CURIOSIDADES

MINERAIS RAROS: FINGERITA

A xeoloxía é un campo incriblemente diverso co que podemos aprender moito sobre o noso planeta Terra. Unha das facetas máis curiosas desta ciencia é a dos minerais máis raros do planeta.

Hai minerais moito máis estraños que os diamantes; máis de 5.000 especies minerais coñecidas na Terra, desde o omnipresente cuarzo ata o primeiro protagonista desta serie que hoxe comezamos, o esquivo e raro mineral coñecido como fingerita.

A fingerita ostenta a particularidade de acharse exclusivamente nun só lugar do mundo: as ladeiras do volcán Izalco no Salvador, que pertence á Área de Conservación e Reserva de Biosfera Apaneca do continente americano. E Ieste é só o principio das súas rarezas.

Iste mineral é inusualmente raro, xa que se forma en condicións “extremadamente raras” e desaparece ao entrar en contacto coa choiva. A pesar de ser os máis extraordinarios do planeta non son os máis valiosos, como os diamantes ou outras xemas preciosas, pero destacan por formarse en condicións pouco habituais e estar presentes en moi poucos lugares.

A fórmula química da fingerita, β-Cu₂V₂Ou, é tan complexa como rara. Esta composición única inclúe os elementos cobre (Cu), osíxeno (O) e vanadio (V), que se combinan nunha estrutura específica que só pode formarse baixo un conxunto moi limitado de condicións. A súa composición é tan rara que se cambiamos, aínda que sexa un pouco, a proporción de cobre e vanadio, obtemos un mineral totalmente diferente. A estrutura cristalina do mineral é delicada e intrincada, e a súa cor é negro con brillo metálico e opaco. En luz reflectida no aire, a fingerita é de cor gris media. Os minerais asociados inclúen tenardita, eucloro, estoiberita, shcherbinaita, ziesita, bannermanita, calcocianita e calcantita.

Este raro mineral foi descuberto como cristais triclínicos que se presentan como sublimados volcánicos ao redor de fumarolas no cráter do volcán Izalco e nomeado como fingerita en honra ao científico Larry W. Finger, minerólogo estadounidense do Carnegie Institution for Science (laboratorio de Xeofísica) de Washington, Estados Unidos que liderou o grupo de mineralogistas que levou a cabo o achado e foi rexistrado pola Asociación Mineralóxica Internacional en 1985.

Considérase moi raro porque foi atopado no ambiente hostil do volcán Izalco no Salvador, un lugar onde poucos minerais poden formarse e sobrevivir. De feito, Izalco, é coñecido como o "Faro do Pacífico" pola súa actividade case constante que proporcionou o crisol perfecto para o nacemento deste estraño mineral que se disolve en auga. Concretamente, o mineral fórmase nas fumarolas oxidantes de alta temperatura dos volcáns activos. A fingerita necesita calor extrema e a contorna química adecuada para que cristalice. E, ante todo, precisa unha concentración inusualmente alta de vanadio e cobre.

Outra das súas rarezas é o perecedoiro que resulta este mineral. É moi delicado, xa que se a temperatura baixa ou o mineral exponse a unha mestura incorrecta de gases, pode descompoñerse ou transformarse rapidamente noutro tipo de rocha.

Por se isto fose pouco, o seu acceso tampouco é fácil. Estar preto dun volcán activo nun lugar inhóspito é unha tarefa arriscada, por iso é polo que a recolección de mostras sexa un desafío perigoso para os mineraloxistas. De feito, os investigadores que o descubriron só puideron colleitar uns poucos miligramos.

"É comprensible que os minerais formadores de rochas atraian a maior atención na literatura mineralóxica, mentres que o descubrimento de novos minerais, que xeralmente son extremadamente raros, xa non representa o obxectivo central de moitos mineraloxistas", afirmaron os autores da Rockefeller University, no seu estudo publicado en 2016 na revista American Mineralogist nunha investigación sobre a taxonomía da fingerita e outros minerais raros.

O estudo clasificou 2.500 minerais diferentes polas súas características exóticas: formarse só en condicións extremas, disolverse ou desaparecer rapidamente, aparecer en lugares de difícil acceso ou estar compostos por elementos raros, calidades que ten a fingerita ao 100%.

Loxicamente, dada a súa rareza e inestabilidade, a fingerita non ten aplicacións comerciais; non é interesante para a industria. O seu valor reside principalmente na investigación científica e no ámbito dos coleccionistas de minerais, onde é apreciado pola súa excepcional rareza e beleza. É un auténtico tesouro mineralóxico apto para entusiastas da xeoloxía máis complexa da Terra.

Continuara!

