xullo.

8. Agosto: lúa do esturión

As tribos pesqueiras de América do Norte chamaban á lúa chea de agosto a lúa do esturión, xa que a especie era moi abundante durante este mes. Tamén a chamaron lúa do millo verde, lúa do gran e lúa vermella polo ton avermellado que adopta baixo a bruma do verán.

9. Setembro: lúa da colleita

A lúa chea de nome máis familiar, a lúa da colleita de setembro, refírese á época do ano na que se recollen as colleitas, tras o equinoccio de outono no hemisferio norte. Tamén a chaman lúa do millo e lúa do centeo.

10. Outubro: lúa do cazador

A primeira lúa despois da lúa da colleita é a lúa do cazador, chamada así por ser o mes preferido para cazar cervos e raposos, que xa non poden esconderse nos campos segados. A lúa do cazador tamén é especialmente brillante e lonxeva no ceo, polo que os cazadores teñen a oportunidade de axexar ás súas presas de noite. Tamén a chaman a lúa da viaxe e a lúa da herba que morre.

11. Novembro: lúa do castor

Non hai un consenso sobre a orixe do nome da lúa do castor de novembro. Hai quen di que vén dos nativos americanos, que colocaban trampas para castores durante este mes, mentres que outros sosteñen que o nome se debe ao aumento da actividade dos castores, que constrúen as súas presas para o inverno. O seu outro nome é lúa xélida.

12. Decembro: lúa fría

O nome da lúa chea de decembro, a lúa fría, débese a chegada do inverno. Tamén se chama lúa da noite longa e lúa do carballo.

Lúas azuis

As lúas azuis non son realmente azuis. Aínda que a definición exacta cambiou cos anos, o termo «lúa azul» adoita utilizarse para describir unha segunda lúa chea que aparece nun mesmo mes do calendario, algo que ocorre cada dous anos e medio, de media.

Superlúas

A órbita da Lúa ao redor da Terra non é un círculo perfecto e a súa distancia respecto a o noso planeta cambia ao longo dun ciclo orbital. Cando unha lúa chea coincide cun achegamento, ou perigeo, o orbe lunar parece lixeiramente máis grande e brillante do habitual, o que nos dá o que se coñece como superluna.

FONTE: Victoria Jaggard/National Geographic Staff     Imaxe: tiempo.com

#DígochoEu: Asexar non ten que ver co sexo

Verbos para observar con atención!

#DígochoEu

SOLUCIÓN ENCRUCILLADO CLXXX

VERTICAIS: 1. CIROLO 2. LOUREIRO 3. BOGOTÁ 7. ARRAIANOS.

HORIZONTAIS: 4. PALADIO 5. ESCUDO 6. ANTOLLO 8. TORRECERRERO 9. ÁSPIDE 10. MASCATO.

Máis cultura xeral!

DESMONTANDO OS MITOS MÁIS PERSISTENTES SOBRE ANIMAIS (II)

Continúo coa serie adicada algúns dos mitos máis persistentes sobre animais e enfrontámolos coa evidencia científica. Porque entender o mundo animal tamén implica desaprender o que criamos saber.

Os peixes non olvidan aos cinco segundos: poden recordar durante semanas / Pixabay

Mito 2: A memoria dos peixes dura poucos segundos

Nas películas de Buscando a Nemo sacáronlle moito partido ao tópico de ter memoria de peixe para definir ás persoas incapaces de acordarse de nada. Pero a verdade é que a memoria destes animais dura máis que uns poucos segundos.

De feito, dependendo da especie e do estímulo recibido, poden lembrar cousas durante semanas, meses e, mesmo, anos. Experimentos realizados en centros de investigación así parecen indicalo.

Na Universidade MacEwan de Canadá utilizaron exemplares da especie Labidochromis caeruleus (coñecidos como cíclido limón, pola súa viva cor amarela) e adestráronos para que se movesen por unha zona concreta do acuario, na que recibirían comida como recompensa. Ao cabo de tres días de adestramento, trasladáronos a outro acuario no que os deixaron durante doce días. Cando regresaron á súa residencia orixinal, mostraron preferencia por moverse pola zona onde lembraban que recibirían o alimento.

Quen teña un acuario en casa dispoñen dunha maneira máis sinxela de comprobalo: tentar pescar cunha rede a un dos seus inquilinos. Cada vez resultaralles máis difícil, aínda que deixen pasar uns días entre un intento e outro, porque o peixe lembrará as ocasións anteriores e aumentará os seus esforzos para evitar ser atrapado.

Continuará!

