A ORIXE DAS PALABRAS

PALABRA DO ANO EN ESPAÑOL 2024: DANA

A Fundación do Español Urxente (FundéuRAE), promovida pola Real Academia Española e a Axencia EFE, escolleu DANA (DINA en galego) como a súa palabra do ano 2024.

Este substantivo, que se incorporou ao Dicionario da lingua española na súa última actualización, que se fixo pública o martes 10 de decembro, impúxose ás outras once candidatas seleccionadas: alucinación, lodo, gordofobia, inquiokupa, mena, micropiso, narcolancha, pellet, reduflación, turistificación e woke.

A elección desta voz responde a dous motivos principais. En primeiro lugar, á súa gran presenza nos medios de comunicación, que se incrementou exponencialmente tras as graves inundacións causadas por este fenómeno atmosférico no leste e no sur da península ibérica a finais de outubro, nas que faleceron máis de 200 persoas e moitas outras resultaron afectadas polas múltiples desfeitas ocasionadas. En segundo lugar, ao seu interese lingüístico e as dúbidas que aínda xera a súa escritura nos falantes.

Dana xa foi candidata a palabra do ano da FundéuRAE en 2019, pero non chegou a alzarse como gañadora entón. A intensidade e a frecuencia coa que se repite este fenómeno meteorolóxico, a mesma coa que se recolle nos medios de comunicación, volveu a poñer o seu nome nas portadas. O ocorrido en España súmase a outras fortes catástrofes climáticas que tiveron lugar este ano, como as inundacións en Perú, Europa central, Estados Unidos ou Brasil.

O dicionario académico recolle esta voz como lexicalización do acrónimo DANA, que corresponde á expresión depresión illada en niveis altos, enteiramente con minúsculas. Inclúese nesta obra, por tanto, como substantivo común, escrito con minúsculas (a dana, unha dana), como termo propio da meteoroloxía e co significado de ‘depresión en niveis altos da atmosfera, que, illada da circulación xeral atmosférica, móvese de forma independente e pode producir grandes perturbacións con precipitacións moi intensas’.

Cabe sinalar que, se se opta pola súa escritura como sigla, é dicir, con maiúscula en todas as letras, o plural é as DANA, non as DANAs nin as DANAS. Non resulta apropiada a grafía Dana, só con maiúscula inicial, salvo que sexa a primeira palabra dun enunciado.

Trátase dunha voz que, segundo pódese observar nos corpus académicos, emprégase principalmente en España. Desde o ámbito técnico no que naceu este vocábulo, deu o salto aos medios de comunicación e, finalmente, aterrou na lingua xeral e no dicionario académico.

FONTE: fundeu.es

A ORIXE DAS PALABRAS: SÓ O POBO SALVA AO POBO

Só o pobo salva ao pobo. Iste lema social escoitámolo por parte dos afectados pola DINA de Valencia. Pero sabes a súa orixe?

O poeta Antonio Machado Ruiz (Sevilla, 26 de xullo de 1875-Colliure, 22 de febreiro de 1939) enviou unha carta ao seu amigo o hispanista e novelista ruso David Vigodski na que lle narraba o 20 de febreiro de 1937 a situación no país durante a Guerra Civil e onde utilizaba esa frase que agora está na fala da xente.

Concretamente, a carta de Machado ao escritor xudeoruso centrábase na defensa da cidade de Madrid ante os fascistas, onde lle facía ver que era a poboación civil, sen goberno que se foi da capital, quen estaba defendendo como podía a cidade.

“En España o mellor é o pobo. Por iso a heroica e abnegada defensa de Madrid, que asombrou ao mundo, a min conmóveme, pero non me sorprende. Sempre foi o mesmo. Nos transos duros, os señoritos invocan a patria e véndena; o pobo non a nomea sequera, pero a compra co seu sangue e a salva. En España, non hai modo de ser persoa ben nada sen amar ao pobo. A demofilia é entre nós un deber elementalísimo de gratitude”.

FONTE: Laura Martín Sanjuan/as.com      Imaxes: diariodeespaña-com e es.wikipedia.org

A ORIXE DAS PALABRAS: A INIMIGO QUE FOXE PONTE DE PRATA

“A inimigo que foxe ponte de prata”. Refírese esta expresión á conveniencia de, non só non poñer obstáculos, senón facilitar a marcha do inimigo ou persoa que nos estorbe, librándonos así dela, sen esforzo nin perda de enerxías. Esta máxima militar, tan repetida, atribúese a Gonzalo Fernández de Córdoba, chamado tamén O Gran Capitán (1453-1515).