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es    Imaxe: Midjourney/Sarah Romero

ASÍ É O ESCUDO MAGNÉTICO QUE PROTEXE Á TERRA E FAI POSIBLE A VIDA

Representación do campo magnético da Terra / NASA

Ocorre a miúdo que o máis importante pasa absolutamente desapercibido. Por exemplo, cando foi a última vez que pensaches no campo magnético terrestre, se é que algunha vez fixéchelo? Ademais de dirixir as agullas dos compases cara ao norte ou a migración das aves, o campo magnético terrestre ten algún outro efecto no noso día a día?

Imos comezar cun spoiler: o campo magnético terrestre desvía cada segundo uns 1,5 millóns de toneladas de material exectado do Sol a alta velocidade. Se non estivese aí, a atmosfera sufriría unha erosión directa e continuada, non tería capacidade para esquivar o impacto directo desas partículas solares, que arrastrarían con elas todo o que nos protexe. Por tanto, sen campo magnético terrestre, non existiría a vida tal e como a coñecemos na superficie do noso planeta. Desde logo, tampouco serían posibles nosas sociedades tecnolóxicas, xa que o campo magnético protexe tamén os nosos equipos electrónicos, non só noso ADN, diste mesmo bombardeo.

A Terra (igual que Mercurio, Xúpiter, Saturno, Neptuno e Urano) está rodeada por un campo magnético relativamente intenso que ten a súa orixe, na súa maior parte, no interior do planeta. Crese que, agora, nesta etapa da evolución terrestre, está alimentado polo arrefriado e a cristalización do núcleo: iso axita o ferro líquido que o rodea, creando potentes correntes eléctricas que xeran ese campo magnético que se estende cara ao espazo. A este tipo de campo magnético coñéceselle como xeodinamo e á estrutura de campos de forzas que desvía a maior parte do vento solar, formando un escudo protector, a chama magnetosfera.

Para dar algúns detalles de como funciona, viaxemos agora uns 80 quilómetros por encima das nosas cabezas. Alí, a esa altura por encima do chan, ocorre algo fundamental. E é que unha fracción importante do gas nesta rexión está ionizado, é dicir, que as partículas están cargadas eléctricamente, en xeral porque perderon algún electrón na súa estrutura debido á radiación enerxética da nosa estrela. As partículas cargadas compórtanse dunha maneira moi especial: seguen as liñas de campo magnético e, por tanto, móvense como en autoestradas concretas, é coma se fosen por carrís.

Antes de seguir, puntualicemos algo importante: o Sol, como todas as estrelas, ademais de enerxía electromagnética en todo o rango (os nosos ollos só son sensibles á luz visible, que é un rango moi estreito), execta grandes cantidades de material en forma de partículas cargadas a alta velocidade. Isto é o que se coñece como vento estelar; ou vento solar, no caso da nosa estrela. Na conexión entre a magnetosfera e o vento solar está o corazón do que se coñece como clima espacial.

Se puidésemos visualizar o campo magnético terrestre veriamos que é o que coñecemos como campo magnético dipolar, onde as liñas de forza saen dun hemisferio e métense no outro. Na convención normal, as liñas do campo que saen, as que apuntan cara a fóra son o norte magnético e as que entran o sur. No caso da Terra, ás veces para evitar confusión co norte xeográfico invístese a convención e o polo norte magnético apunta cara ao sur e o polo sur magnético cara ao norte. No norte, as liñas de campo apuntan cara a dentro, ao revés que cos imáns. Está ademais inclinado 11,5 graos respecto ao eixo de xiro do planeta, que é o que define os polos norte e sur xeográficos.

O campo magnético terrestre é dúas veces máis intenso nos polos que no ecuador. Isto sabémolo grazas aos instrumentos colocados en satélites que exploraron tanto a intensidade como a dirección do campo magnético terrestre e confirmado a súa natureza en forma de dipolo. A forma que adquire é, ademais de complexa, variable. Algúns dos seus compoñentes son os cintos de radiación de Van Allen, a corrente de anel, a cola magnética ou a magnetopausa.

Demos tan só algúns detalles fascinantes da estrutura do campo magnético que rodea a Terra. Rodeando o planeta existe unha rexión que está formada por plasma frío e denso que rota coa Terra. Están tamén aí fose os cintos de Van Allen, onde as partículas móvense con enerxías relativistas (próximas á velocidade da luz).

No que se coñece como a corrente de anel, os ións enerxéticos móvense a moita menos velocidade que nos cintos de Van Allen, pero teñen unha densidade máis alta e producen unha corrente eléctrica que rodea á Terra. Os electróns móvense da zona do crepúsculo á zona onde é de noite e os ións cargados positivamente fano ao revés. Esta corrente de anel xera un campo magnético que apunta na dirección oposta do campo magnético terrestre e que, cando se intensifica, diminúe a intensidade do campo que se mide en superficie. Hai máis correntes que conectan a corrente de anel coa ionosfera e que xogan un papel esencial nas auroras boreales e o clima espacial.