FONTE: Vicente Fernández de Bobadilla/muyinteresante.com

ENCRUCILLADO CLXXX

VERTICAIS: 1. Porción de excremento compacta que se expulsa dunha vez 2. Árbore da familia das lauráceas, de copa baixa, follas perennes, lanceoladas e coriáceas, moi empregadas como condimento, froito en baga e de nome científico Laurus nobilis 3. Capital de Colombia 7. Titulo do libro de relatos de Xosé L. Méndez Ferrín, publicado en 1991 co que acadou, entre outros, o Premio da Crítica Española.

HORIZONTAIS: 4. Elemento químico metálico de transición, de cor branca prateada, dúctil, maleable, resistente á corrosión e de símbolo Pd 5. Moeda oficia de Potugal antes do € 6. Desexo non razoable e pasaxeiro por unha cousa innecesaria ou extravagante 8. Montaña de maior altitude de Asturias e de Castela e León, así como da cordilleira Cantábrica, con 2.650 m s. n. m. 9. Réptil da suborde dos ofidios, do que existen varias especies, duns dous metros de lonxitude, e moi velenoso 10. Ave mariña palmípede, de plumaxe branca coa punta das ás negra e a cabeza amarelada, que se mergulla lanzándose desde unha altura considerable e de nome científico Sula bassana.

#DígochoEu: Non digas *carrerilla

Nada de *carrerilla, é un castelanismo. Esther danos as alternativas correctas!

#DígochoEu

Descuberto un ‘sexto sentido’ no intestino que axuda a regular o apetito

Ilustración conceptual do microbioma intestinal / THOM LEACH/SCIENCE PHOTO LIBRARY (Getty Images/Science Photo Library RF)

Todos os organismos interpretan o mundo a través dos sentidos. Pero a ciencia ten cada vez máis claro que os cinco máis populares (oído, vista, tacto, olfacto e gusto) son probablemente insuficientes para abordar todas as interaccións co ambiente que nos rodea. Unha nova investigación publicada na revista Nature, escaparate da mellor ciencia mundial, descubriu agora unha especie de novo sexto sentido oculto, situado no intestino. En concreto, nun estudo en ratos, científicos da Universidade de Duke (Estados Unidos) revelaron que este sistema sensorial, que eles definen como “un sentido neurobiótico”, permite unha comunicación en tempo real entre o cerebro e o microbioma, ese inmenso ecosistema de microorganismos que poboa o intestino e que é capaz de modular a saúde e a enfermidade.

De entrada, esa infraestrutura sensitiva serve, segundo os investigadores, para percibir o que pasa na contorna intestinal, detectar nutrientes e guiar as decisións sobre o apetito. Pero, probablemente, isto só sexa o principio dunha historia máis longa que está aínda por descubrir: os científicos hipotetizan con que este sexto sentido pode ser unha plataforma para entender en profundidade como o intestino detecta os microbios, como estes inflúen no comportamento (desde os hábitos alimenticios ata o estado de ánimo) e, mesmo, de que maneira o cerebro podería moldear o microbioma.

Durante moito tempo, conta Diego Bohórquez, investigador do Laboratorio de Neurobiología Intestino-Cerebro de Duke e autor principal do estudo, pensouse que o intestino era “un tubo moi pasivo que só servía para dixerir e absorber”. Pero esa premisa deixaba moitos cabos soltos. “Non se explorou como é que o intestino sabe que lle chegou. Por exemplo, unha mazá ou un vaso de leite son un universo de moléculas. E o intestino ten que recoñecer e crear unha representación inmediata para poder avisarlle ao cerebro do que lle chegou”, explica o neurocientífico. A súa hipótese era que o cerebro e o intestino tiñan “un sistema sensorial” para comunicar a información do que está a pasar nese ecosistema microbiano. Algo rápido, directo e independente da resposta inmunolóxica ou metabólica, moito máis lenta, que poidan provocar eses microbios.

E non ía desencaminado: despois de 15 anos de investigación, Bohórquez e o seu equipo lograron documentar como opera ese novo sentido que permite ao cerebro responder en tempo real aos sinais dos microbios que viven no intestino. “É un sistema sensorial no intestino que permite ás bacterias influenciar canto comemos e por canto tempo”, sintetiza.

A correa de transmisión clave deste sexto sentido son os neurópodos, unhas minúsculas células sensoriais que recubren o epitelio do colon. “Da mesma forma na que o ollo, para distinguir a cor azul e vermello, ten unhas células neuroepiteliales —primas irmás dos neurópodos—, que detectan fotóns e mediante a lonxitude de onda axúdannos a determinar se algo é vermello ou azul, no intestino temos células neurópodas que, no caso de nutrientes, axúdanos a detectar rapidamente as moléculas que inxerimos para guiar ao cerebro e saber, non só se comemos unha graxa ou unha proteína, senón canto máis necesitamos comer”, explica Bohórquez.

