NOMES PROPIOS

XII PREMIOS FRONTEIRAS DO COÑECEMENTO 2019. CATEGORÍA BIOLOXÍA E BIOMEDICINA

 Os investigadores estadounidenses David Sabatini e Michael Hall / FBBVA

A principal marabilla que deu a chilena Illa de Pascua non foron as súas moáis, esas xigantescas estatuas monolíticas ergueitas no medio do océano Pacífico, senón unha molécula: a rapamicina, illada das bacterias do seu chan en 1972. A rapamicina (bautizada así polo nome nativo da illa, Rapa Nui) é un presunto santo graal: alonga a vida de ratos, moscas e vermes, e prevén enfermidades asociadas ao envellecemento, como o cancro, en roedores, cans, monos e mesmo humanos. Hoxe, os dous descubridores do mecanismo da rapamicina, os estadounidenses Michael Hall e David Sabatini, foron galardoados co Premio Fronteiras do Coñecemento da Fundación BBVA, na categoría de bioloxía e biomedicina.

Michael Hall (San Xoán de Porto Rico, EE UU, 1953), doutorouse no Departamento de Microbioloxía e Xenética Molecular da Universidade de Harvard en 1981. Tras realizar investigación  posdoctoral no Instituto Pasteur de París e na Universidade de California en San Francisco, en 1987 incorporouse ao Biozentrum da Universidade de Basilea, institución onde exerce como catedrático de Bioquímica desde 1992 e da que foi vicedirector en dúas ocasións. Descubriu a proteína chamada Diana de Rapamicina en 1991, investigando con células de fermento.

David Sabatini (Nova York, EE UU, 1968) licenciouse en Bioloxía pola Universidade Brown e licenciouse e doutorou en Medicina pola Universidade Johns Hopkins en 1997. Ese mesmo ano incorporouse ao Instituto Whitehead, unha división do Instituto Tecnolóxico de Massachusetts (MIT) centrada na investigación básica en biomedicina. En 2002 converteuse en membro do Whitehead e integrouse tamén no MIT, onde hoxe é catedrático de Bioloxía. El detectouna en mamíferos en 1994, cando aínda era un estudante moi novo.

A proteína, coñecida como mTOR (mammalian Target of Rapamycin), funciona como un interruptor que se acende cando hai nutrientes e permite o crecemento das células. Ata o 60% dos tumores malignos ten a súa orixe na activación anómala deste interruptor. Esta proteína controla unha multitude de reaccións en fervenza, en función dos nutrientes dispoñibles. A rapamicina pode bloquear este proceso, enganando ás células, que actúan coma se non houbese alimento. Este efecto é a gran esperanza para alongar a vida humana. Xa en 1935, o equipo do bioquímico estadounidense Clive McCay descubriu que os seus ratos vivían un 50% máis se comían menos, dando lugar á chamada dieta da restrición calórica. Potencialmente, a  rapamicina podería equivaler a comer menos e vivir máis.

Parabéns!

FONTE: premiosfronterasdelconocimiento.es e elapsi.es/ciencia

QUEN É GRETA THUNBERG?

Greta Thunberg (Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg), nada en Estocolmo o 3 de xaneiro de 2003, é unha activista ambiental sueca, centrada nos riscos expostos polo cambio climático.

Filla da cantante de ópera Malena Ernman e o actor Svante Thunberg. O seu avó paterno é o actor e director Olof Thunberg.

Thunberg di que escoitou por primeira vez falar sobre o cambio climático en 2011, cando tiña oito anos, e non podía entender por que se estaba facendo tan pouco respecto diso. Tres anos máis tarde, deprimiuse e aletargouse, deixou de falar e comer, e finalmente diagnosticáronlle o síndrome de Asperxer,​ trastorno obsesivo-compulsivo (TOC),​ e mutismo selectivo.​ Aínda que recoñece que o seu diagnóstico «limitoume antes», non ve o seu autismo como unha enfermidade e en cambio chamouno o seu «superpoder».

