Abres a boca separando as mandíbulas todo o posible, inspiras profundamente, expiras algo menos do que inhalaches e terminas pechando as mandíbulas cunha sensación de benestar.
O ser humano, como calquera vertebrado, bocexa e leste é un dos rituais máis antigos do reino animal. Os mamíferos e a maioría do resto dos animais dotados de columna vertebral fano: peixes, tartarugas, crocodilos e aves. Desde moi cedo o ser humano empeza a bocexar, o que corrobora as orixes remotas do bocexo. É máis, empezamos a bocexar dentro do ventre da nosa nai, ao final do primeiro trimestre do desenvolvemento prenatal. Para Darwin era unha proba de que compartimos unha orixe común: “ver un can ou un cabalo bocexar faime sentir que todos os animais están construídos coa mesma estrutura”.
Causado polo cansazo, o aburrimento ou a dixestión, a supervivencia do bocexo, practicamente inmutable durante millóns de anos, indica que debe ter unha función evolutiva fundamental. Pero, para que? Serve para “arrefriar o cerebro”? Para espertar a atención? Ou está relacionado coa excitación sexual? Aínda non atopamos respostas definitivas.
Abrir a boca desata un bulebule de sinais bioquímicas no cerebro. A dopamina, a oxitocina, a acetilcolina, a serotonina ou a hipocretina son algunhas das substancias que interveñen no pouco comprendido proceso neuronal que se activa cando bocexamos. En concreto, a dopamina parece desempeñar un papel crucial. Así, esta substancia escasea no cerebro dos enfermos de Parkinson, que tamén presentan unha case total desaparición dese comportamento. Algúns fármacos que alivian o mareo nas viaxes inhibindo a acetilcolina tamén reducen de forma notable a súa frecuencia. Ademais, os científicos detectaron a aparición de hormonas sexuais e substancias opioides durante o proceso.
Quere dicir isto que toda esa maquinaria cerebral actívase para disparar un simple sinal de aburrimento? Conducir, ler, esperar, viaxar en transporte público... as actividades monótonas e repetitivas son as situacións nas que o bocexo asáltanos con maior frecuencia. Outras situacións son os momentos antes de deitarse e os que seguen ao espertar, despois de inxerir unha comida abundante, as horas de xaxún ou o mareo nas viaxes. Ningún deses escenarios parece xustificar a complexidade cerebral e a permanencia milenaria do bocexo.
E que dicir doutras situacións en nada similares ás que mencionamos? Os atletas antes das competicións, os paracaidistas nos momentos previos ao primeiro salto, cando te tes que enfrontar a un exame, os músicos que se preparan para un concerto... O bocexo actívase antes dun acontecemento importante.
O mesmo sucede no mundo animal: en moitas especies bocexar precede ao apareamiento. Os peixes loitadores siameses machos experiméntano antes de atacar a un rival; nos zoos é moi común ver a leóns e simios abrindo a boca cando queda menos dunha hora para comer. Do mesmo xeito, os depredadores adoitan facelo antes de ir de caza e as hienas mentres rodean unha carroña.
Todo isto contradi á teoría máis popular do bocexo: serve para “osixenar” o cerebro. Isto xa quedo descreditado nos anos 80 do pasado século cando Robert R. Provín, psicólogo da Universidade de Maryland decidiu poñer esta explicación aproba. Un conxunto de estudantes inhalaban aire con distintas concentracións de CO2 mentres pensaban en bocexar. De media, os voluntarios reaccionaron bocexando unhas 24 veces por hora independentemente da concentración de CO2 que inhalaban.
Doutra banda, Ronald Baenninger da Universidade de Amorne (EEUU) entregou a un grupo de persoas un equipo portátil e pediulles que apertasen un botón cada vez que bocexasen. Despois de recoller datos durante dúas semanas Baenninger atopou que a maior frecuencia rexistrábase uns 15 minutos antes de que realizasen algunha actividade que requiría unha atención especial. Este experimento parece indicar que atopámonos diante dun sistema que incrementa a alerta nos animais. Mesmo explicaría por que bocexamos cando nos aburrimos: é un intento do corpo de resistirse a caer nun estado de desconexión coa contorna.
Con todo esta hipótese non explica o fenómeno máis incrible: o bocexo contaxioso. É un fenómeno intrigante e universal que se caracteriza pola tendencia das persoas para bocexar ao ver que outros o fan. Este fenómeno foi obxecto de numerosos estudos, e observouse que é unha resposta automática e case involuntaria. Crese que está vinculado á empatía e a capacidade de comprensión emocional entre individuos, aínda que outros estudos apuntan a que está máis relacionado coa idade de quen bocexa e de quen o mira. A chamada "imitación inconsciente" pode explicar por que bocexamos ao ver a outros facelo, xa que o noso cerebro tende a copiar automaticamente certos comportamentos observados noutros.
Curiosamente, non todos son igualmente susceptibles ao bocexo contaxioso. Entre aqueles que mostran unha menor propensión atópanse as persoas con trastornos do espectro autista (TEA). Observouse que as persoas con TEA tenden a bocexar menos ao ver a outros facelo en comparación coa poboación xeral. Este fenómeno é o que levou a especular sobre a conexión entre a empatía e o bocexo contaxioso. A empatía, a capacidade de entender e compartir os sentimentos dos demais, parece desempeñar un papel crucial na disposición para contaxiarse do bocexo. As persoas con TEA, que a miúdo enfrontan desafíos na comprensión dos sinais sociais e emocionais, poderían exhibir menos contaxio de bostezos debido a diferenzas na función empática.
Desde o punto de vista neurobiolóxico, o bocexo contaxioso involucra varias rexións cerebrais. Estudos de resonancia magnética funcional (fMRI) identificaron a activación de áreas como a cortiza motora primaria, a cortiza premotora e a insua anterior. Estas áreas están asociadas coa planificación e execución de movementos, así como coa percepción e procesamento das emocións. A insua, en particular, parece desempeñar un papel crave na empatía e a conciencia emocional, o que podería explicar por que está involucrada no contaxio do bocexo.
As teorías sobre as funcións evolutivas do bocexo contaxioso suxiren que podería evolucionar como unha forma de comunicación non verbal para sincronizar os estados de alerta e soño en grupos sociais. Esta sincronización podería proporcionar vantaxes adaptativas ao mellorar a cohesión social e a coordinación de actividades.
FONTE: Miguel Ángel Sabadell/muyinteresante.es