O autor desta atribución é o toledano Melchor de Santa Cruz de Dueñas quen, no seu libro Foresta española de apotegmas e sentenzas (Toledo, 1584), traza un anecdotario do gran caudillo conquistador de Nápoles. A tal Foresta é unha das coleccións máis importantes de contos e anécdotas do século XVI e mestura frases anecdóticas, sentenzas, cuentecillos, chistes, misceláneas e datos biográficos de moitos personaxes. Moito do que explica Melchor de Santa Cruz no seu libro foi repetido infinidade de veces sen explicar a súa procedencia.

No que se refire a esta frase “A inimigo que foxe, ponte de prata”, Melchor de Santa Cruz, na segunda parte, capítulo III, escribe: “O Gran Capitán dicía que os capitáns ou soldados cando non había guerra eran como chemineas no verán”. Más abaixo: “... El mesmo dicía: ao inimigo que foxe facédelle a ponte de prata”. Esta expresión foi recollida por moitos autores do Século de Ouro e logo foi usada abundantemente ata os nosos días. Cervantes, por exemplo, na parte II, capítulo LVIII do seu Don Quixote, cando este é arroiado polo tropel de touros bravos e estes seguen o seu camiño, exclama, provocándoos: “Detédevos e esperade, canalla malandrina; que un só cabaleiro espéravos, o cal non ten condición nin é de parecer dos que din que ao inimigo que foxe, facédelle a ponte de prata”. Igualmente, Lope de Vega na súa obra A estrela de Sevilla (acto 1º, escena IV) expresa: “que ao inimigo hase de facer ponte de prata”.

FONTE: nuevatribuna.com       Imaxes: es.linkedin.com

A ORIXE DAS PALABRAS: BRILLAR POLA SÚA AUSENCIA

Na Roma antiga, cando un individuo falecía, era tradición exhibir os retratos de todos os seus antepasados diante da súa urna funeraria. Estes retratos, creados a partir de máscaras de cera dos parentes defuntos, servían como un tributo e unha forma de honrar a memoria daqueles que pasaran antes. Esta práctica tiña un profundo significado cultural e simbólico na sociedade romana da época.

Segundo o historiador latino Tácito, na súa obra Anais, relátase un evento particular que resalta a ausencia de dous individuos nunha cerimonia funeraria. Durante o funeral de Junia, viúva de Casio e irmá de Bruto, notables pola súa participación no asasinato de Xulio César, a ausencia das imaxes destes dous personaxes chamou a atención de todos os presentes. En lugar dos retratos dos «criminais», como os describe Tácito, «brillaba a súa ausencia» ante as demais imaxes dos antepasados.

Foi no século XVIII cando o poeta francés André de Chenier popularizou a expresión «brillar pola súa ausencia». A partir de entón, a frase integrouse na linguaxe común e utilízase para sinalar, ás veces con certo ton de ironía, a falta de alguén nun lugar onde se esperaría a súa presenza.

FONTE: sortem.es    Imaxe creada con IA representando un funeral da antigua Roma

A ORIXE DAS PALABRAS: OVELLA NEGRA

A orixe do termo “ovella negra” nace da diferenza que facían os pastores entre os seus propios rabaños. As ovellas brancas eran as máis valoradas pola cor da la xa que se podía tinguir a diferenza da la negra.

Todos nos atopamos en situacións nas que sentimos un pouco fóra de lugar, incomprendidos ou mesmo non desexados. Con todo, as persoas que se identifican como “a ovella negra da familia” teñen unha experiencia diferente de rexeitamento e incomprensión.

Cando as persoas senten excluídas ou rexeitadas, moitas recorren á comprensión das súas familias en busca de consolo. Por ese motivo, pode resultar extremadamente difícil ser a “ovella negra”, cando as persoas que te fan sentir excluído ou “outro” son os membros da túa propia familia.

Que significa ser a “ovella negra” da familia?

Unha “ovella negra” é un membro da familia marxinado, tratado de forma diferente ou excluído polo resto da familia. As ovellas negras, tamén coñecidas como membros marxinados da familia, adoitan sentirse feridas, inadecuadas e soas.

As ovellas negras, tamén coñecidas como membros marxinados da familia, caracterízanse sobre todo por non encaixar, o que lles provoca sentimentos de dor e inadecuación, ou de illamento e frustración. A vida da ovella negra dunha familia case sempre contén soidade.

A miúdo, as festas poñen de relevo que membros dunha familia “non pertencen” Quen non foi convidado? Quen foi convidado, pero é ignorado ou sinalado polas súas diferenzas?