Durante uns dous anos, Thunberg desafiou aos seus pais para reducir a pegada de carbono da familia ao facerse vegana e deixar de voar, o que en parte significaba que a súa nai tivo que abandonar a súa carreira internacional como cantante de ópera. Thunberg acredita a eventual resposta dos seus pais e os cambios no seu estilo de vida ao darlle esperanza e crer que ela podería marcar a diferenza. A historia familiar cóntase no libro de 2018: Esceas do corazón.

A finais de 2018, Thunberg comezou as folgas climáticas escolares e os discursos públicos mediante os cales converteuse nunha activista climática recoñecida internacionalmente. Ao seu pai non lle gusta que falte á escola, pero dixo: «Respectamos que ela queira poñerse de pé. Pode sentar na casa e ser realmente infeliz, ou protestar e ser feliz». Thunberg di que os seus mestres están divididos nos seus puntos de vista sobre a súa clase perdida para facer o seu punto. Ela di: «Como persoas pensan que o que estou a facer é bo, pero como mestres din que debería parar».

Thunberg publicou unha colección dos seus discursos de acción climática. Nun dos seus primeiros discursos esixindo acción climática, Thunberg describiu o aspecto de mutismo selectivo da súa condición coma se só falase cando fose necesario, e dixo "agora é un deses momentos".​

No día de hoxe, 6 de decembro, está en Madrid, na Marcha polo Clima, convocada polas plataformas Fridays For Future, Alianza polo Clima, Alianza pola Emerxencia Climática e 2020 Rebelión polo Clima, co apoio das organizacións chilenas Cumbre dos Pobos, Sociedade Civil pola Acción Climática (SCAC) e Minga Indíxena. sen dúbida é unha estrela neste COP25 que se está a celebrar na capital de España.

O fenómeno Greta naceu dun TOC, pero transformou a súa repulsión patolóxica en todo un símbolo para loitar contra o cambio climático. O seu ceño sempre engurrado delata o seu estado de ánimo de desagrado. Aínda que é un xesto universal, Greta Thunberg fíxoo seu e con el logrou o don de ser escoitada mesmo cando se nega a falar. Sobe a mirada, engurra as cellas, aperta a boca e tensa os dentes. Desafiante e, para moitos, desquiciante. É o seu rostro social para berrar ao mundo o seu desprezo por quen non coidan o seu planeta. Non é fácil saber canto hai nel de biolóxico, impostado ou aprendido.

FONTE: gal.wikipedia.org e Marian Benito/elmundo.es

MARGARITA SALAS

Margarita Salas / Imaxe: cgquimicos.com

Margarita Salas Falgueras, bioquímica, defínese a si mesma como unha persoa sinxela e moi traballadora. Deixounos hai uns días, concretamente o día 7. Xunto ao seu marido Eladio Viñuela, iniciou o desenvolvemento da bioloxía molecular en España.

Nacera un 30 de novembro de 1938 en Canero (Asturias). O seu pai foi médico e influíu nela, alentando o seu interese polas ciencias. Licenciouse en Ciencias Químicas pola Universidade Complutense de Madrid. No verán de 1958 coñece a Severo  Ochoa, quen terá influencia na súa carreira e oriéntaa cara á bioquímica. Durante a carreira coñece a Eladio Viñuela, que comezara a estudar Ciencias Biolóxicas e que deixou pola Química e que, co tempo, casarán. Despois de realizar o doctorado, ámbolos dous, en 1964, emigraron a Estados Unidos, ao Departamento Científico da Escola de Medicina da Universidade de Nova York, traballando con Severo Ochoa, onde permaneceran ata 1967. Nese ano regresaron a España con axuda de financiamento americano para desenvolver a bioloxía molecular.

Foi profesora Ad Honorem no Centro de Bioloxía Molecular Severo  Ochoa, centro de investigación mixto do CSIC e da Universidade Autónoma de  Madrid durante 23 anos.