Para entender a configuración global da forma en que se moven as partículas na nosa contorna espacial fáltanos un ingrediente fundamental: o vento solar, que ademais é magnético. Unha maneira de visualizar de maneira sinxela esa interacción é imaxinar o vento solar como a corrente dun río e a Terra e o seu campo magnético como unha pedra xigante. Como o vento solar é supersónico temos un choque de proa e detrás do obstáculo temos a cola, unha cola magnética. O das tormentas magnéticas e a súa orixe deixámolo para outra ocasión.

FONTE: Eva Villaver/elpais.com/ciencia

A FRONTEIRA MÁIS PEQUENA DO MUNDO E QUE ESTÁ EN ESPAÑA

Peñón de Vélez da Gomera (España) / Wikipedia

A superficie total da Terra é de máis de 500 millóns de quilómetros cadrados. A maioría dos países do planeta comparten as súas respectivas fronteiras con polo menos un país. En Europa, por exemplo, os países con máis fronteiras son Rusia, Alemaña, Francia, Austria, Turquía e Serbia. Entre estas numerosas fronteiras internacionais, existe unha moi especial: unha fronteira minúscula, pero historicamente significativa, situada en España. Está moi preto de Marrocos e é o motivo principal polo que a fronteira máis pequena do mundo onde viven uns 1.000 habitantes, está protexida polo Exército de Terra.

Trátase do Penón de Vélez da Gomera, un enclave do Mediterráneo occidental, ao longo da costa norte de Marrocos no norte de África (a 117 quilómetros ao sueste de Ceuta). É un pequeno pedazo de terra, gobernado por España que separa o territorio español de Marrocos e evidenciando un exemplo sorprendente de como a xeografía política pode crear enclaves de terra que desafían todas as expectativas.

 Mapa do Rif (Marrocos) / Javier Belloso/gomara.wordpress.com

O seu tamaño é realmente diminuto: uns 19.000 metros cadrados cunha altura máxima de 87 metros. A fronteira en si mesma, apenas cobre 85 metros de longo e non está permitido cruzala nin desde España nin desde Marrocos.Esta formación rochosa é o resultado dun dramático evento xeolóxico ocorrido en 1.930, un terremoto de magnitude 7.0 na escala Richter, que provocou un enorme esvaramento de terra. Tras sacudir a zona e mover as placas africana e ibérica, produciuse unha ebulición de area que formou un estreito istmo de 85 metros de longo que conectou a illa anteriormente illada co continente por unha delgada franxa de area, creando no camiño a fronteira máis curta do mundo.A historia do Peñón de Vélez da Gomera é tan intrigante como pequeno o seu tamaño. Todo comeza a principios do século XVI, cando a illa, que foi utilizada como refuxio e base de operacións por grupos de piratas locais que atacaban regularmente aos barcos españois a través do mar Mediterráneo, foi capturada polas forzas españolas. Concretamente, foi grazas a unha brigada naval española ao mando de Pedro Navarro a que capturou a illa en 1.508.Ao longo dos séculos, o control deste territorio foi cambiando debido a tratados, conflitos e manobras diplomáticas. Así, a illa cambiou de mans unas cantas veces ata que os españois finalmente retomaron o seu dominancia en 1.564, controlando este minúsculo penedo desde entón.A pesar do seu pequeno tamaño, o Peñón de Vélez da Gomera ten un valor estratéxico importante. É unha das prazas de soberanía que quedan de España nesta zona e segue sendo un punto de discordia nas relacións hispano-marroquís.Como comentamos ao principio, a fronteira, a pesar de ser tan nimia, está vixiada e representa unha demarcación física de soberanía que serve como símbolo das conquistas históricas e da natureza complexa das fronteiras internacionais.

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es

DESCUBERTO UN ASTROLABIO ANDALUSÍ

Á esquerda, primeiro plano do astrolabio de Verona que muestra inscricións en hebreo e en árabe. A dereita, a nai do artefacto e sobre ela laa ’rete’, o mapa das estrellas / Federica Gigante/elpais.com

Non sabían o que tiñan. Os coidadores dun museo familiar de Verona (Italia) crían que o estraño obxecto era falso. Pero unha historiadora da Universidade de Cambridge (Reino Unido), Federica Gigante, soubo o que era nada máis velo nunha imaxe subida a internet. En canto puido, foise ata alí e unha vez tívoo diante soubo que estaba ante unha xoia da tecnoloxía medieval, un computador do século XI: astrolabio.

O astrolabio é un instrumento astronómico que serve para determinar a latitude, a lonxitude, a altura ou a posición dos corpos celestes, así como para calcular a hora.

A experta identificou o obxecto como andalusí e, polo estilo do gravado, a caligrafía e a disposición das escalas no reverso, relacionouno con instrumentos fabricados na al-Ándalus, a zona de España gobernada polos musulmáns, no século XI. Cos anos sufriu moitas modificacións, adicións e adaptacións polos seus usuarios musulmáns, xudeus e cristiáns de España, o norte de África e Italia.