A súa investigación vén de lonxe. Hai uns anos, xa detectaran que os neurópodos eran “esenciais” para que o organismo diferenciase, por exemplo, entre azucres e edulcorantes e optase por consumir os primeiros, que teñen un valor calórico, antes que outros endulzantes. Chamárono a iso un “sentido para os nutrientes”, que axuda a guiar que comemos: os neurópodos eran capaces de transformar sinais dos nutrientes en mensaxes para o cerebro. Pero aos científicos aínda non entendían de que maneira o organismo respondía en tempo real aos estímulos que xurdían dos microbios intestinais.

O que descubriron agora con esta investigación é que cando comemos, algunhas bacterias intestinais liberan unhas proteínas chamadas flaxelina. Os neurópodos detéctanas e, coa axuda dun receptor (de nome TLR-5), envían unha mensaxe ao nervio vago, que é un roteiro de comunicación fundamental entre o intestino e o cerebro. O sinal que chega por esa canle ao centro de operacións do organismo é un aviso de que xa se comeu suficiente. “Temos a idea de que os neurópodos detectan a flaxelina e inmediatamente avísalle ao cerebro e mándalle un sinal de que xa necesita deixar para comer. É unha forma de interface inmediata sensorial para que o cerebro poida saber, non só que comemos nós, senón que as bacterias tamén recibiron a cantidade suficiente de alimento”, reflexiona Bohórquez.

Para validar a súa tese, os científicos someteron a un grupo de ratos a unha noite de xaxún e, ao día seguinte, administráronlle unha dose de flaxelina directamente no colon. A resposta foi que os animais comeron menos. En cambio, o mesmo experimento noutro grupo de roedores manipulados xeneticamente aos que se lles desactivou o receptor TLR-5, resultou en que os animais comían máis e gañaban máis peso. “Volvíanse obesos porque cada vez comían un pouquiño máis e por máis tempo. Pero levounos moito tempo [chegar ás conclusións finais] porque tiñamos que demostrar que non era inmune nin metabólico e que en realidade existía un sistema neuronal sensorial para recoñecer os patróns microbianos”, conta Bohórquez. As súas pescudas demostraron que a flaxelina, a través dese circuíto neurobiótico, lanzaba ao cerebro sinales para frear o apetito. Con todo, cando se cortaba ese roteiro, a mensaxe non chegaba e os ratos volvíase obesos. Isto significaba que existía unha influencia microbiana directa no comportamento alimenticio.

Bohórquez defende que, aínda que a súa investigación está feita en modelos animais, as ideas principais son perfectamente extrapolables aos humanos: “Talvez pode haber algunhas modificacións do sistema sensorial, pero o principio básico é o mesmo”.

FONTE: Jessica Mouzo/elpais.com

DESMONTANDO OS MITOS MÁIS PERSISTENTES SOBRE ANIMAIS (I)

Hai crenzas tan repetidas que terminan parecendo verdades gravadas en pedra. Dicimos que alguén “ten memoria de peixe” sen saber que os peixes poden lembrar durante semanas; tememos que un dóberman “tolee” por ter o cranio demasiado pequeno, cando nin o seu cranio nin a súa conduta xustifícano; e asumimos que os lemmings suicídanse en masa porque Disney mostróunolo unha vez.

Nesta serie reunimos algúns dos mitos máis persistentes sobre animais e enfrontámolos coa evidencia científica. Porque entender o mundo animal tamén implica desaprender o que criamos saber.

Comezamos!

As moscas non viven un só día: algunhas sobreviven máis dun mes / Pixabay

Mito 1: As moscas viven só un día

Como non temos maneira de saber se a mosca que nos está incordiando nun día de verán é a mesma que nos estaba incordiando o día anterior, foise desenvolvendo a crenza popular de que o tempo de vida dunha mosca é dun día, a menos que consigamos atizarlle ben cun xornal enrolado.

É un concepto falso e, ademais, demasiado simplista, porque hai moitas especies de moscas e cada unha ten unha vida media diferente, aínda que máis prolongada do que se adoita supoñer, xa que necesita tempo para pasar das fases de ovo a larva, a pupa e a insecto plenamente desenvolvido.

Por exemplo, nunha contorna adecuada, a vida adulta dunha mosca doméstica oscila entre quince días e, máis frecuentemente, un mes, e a dunha mosca da froita, entre corenta e cincuenta días. Por suposto, aproveitan ben o tempo e cada exemplar pode poñer nese prazo varios centos de ovos que aseguran non xa a conservación senón a multiplicación da especie.

Pero si hai un insecto que vive só un día, polo menos na súa etapa adulta: a Ephemeroptera, coñecida popularmente (e adecuadamente) como efémera. Pertencente á mesma familia que as libélulas, ten a peculiaridade de que pode vivir durante anos en estado inmaturo, pero en canto alcanza a madurez, comeza a conta atrás que terminará ás vinte e catro horas.

Continuará!

FONTE: Vicente Fernández de Bobadilla/muyinteresante.com