Entre as súas maiores contribucións científicas destaca a determinación da direccionalidad da lectura da información xenética, durante a súa etapa no laboratorio de Severo  Ochoa, o descubrimento e caracterización da ADN polimerasa do fago Φ29, que ten múltiples aplicacións biotecnolóxicas debido á súa altísima capacidade de amplificación do ADN, a demostración de que a p6, proteína de tipo histona, coopera coa proteína p4 na represión do promotor temperán A2 c e na activación do promotor tardío A3, a demostración de que o  triplete sen sentido UAA dá lugar á terminación da cadea polipeptídica nun sistema de Escherichia coli e o descubrimento dunha glucoquinasa específica para a fosforilación de glicosa en fígado de rata cuxa síntese depende de insulina.

O currículo vitae de Margarita Salgas conta con máis de trescentas cincuenta publicacións en revistas ou libros internacionais e unhas dez en medios nacionais. É, ademais, posuidora de oito patentes, e realizou unhas catrocentas conferencias.

Deixounos, en Madrid, o 7 de novembro de 2019.

Quédome con esta frase súa: "Un país sen investigación é un país sen desenvolvemento".

FONTE: losmundosdebrana.com e wikipedia.org

MÓNICO SÁNCHEZ

Corría finais de outubro de 1904 cando un mozo español chegou á cidade de Nova York para "facer as Américas". Saíra apenas unhas semanas antes de Cádiz con 60 dólares no peto.

Non sabía falar inglés, é máis, nunca o oía, o seu único contacto coa linguaxe de Shakespeare fora un curso de correspondencia a distancia. No impreso de inmigración que lle estenderon á súa entrada a Estados Unidos dixo como puido que o obxectivo da súa viaxe era "to  study" (estudar).

Non se pode dicir que faltase á verdade, xa que tan só tres anos despois obtiña o título de enxeñeiro pola Universidade de Columbia.

O seu nme é Mónico Sánchez (1880-1961), nacera en Piedrabuena (Cidade Real) e daría moito que falar a ambos os dous lados do Atlántico.

Co seu título universitario debaixo do brazo non lle faltaron ofertas, de todas elas a máis interesante foi a que lle ofreceron en Vana Houten and Ten Broeck Company, unha empresa relacionada coa instalación de aparellos eléctricos a nivel hospitalario.

Poucos anos antes tivera lugar uno dos avances tecnolóxicos de maior impacto na medicina, o descubrimento dos raios X. Debémosllo a un físico teutón, ao profesor  Wilhelm Conrad  Röntgen.

Os raios X supuxeron unha verdadeira revolución porque permitían ver o interior do noso organismo sen necesidade de ter que abrilo. O principal problema deste invento eran as súas dimensións, que o facían pouco manexable para o transporte. Precisamente neste punto foi onde Mónico Sánchez concentrou todos os seus esforzos.

Aplicando algúns dos avances que conseguira por aquel entón Nikola Tesla, o enxeñeiro croata afincado en Estados Unidos, deseñou o primeiro aparello de raios X portátil. Un dispositivo que se  ensamblaba e poñíase en funcionamento en apenas cinco minutos.

A súa innovación, patentada en 1910, que pesaba dez quilogramos fronte aos 400 dos equipos convencionais que había por aquel entón, conseguiu reducir un enorme moble ao tamaño dunha sinxela maleta de viaxe.

A innovación de Mónico tivo unha estupenda acollida dentro da comunidade científica e atopou a súa primeira aplicación poucos anos despois, durante a Primeira Guerra Mundial. Francia adquiriu 70 unidades que se instalaron en ambulancias de campaña.

Aqueles equipos móbiles àsaron á historia co nome de «petit curies», xa que foi a científica polaca Marie Curie a que «tuneó»  destartaladas camionetas ata convertelas en punteiros equipos ambulantes de radioloxía.

Foi unha idea sumamente enxeñosa, a de unir un equipo portátil de radioloxía a un medio de transporte, capaz de xerar a enerxía eléctrica que necesitaba para o seu funcionamento a partir dunha  dinamo.