Polo menos engadiron tres traducións e correccións a este obxecto, dous utilizando o hebreo e un unha lingua occidental. Trátase de "un obxecto incriblemente raro", unha "testemuña dos contactos e intercambios entre árabes, xudeus e europeos na Idade Media e principios da Moderna", escribe a investigadora.

Nunha das caras da placa está inscrito en árabe "para a latitude de Córdoba, 38° 30’" e na outra "para a latitude de Toledo, 40°", o que suxire que "podería ser feito" nesta última cidade, nunha época na que era un próspero centro de convivencia e intercambio cultural entre musulmáns, xudeus e cristiáns, agrega un comunicado da Universidade de Cambridge.

O estudo, publicado na revista Nuncius, sinala as similitudes dalgunhas características desta peza cos astrolabios fabricados en Toledo por famoso creador deste tipo de instrumentos Ibrāhīm ibn Saʿīd al-Sahlī. O astrolabio presenta liñas de oración musulmás e nomes de oracións dispostos para garantir que os seus usuarios orixinais mantivesen o tempo para realizar os seus rezos diarios.

Contén a firma "para Isḥāq [...]/a obra de Eūnus", que se gravou probablemente para un propietario posterior e os nomes poderían ser xudeus escritos en letra árabe, o que suxire que circulou en certo momento no seo dunha comunidade xudía sefardí de España, onde o árabe era a lingua falada. Unha segunda placa engadida leva inscritas as típicas latitudes norteafricanas, o que suxire que, noutro momento da vida do obxecto, talvez utilizouse en Marrocos ou Exipto.

O longo periplo do astrolabio relátano tamén os seus engadidos e traducións hebreas, o que indica que saíu de España ou do norte de África e circulou entre a comunidade xudía da diáspora en Italia, onde se utilizaba o hebreo. A autora destaca un dos engadidos hebreos, gravado sobre a marca árabe da latitude 35°, que di "34 e medio" en lugar de "34 ½", polo que o gravador non sería astrónomo nin fabricante de astrolabios.

Outras inscricións hebreas son traducións dos nomes árabes dos signos astrológicos: Escorpio, Saxitario, Capricornio, Acuario, Pisces e Aries. A peza ten gravados en hebreo e en números occidentais que traducen e corrixen os valores da latitude, incluso varias veces, e é "moi probable" que se fixesen en Verona para un falante de latín ou italiano. Algunhas desas emendas son erróneas ou contraditorias en relación a Córdoba e Toledo.

O chamado astrolabio de Verona ten unha rete (un disco perforado que representa un mapa do ceo) que é unha das primeiras que se coñecen fabricadas en España. Analizando a posición das estrelas na rede, é posible calcular que foron colocadas na posición que tiñan a finais do século XI e coinciden coas doutros astrolabios da época. Esta peza crese que acabou na colección do nobre veronés Ludovico Moscardo (1.611-1.681) antes de pasar por matrimonio á familia Miniscalchi, que en 1990 creou a Fondazione Museo Miniscalchi-Erizzo, onde se conserva agora.

FONTE: eldiadecordoba.es

POR QUE SEMPRE DIXECHES MAL A TÚA IDADE, SEGUNDO OS ASTROFÍSICOS

A Vía Láctea e un ronsel satelital desde un mirador en Haputale, Sri Lanka / NurPhoto (NurPhoto via Getty Images)

Cantos anos tes? É unha pregunta sinxela, que a todos fixéronnos algunha vez. Pero a resposta non é tan simple; é máis, é sorprendente se nos paramos a pensar de onde vimos. A clave está en darse conta de que os elementos que forman o noso corpo son máis vellos do que pensamos, mesmo máis que o noso planeta.

Esta é a explicación: adóitase dicir que somos po de estrelas; moi bonito, moi oído xa, pero non é tan certo. Se nos preguntamos sobre que idade teñen os nosos corpos, debemos analizar que é en realidade un corpo humano. Pois ben, os nosos corpos están compostos, na súa maior parte, de auga (ao redor dun 60% en masa). Iso é H₂O, dous átomos de hidróxeno por cada un de osíxeno, o que se traduce en que a maior parte dos aproximadamente 7.000 cuatrillones de átomos que nos compoñen son hidróxeno, como o 62% en número. E que idade teñen eses átomos de hidróxeno? A resposta non é sinxela de novo. Os átomos de hidróxeno están compostos dun protón e un electrón. Pois ben, os protóns apareceron no Universo, segundo os nosos cálculos máis recentes, hai un pelín menos de 13.813 millóns de anos, cun erro 38 millóns de anos arriba ou abaixo.