Por outra banda, as ovellas negras non sempre son excluídas explicitamente. Algúns optan voluntariamente por distanciarse, debido á incomprensión dos demais membros do grupo. Tamén poden optar por o“non contacto” debido aos malos tratos. Doutra banda, algunhas ovellas negras seguen sentíndose parte da familia, pero tamén necesitan desenvolver outros sistemas de apoio. Buscan outras relacións que lles resulten satisfactorias e seguras, para complementar as relacións.

FONTE: fundacioncomillas.es     Imaxe: latercera.com

A ORIXE DAS PALABRAS: UNHA DE CAL E OUTRA DE AREA

O español (ou castelán) é un dos idiomas máis ricos do mundo, sen menosprezo do galego. Grazas á súa influencia, é a segunda lingua que máis se fala no planeta Terra, e está presente e todos e cada un dos continentes. Con máis de 100.000 palabra, así mesmo, que hai no dicionario segundo a RAE, os hispanofalantes podemos comunicarnos á perfección en calquera situación. Así, hai expresións e refráns no noso idioma que se utilizan moi a miúdo, como a de "unha de cal e outra de area". Pero, cal é a súa orixe e o seu significado?

Cando dicimos "dar unha de cal e outra de area", queremos dicir que recibimos algo bo e posteriormente, algo malo, ou ao revés. Tende a utilizarse en relación ao que recibimos dunha persoa ou cousa, que nos pode achegar cousas positivas nalgunhas ocasións, mentres que noutras sería algo negativo.

O significado non xera dúbidas. Así mesmo, a RAE recolle que é unha "alternativa de cousas positivas e negativas". A primeira ollada, podemos pensar que a de cal correspondería á parte negativa, xa que se trata dun óxido cálcico e corrosivo, mentres que a parte da area sería a boa. Pero nada máis lonxe da realidade, a orixe destapa o mito.

A expresión referíase orixinalmente á argamasa, é dicir, o morteiro a base de area, cal e auga que se utilizaba na antigüidade na albanelaría e construción de vivendas e muros. O morteiro é unha mestura básica na albanelaría utilizada para unir ladrillos, bloques e outros materiais de construción, así como para revestir superficies.

O morteiro é fundamental para a solidez e a durabilidade das estruturas na albamaría, e a súa preparación adecuada é clave para o éxito de calquera proxecto de construción. Tanto o cal como a area son necesarias para un bo morteiro, de tal maneira que se ten que usar "unha de cal e outra de area" para equilibrar a balanza.

Desta forma, o devandito aplícase metaforicamente a situacións ou comportamentos bos e malos que fagan un equilibrio entre o positivo e o negativo. Trátase dunha expresión que ten a súa orixe na construción, onde a mestura de cal e area é fundamental para obter un bo morteiro, de tal maneira que se poida lograr unha mestura equilibrada.

FONTE: Nora Villalba/larazon.es

A ORIXE DAS PALABRAS: A ESPADA DE DAMOCLES

A espada de Damocles - Richard Westall

A expresión a espada de Damocles é amplamente utilizada na linguaxe cotiá para referirse a unha ameaza constante ou a un perigo latente.

A súa historia remóntase á antiga Grecia, onde existía un rei chamado Dionisio II de Siracusa, no século IV a.C.

Este monarca, coñecido polo seu extravagante estilo de vida e a súa falta de habilidades políticas, espertou o descontento do seu pobo. Un dos seus cortesáns, Damocles, nun intento de afagar ao rei, expresou o seu desexo de experimentar o que significaba estar no poder.

O rei Dionisio aceptou a petición de Damocles e colocouno no seu trono, rodeado de luxos e praceres. Con todo, había unha espada afiada suspendida sobre a súa cabeza, sostida unicamente por un cabelo de cabalo. Esta espada simbolizaba a constante ameaza e os perigos inherentes ao exercicio do poder.

A ORIXE DAS PALABRAS: TER MÁIS ANOS QUE MATUSALÉN

A expresión ter máis anos que Matusalén úsase para referirse a unha gran lonxevidade e fai alusión a Matusalén, un personaxe bíblico do Antigo Testamento, quen aparece descrito nas Sagradas Escrituras como alguén que chegou a vivir ata os 969 anos de idade.

Tivo o seu primeiro fillo aos 187 anos, o seu primeiro neto aos 369 e que morreu con 969 anos.

Evidentemente, é imposible para un ser humano alcanzar tal idade. Moitos expertos cren que esta cifra débese a un erro de transcrición ou tradución por parte dos primeiros copistas da Biblia, quen confundiu ciclos lunares con anos solares. Probablemente, Matusalén viviu entre 72 e 74 anos, unha lonxevidade notable para a súa época, xustificando así a asociación do seu nome coa lonxevidade extrema.

FONTE: blogs.20minutos.es   Imaxe creada con DALL-E