A 7.000 metros de profundidade atopáronse centenares de fósiles de cetáceos. Na imaxe, caixa torácica dunha balea Minke / GLOBAL TREND, IDSSE
Investigadores chineses, italianos e un neozelandés fixeron un descubrimento que podería ser un dos do ano. A unha profundidade de 7.000 metros, atoparon un enorme cemiterio con restos de centenares de baleas. Algunhas caeron alí hai tanto tempo que a súa especie xa se extinguiu, pero moitas seguen indo parar aí na actualidade. O achado, cuxos detalles recolle Nature, a principal revista científica, vai máis aló: nestas profundidades do sueste do océano Índico, sen luz nin apenas sedimentos, os cetáceos mortos son fonte de vida, sustentando ecosistemas con infinidade de seres, moitos novos para a ciencia.
En terra, os lugares onde os paleontólogos atoparon as maiores concentracións de fósiles adoitan ser os lagos e meandros dos ríos do pasado. Tamén nalgunha cova usada como refuxio por humanos que levaban ata alí o que cazaban. Pero no mar a cousa complícase. Ou trátase dunha zona emerxida ou a auga lévase por diante todo rastro dos que morren. Os peixes, os seus restos, non poden coa química oceánica e é raro que lles dea tempo a fosilizar. Na historia natural, son poucos os animais mariños que, como algúns dos mamíferos, teñen a suficiente densidade ósea para que aguanten a erosión mentres se fosilizan. Por iso é tan extraordinaria a necrópole de cetáceos achada.
“A densidade de restos de baleas alcanza os 759,5 individuos por quilómetro cadrado”, di Xiaotong Peng, investigador do Instituto de Ciencia e Enxeñería de Augas Profundas da Academia Chinesa de Ciencias (IDSSE, polas súas siglas en inglés) e primeiro autor do estudo. Conta que mediron a superficie da fosa, na chamada fractura Diamantina, fronte ás costas occidentais de Australia, estimando que ten unha extensión de 14.000 quilómetros cadrados. “Isto significa que preto de 10 millóns de restos de baleas poderían estar a xacer no leito mariño desta fosa”, engade Peng.
Durante unha serie de inmersións dun equipo do IDSSE a bordo do buque de investigación Tansuoyihao, en 2023, un batiscafo inspeccionou o fondo dun tramo duns 1.200 quilómetros da Zona Diamantina. Boa parte do traxecto apareceu salpicado de centenares de baleas. Identificaron 485 de distintas especies. Atoparon mesmo restos de cetáceos que morreran non facía moito a profundidades que oscilan entre os 4.616 e os 7.001 metros. Ata o de agora, o cemiterio de baleas máis profundo coñecido, no Atlántico sur, apenas superaba os 4.200 metros.
“Sen dúbida, é o cemiterio de baleas máis profundo xamais descuberto”, di o investigador da Universidade de Pisa (Italia) e coautor do estudo, Giovanni Bianucci. E tamén é o máis antigo, “xa que estivo activo durante cinco millóns de anos, como o testemuña a datación isotópica dalgúns restos fósiles”, detalla nun correo. De feito, a unha profundidade de 6.789 metros, atoparon o cadáver dun zifio, identificado como WF1, composto por tres vértebras alongadas. Trátase da comunidade activa basada nunha balea máis profunda rexistrada. Mentres, o esqueleto máis grande atopado, WF3, duns cinco metros de lonxitude, é o dunha balea Minke antártica (Balaenoptera bonaerensis).
A maioría dos restos identificados son, por agora, de zifios. Trátase de cetáceos odontocetos, é dicir, con dentes, como as orcas ou os golfiños. Na actualidade hai unhas 22 especies, aínda que se coñece moi pouco destes animais e o pouco que se sabe procede dos varados nas praias. No cemiterio atoparon varias especies de zifios, algunhas xa extinguidas, pero outras seguen mergullando os mares, como o zifio de Andrew e o de Layard, ambos os presentes hoxe no sueste do océano Índico. Pero tamén hai grandes baleas barbadas, como a de Minke ou unha extinguida e descoñecida ata o de agora que chamaron Pterocetus diamantinae, lejanamente emparentada coa P. colossus, o maior animal que houbo na Terra.
“En canto a por que morren aquí, a razón é bastante complexa”, di Xikun Song, investigador tamén do IDSSE e coautor do estudo. En realidade, apuntan varias razóns. “A zona serve de hábitat ou corredor migratorio para os cetáceos”, lembra Song. Pola súa forma, un enorme e longo canón, o fondo serviría como sumidoiro dos animais que morresen arriba. Co paso do tempo, os restos orgánicos máis pequenos descompoñeríanse, quedando só os máis grandes, os ósos dos cetáceos. A maior densidade ósea entre os mamíferos mariños téñena, precisamente, os zifios, que son tamén as especies máis abundantes no cemiterio de baleas. Ademais, estes animais incorren en prácticas de risco indo en busca da súa peza preferida, as luras, ata o punto de xogarse a vida: “Os zifios que se mergullan a máis de 3.000 metros de profundidade poden alcanzar os seus límites fisiolóxicos, o que aumenta o risco de esgotamento mortal ou por descompresión”, completa o investigador chinés.
Hai outra cousa que descubriron: estes cemiterios de baleas están cheos de vida. Unha rexión tan profunda, sen luz e sen apenas sedimentos, debería ser un deserto orgánico. Pero as baleas mortas son o substrato de ecosistemas tan novos que apenas se coñece aos seus integrantes. Nas inmersións atoparon estrelas de mar, bivalvos, vermes especializados en perforar ósos...
“Non existe produtividade primaria nos abismos mariños porque alí non penetra a luz, non hai fotosíntese”, lembra Natacha Aguilar de Soto, investigadora do Centro Oceanográfico de Canarias (IEO/CSIC) e gran experta en cetáceos, en particular en zifios. “Por iso as comunidades profundas viven do maná que chove desde augas máis simples. A caída dunha carcasa de cetáceo, de varias toneladas, é un agasallo do ceo, unha enorme fonte de alimento que dispara a produtividade secundaria ao alimentar a carnazais e detritívoros, que á súa vez atraen a especies carnívoras", explica Aguilar de Soto, que non participou neste traballo. Para ela, este traballo subliña o papel crave dos cetáceos: “En vida realizan transporte de nutrientes latitudinal e vertical na columna de auga, fertilizando zonas de menor produtividade natural desde áreas ricas. Unha vez mortas, o seu labor de fertilización continúa nos fondos mariños desde as plataformas costeiras ata as fosas abisais”.
FONTE: Miguel Ángel Criado/elpais.com/ciencia