En concreto, os protóns de virtualmente todos os átomos de hidróxeno que existen hoxe apareceron a partir do primeiro segundo despois do Big Bang e nos primeiros 3 minutos contados desde ese momento sucedido hai 13.813 millóns de anos. Desde o primeiro segundo do noso universo, os quarks, que dominaban antes todo o cosmos, desapareceron para formar protóns e neutróns. Tamén nesa época remota (pero ocorreu aquí á beira, no mesmo lugar desde onde les este artigo ou en calquera outro sitio), os electróns xa eran bastante vellos, formáronse entre unha millonésima e unha billonésima de segundo despois do Big Bang.

Pero electróns e protóns non se xuntaron para formar hidróxeno ata uns 380.000 anos despois do Big Bang. Así que o 62% dos átomos do meu corpo e o seu (que constitúen un 8% da súa masa) teñen a friorenta de máis de tres veces a idade de formación do noso planeta, entendendo por iso, o momento no que se creou esa bóla onde vivimos. E isto lévanos a dicir que non somos tan po de estrelas como se adoita dicir; os nosos átomos foron, máis ben, concibidos, na súa maior parte, pouco despois do Big Bang.

Volvendo á nosa composición en termos de moléculas e os seus átomos, deixaramos colgado ao osíxeno. Ademais, este elemento é moi importante, porque aínda que o hidróxeno é o átomo máis abundante no noso corpo, se nos fixamos na masa, domina o osíxeno, que é unhas 16 veces máis pesado que ese protón e ese electrón dos que falabamos. Un 65% da nosa masa é osíxeno.

E que idade ten ese osíxeno que domina o que vemos na báscula? Hai astrofísicos que levan décadas preguntándose por iso e buscando osíxeno, que a verdade que é fácil de atopar no universo, en galaxias máis e máis afastadas. Viuse osíxeno cando o universo tiña menos dun 3% da súa idade actual. Observar galaxias afastadas significa mirar atrás no tempo, pois están tan lonxe que a luz tarda case unha eternidade en chegar ata nós. E esa tardanza permítenos viaxar no espazo-tempo. Os nosos estudos dinnos que tres cuartos do osíxeno existente no universo hoxe formáronse na primeira metade da historia do cosmos, e o outro cuarto despois. Máis aló en espazo, e antes en tempo, o 50% do osíxeno que temos por aquí hoxe formouse no primeiro cuarto da historia do universo, nos primeiros 3.500 millóns de anos despois do Big Bang, cando aínda faltaban uns 5.000 millóns de anos para que aparecese o Sol e a Terra, que á súa vez teñen outros 4.500 millóns de anos de idade. Non damos máis datos de formación de osíxeno, aínda que os hai, e quedámonos en que, en media, o noso osíxeno pode ter uns 10.500 millóns de anos. Somos tan vellos como iso.

Se nos seguimos preguntando que idade temos contando cando se formaron os elementos que nos compoñen, debemos ir ao seguinte tipo de átomo en contribución en masa á nosa medida de báscula. Ese elemento é o carbono, que dá conta de case un 20% da nosa masa. Carbono, máis osíxeno, máis hidróxeno xa suman un 93% da masa do noso corpo. O carbono é algo máis difícil de observar, pero cun radiotelescopio podemos chegar case tan alá e tan cedo na historia do universo como no caso do osíxeno.

Ata aquí xa nos vale, máis ou menos, para calcular a idade real dos nosos corpos. Deixamos a formación dos outros elementos (nitróxeno, calcio e fósforo son os seguintes en interese bascular) como unha pequena corrección na que non queremos meternos. Tampouco nos detemos no feito de que calquera átomo, en realidade, provén dese hidróxeno primordial aparecido no primeiro segundo do noso universo, mesturado en marmitas estelares, con axuda doutras partículas antiquísimas como os fotóns (que non estiveron aí sempre).

Para o planeta poderiamos facer unha conta parecida tendo en conta os seus átomos e de onde veñen e cando apareceron. Como se compara a nosa idade coa do noso planeta, en termos do maiores que están os nosos átomos? Un terzo da masa da Terra é ferro, un pelín menos é osíxeno, e outro terzo está dominado por silicio e magnesio, case con 15% de masa cada un, deixando xa só espazo (mellor devandito, masa) para un pouco de xofre, níquel, cadmio etc.

Cando se formaron o ferro ou o silicio que temos no noso planeta? Pois é moito máis difícil dar unha resposta que no caso do osíxeno. O ferro pódese detectar en obxectos moi distantes, aínda que é extremadamente complicado. Detectamos ferro e silicio nas inmediacións de buracos negros supermasivos que existían cando o universo tiña un 5% da súa idade actual, pero eses elementos seguramente apareceron dunha maneira moito máis pausada que o osíxeno: necesitamos seguir investigando para confirmalo.

Deixamos aquí esta viaxe pola historia dos nosos corpos. Non nos metemos en cando a materia, que leva eóns danzando polo universo, xuntouse daquela maneira e adquiriu algo que a filosofía e a relixión levan tentando explicar durante uns poucos milenios. Anaquiños dos nosos corpos xa enchían parte do baleiro cósmico moitísimo antes, e volverán a el, aínda que cada vez énchano un pouco menos.

FONTE: Pablo G. Pérez González/elpais.com/ciencia

OS CAMBIOS DO SOL TAN SÓ EN DOUS ANOS

Á esquerda, unha imaxe do Sol tomada en febreiro de 2021; á dereita, a mesma fotografía pero de outubro de 2023 / ESA

 

O Sol non é simplemente unha gran bóla de lume: a nosa estrela cambia ao longo do tempo, mostrando máis ou menos actividade segundo o período no que se atope. Aínda que os físicos solares aínda non comprenden do todo os mecanismos que o rexen, saben desde o século XIX que máis ou menos cada once anos o Sol exhibe un mínimo solar, onde está relativamente ’tranquilo’; e un máximo, onde as manchas da súa superficie multiplícanse. Durante ese tempo, o campo magnético do Sol cambia completamente e os polos norte e sur voltéanse.

Para comprender máis as ’reviravoltas’ da nosa estrela, a nave da Axencia Espacial Europea (ESA) Solar Orbiter leva tomando imaxes da súa viaxe ao Sol desde o seu despegamento en 2020. O momento do seu lanzamento non foi casualidade: pouco tempo despois de comezar a misión, a estrela deu dignos de que estaba ’a espertar’. De feito, aínda que se esperaba un máximo ’tranquilo’ (non todos os máximos son iguais e o número de manchas varía duns ciclos a outros), o Sol sorprendeu cunha actividade tan intensa que varios estudos apuntan a que alcanzaremos o pico de actividade durante este ano, antes do esperado (ao principio a comunidade científica marcou o 2025 como o período de máxima actividade).

Dúas imaxes recentemente publicadas pola ESA dan conta do poder do noso astro rei. Na primeira, tomada en febreiro de 2021, móstrase un Sol relativamente homoxéneo. Con todo, na segunda fotografía tomada en outubro de 2023 pódese apreciar a intensa actividade que bole na superficie da estrela e que provocou importantes tormentas solares e labaradas durante o último ano.

O Sol é unha gran bóla de plasma, gas cargado eléctricamente, que ten a propiedade de poder mover un campo magnético que pode estar incrustado no seu interior. A medida que o Sol vira, o campo magnético é arrastrado consigo pero, debido a que a nosa estrela vira máis rápido no ecuador que nos polos, as liñas do campo magnético crúzanse e enrólanse entre si, dando lugar a todo un ’amasado magnético’.

Baixo esta inmensa tensión, estas liñas ás veces rompen ou percorren a superficie solar. Neses casos, vemos unha mancha solar. Estas manchas escuras na superficie visible do Sol son rexións onde concentracións máis densas de material solar impiden o fluxo de calor cara á superficie visible dando lugar a manchas lixeiramente máis frías e, por tanto, máis escuras.

A lenta rotación do Sol e o lento pero continuo enrolamento das liñas do campo magnético significan que as manchas solares vólvense cada vez máis numerosas a medida que o campo se distorsiona máis. Observadas durante un período de anos, as manchas parecen migrar lentamente desde as rexións polares ao ecuador solar a medida que avanza o ciclo.

A pesar de que a nosa estrela atópase a 150 millóns de quilómetros da Terra, que a súa actividade cambie tamén nos afecta directamente. Das citadas manchas poden xurdir potentes erupcións que envían poderosos ’chorros’ de materia e enerxía ao espazo. Na Terra, o máis común é que sintamos este poder en forma de auroras boreales, as vistosas luminiscencias no ceo provocadas pola interacción destas partículas cargadas que envía a nosa estrela e a nosa atmosfera. É algo común preto dos polos, xa que o noso campo magnético, unha sorte de ’capa protectora’ natural do noso planeta, é máis débil nestes puntos; con todo, con tormentas solares máis fortes, o campo magnético defórmase aínda máis, provocando que estas auroras sexan visibles en puntos onde non son habituais (de feito, recolléronse auroras en España, a última en Estremadura, o pasado mes de abril).

No caso de eventos extremos, poderíanse producir danos nas comunicacións por radio, nas redes eléctricas terrestres e mesmo deixar fóra de xogo aos satélites (de feito, SpaceX reportou que corenta dos seus ’soldados satelitais’ de Starlink quedaron literalmente ’fritidos’ por unha tormenta solar). E todo este poder estamos a sentilo máis frecuentemente desde que a actividade do Sol empezou a medrar. Con todo, os científicos chaman á calma e lembran que misións como Solar Orbiter da ESA ou Parker Solar Probe, da NASA, axúdannos non só a desentrañar os misterios do Sol, senón tamén a estar mellor preparados diante eventos deste tipo.

FONTE: P. Biosca/abc.es/ciencia

OS NEARDENTAIS EUROPEOS INVENTARON O PEGAMENTO

Ferramienta de pedra e mango pegados polos neandertais / Patrick Schmidt

 

O químico Harry Coover fíxose famoso nos anos 40 do século pasado por inventar sen querer o superglue. O seu laboratorio topábase unha e outra vez con este pegañento accidente, ao tratar de fabricar cousas para gañar a Segunda Guerra Mundial. Agora os científicos acaban de descubrir que, sen licenciatura en Química, e cun cerebelo moito máis pequeno, os neandertales inventárono primeiro.
 

Os homínidos empezamos a pegar cousas máis ou menos no Pleistoceno medio, hai uns 200.000 anos, usando brea de cortiza de bidueiro. E ata o de agora críase que o primeiro adhesivo composto databa de hai apenas 70.000 anos, cando o homo sapiens surafricano empezou a pegar ferramentas usando goma vexetal e ocre vermello. Con todo, a súa patente acaba de esborrallarse de forma antropolóxicamente estrepitosa.

Os neandertales europeos xa fabricaban moito antes ferramentas de pedra unidas por un adhesivo de múltiples compoñentes. Un equipo de científicos acaba de toparse, case da mesma forma accidental que Coover, coa evidencia máis temperá dun adhesivo complexo, que ademais suxire que estes predecesores dos humanos modernos tiñan un nivel de cognición, e un desenvolvemento cultural, máis alto do que se pensaba. 

A investigación acaba de ser publicada pola revista Science Advances, e participaron investigadores da Universidade de Nova York, a Universidade de Tubinga e os Museos Nacionais de Berlín. "Estas ferramentas sorprendentemente ben conservadas mostran unha solución técnica moi similar á de ferramentas fabricadas polos primeiros humanos modernos en África, pero a receita exacta reflicte un xiro neandertal, que é a produción de mangos para ferramentas de man", di Radu Iovita, profesor asociado do Centro para o Estudo das Orixes Humanas da Universidade de Nova York. 

O equipo, dirixido por Patrick Schmidt da sección de Prehistoria Temperá e Ecoloxía Cuaternaria da Universidade de Tubinga, e Ewa Dutkiewicz, do Museo de Prehistoria e Historia Temperá dos Museos Nacionais de Berlín, reexaminaron achados anteriores en Lle Moustier, un punto arqueolóxico de Francia que foi descuberto a principios do século XX.

As ferramentas de pedra de Lle Moustier, utilizadas polos neandertales durante o Paleolítico Medio Musteriense, hai entre 120.000 e 40.000 anos, consérvanse na colección do Museo de Prehistoria e Historia Temperá de Berlín e non foran examinadas en detalle previamente. "Estaban envolvidas individualmente e intactas desde os anos 60, polo que as substancias orgánicas conserváronse moi ben", afirma Dutkiewicz.

Betume liquido e ocre antes da mestura para facer pegamento / Patrick Schmidt/MUNDO

 

Alí había rastros dunha mestura de ocre e betume en varias ferramentas de pedra, como raspadores, lascas e follas. O ocre é un pigmento terrestre natural, e o betume é un compoñente do asfalto que pode producirse a partir do petróleo cru, pero que tamén se atopa de forma natural no chan. 

A mestura era o suficientemente pegañenta como para que unha ferramenta de pedra permanecese pegada nela, pero sen adherirse ás mans, o que a convertía nun material adecuado para un mango. De feito, un exame microscópico das pegadas de desgaste destas ferramentas revelou que se utilizaban desta maneira.

O desenvolvemento de adhesivos considérase unha das mellores probas da evolución cultural, e das capacidades cognitivas dos primeiros humanos. Na rexión de Lle Moustier, o ocre e o betume tiveron que recollerse de lugares afastados, o que requiriu moito esforzo, planificación e un enfoque específico, sinalan os autores. "O que o noso estudo mostra é que os primeiros Homo sapiens en África e os neandertales en Europa tiñan patróns de pensamento similares", engade Schmidt. "As súas tecnoloxías adhesivas teñen a mesma importancia para a nosa comprensión da evolución humana".

FONTE: Ricardo F. Colmenero/elmundo.es/ciencia

A VERDADE DETRÁS DO XIRASOL

O xirasol (Helianthus annuus) é unha das plantas máis fáciles de recoñecer, e que máis curiosidade espertan desde a infancia. As súas flores grandes, con diminutas estruturas dispostas en espirais, só son superadas por ese costume de virar sempre cara ao Sol, coma se seguíseo coa mirada. Con todo, nesta concepción popular do xirasol hai varios erros.

Para comezar, non se trata dunha flor moi grande, senón dunha estrutura botánica denominada inflorescencia, que se compón dun receptáculo (o talo, alargado en forma de disco) sobre o que se dispoñen, aquí si, as flores, de pétalos fusionados e tamaño moi pequeno, en patróns espirais. As flores do centro, cos pétalos curtos e fusionados en forma de tubo, son os flósculos; mentres que as da marxe, cos pétalos fundidos nunha especie de lengüeta longa, denomínanse lígulas.

O segundo erro ten que ver co heliotropismo, ese movemento atribuído ao xirasol e do que se di que a inflorescencia sempre mira ao sol. Basta con visitar un campo de xirasois en flor para comprobar que, aínda que todos miran nunha mesma dirección, só fano cara ao sol durante o amencer.

O xirasol non recibe o nome por casualidade. Realmente, a planta si vira cara ao sol, só que non o fai durante todo o seu ciclo de vida.

Os xirasois son plantas anuais, cumpren todo o seu ciclo vital nun só ano. Desde que se sementa ata que os froitos maduran transcorre menos de cinco meses, despois, a planta morre e ao ano seguinte hai que volver sementar. O ciclo vital do xirasol é bastante simple. Tras sementala emerxe a plántula. Séguelle un período de crecemento vexetativo, durante o cal se desenvolven o talo e as follas. Cando adquire certa altura, fórmase o botón floral, que se abrirá en poucos días e expoñerá as flores en todo o seu esplendor. Unha vez polinizadas, os froitos maduran, as pipas, e finalmente, a planta enteira sécase.

O heliotropismo da planta de xirasol é moi forte durante a fase de crecemento vexetativo, o que provoca que o talo e as follas estean a mirar ao sol en todo momento. Ao amencer, enfócanse cara ao leste, para endereitarse ao mediodía, e apuntar cara ao oeste pola tarde. Durante a noite, a planta volve endereitarse, anticipándose ao próximo amencer.

Este movemento retárdase cando xorde o botón floral. Neste punto, a mirada ao leste mantense, pero a medida que o día avanza, redúcese a súa capacidade de movemento. Trata de seguir ao sol, pero faio máis amodo, sen chegar a terminar o ciclo. E a medida que as flores se empezan a abrir, o movemento faise cada vez máis e máis lento, ata que queda para sempre na mesma posición do último lugar onde mirou, que é xusto onde iniciaba o seu movemento: ao leste.

O heliotropismo dos brotes máis novos ten a súa orixe nunha serie de mecanismos fisiolóxicos que implican o crecemento diferencial do talo. No seu interior, as células que reciben directamente a luz solar medran máis amodo que as células que están en sombra, o que provoca que o talo apunte sempre cara á luz.

A nivel molecular, este proceso está regulado por un tipo de hormonas vexetais chamadas auxinas, que son tamén as responsables do crecemento das raíces a favor da atracción gravitatoria. Recentemente púidose comprobar ademais que no interior dos talos, as plantas dispoñen de pequenas canles recheas de aire que por efecto da refracción e dispersión da luz, indican ás células onde se atopa a fonte de luz.

O beneficio evolutivo deste movemento é dobre. Por unha banda, as follas atópanse no seu máximo nivel de exposición á luz solar, e por tanto, maximizan a captación de luz e a eficiencia da fotosíntese. Isto permite á planta priorizar o seu crecemento, un factor esencial nun organismo que debe completar o seu ciclo de vida en apenas 140 días.

Doutra banda, orientarse cara ao sol desde unha etapa temperá pode axudar a quentar os botóns florais máis rapidamente, o que acelerará o seu proceso de apertura.

O cesamento do movemento cara ao sol está directamente relacionado co cesamento do crecemento. Ao non poder medrar, xa non pode rotar. Como xa adiantamos, os xirasois abertos quedan mirando permanentemente ao leste, o último lugar cara a onde se enfocaron cando aínda tiñan capacidade de movemento. Pero este resultado non é só a consecuencia dun evento inevitable, tamén ten significado evolutivo.

En primeiro lugar, cando máis auga dispoñible hai no chan é ás primeiras horas do día. Isto débese a que durante a noite, a baixada das temperaturas e a condensación do rocío facilitan a acumulación de auga, mentres que a partir do amencer, con temperaturas cada vez máis elevadas, esa auga evapórase á atmosfera e pérdese. É pola mañá cando máis auga poderán absorber, e por tanto, cando a fotosíntese será máis eficiente. Se as follas están orientadas nunha dirección distinta ao Leste, perderán eficiencia durante o amencer, e cando o sol incida plenamente sobre elas, non haberá tanta auga para ser aproveitada.

Pero ademais, a orientación da inflorescencia de xirasol cara ao leste contribúe tamén mellora a eficiencia na polinización. Ao incidir o sol directamente sobre as flores, quéntanse rapidamente pola mañá e poden conservar a calor durante máis tempo. Unha circunstancia que favorece que se evaporen as moléculas volátiles que atraen os insectos e converte ao xirasol nunha contorna atractiva para eles, onde repousar e quentarse. Mirar en calquera outra dirección atrasaría o quecemento, e limitaría o tempo de dispoñibilidade para os insectos, e a eficiencia da polinización.

FONTE: Álvaro Bayón/muyinteresante.es