En xaneiro de 1912, Mónico Sánchez cedeu de forma gratuíta un dos seus equipos de radioloxía portátil ao goberno español, e con esta doazón conseguirá salvar a vida de moitos soldados españois que se bateron na Guerra do Rif.

O éxito que cultivou Mónico Sánchez permitiulle regresar á súa terra e establecerse no seu pobo natal, onde construíu a súa propia empresa: «Laboratorio Eléctrico Sánchez», un enorme edificio de máis de 3.500 metros cadrados. Naqueles momentos este laboratorio convertíase nun dos principais centros de investigación española.

Tras a súa morte o Laboratorio Eléctrico Sánchez pechouse. Na actualidade está ocupado por un colexio, un centro de saúde e un centro cultural.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia

PREMIO NOBEL DE QUÍMICA 2019

Gañadores do Premio Nobel de Química 2019 / Imaxe: es.euronews.com

A Academia Sueca concedeu esta mañá o Premio Nobel de Química de 2019 ao estadounidense John B. Goodenough, o británico Stanley Whittingham e o xaponés Akira Yoshino por desenvolver a batería de ións de litio. "Esta lixeira, recargable e potente batería utilízase na actualidade en todas partes, desde os teléfonos móbiles aos computadores portátiles e os vehículos eléctricos. Tamén pode almacenar cantidades significativas de enerxía solar e eólica, facendo posible unha sociedade libre de combustibles fósiles", celebra a institución nun comunicado.

FONTE: elpais.com/ciencia

PREMIO NOBEL DE FÍSICA 2019

James E. Peebles, Michel Mayor e Didier Queloz, gañadores do Nobel de Física 2019 / Foto: Pixabay/elcomercio.pe

O Nobel de Física recoñeceu este martes os descubrimentos teóricos en cosmoloxía física e o primeiro achado dun planeta en órbita ao redor dunha estrela similar ao Sol fóra do noso sistema (exoplaneta).

O canadense-estadounidense James Peebles e os suízos Michel Maior e Didier Queloz foron distinguidos pola Real Academia das Ciencias sueca “pola súa contribución ao entendemento da evolución do universo e o lugar da Terra no cosmos”, segundo o fallo.

Parabéns!

PREMIO NOBEL DE MEDICINA 2019

Galardoados diste ano / Imaxe: infobae.com

William Kaelin (1957, EE UU), Peter Ratcliffe (1954, Reino Unido) e Gregg Semenza (1956, EE UU) gañaron hoxe o Premio Nobel de Fisioloxía ou Medicina polo seu descubrimento de "como as células senten e adáptanse ao osíxeno dispoñible". Este sensor de osíxeno celular é un mecanismo fundamental en cancro e doenzas cardiovasculares, entre outras.

Os descubrimentos dos tres científicos aclaran un primeiro paso fundamental para que as células dun organismo poidan adaptarse ao osíxeno dispoñible e transformalo en enerxía. En concreto desvelaron como os niveis dispoñibles de osíxeno inflúen no metabolismo das células e na función dos tecidos. Estes achados puxeron as bases para posibles tratamentos contra a anemia ou o cancro.

Parabéns!

FONTE: elpais.com/ciencia

MARGARITA SALAS: PREMIO INVENTOR DO ANO DA UE 2019

Margarita Salas, premio Inventor do Ano da UE 2019

É a única muller española na Academia Nacional de Ciencias de EE UU. O rei emérito Juan Carlos I nomeouna marquesa de Canero, localidade asturiana na que naceu. En 2016, foi a primeira muller en recibir a Medalla Echegaray, outorgada pola Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas e Naturais. E onte, a científica Margarita Salgas (Carnero-P. de Asturias, 1938), aos seus 80 anos, volveu a facer historia ao converterse na primeira española en gañar o Premio ao Inventor Europeo 2019 na categoría Logro de Toda unha Vida. Salas tamén conseguiu o Premio Popular, elixido polo público.

Tras doutorarse en Bioquímica en 1963 pola Universidade Complutense de Madrid, traballou durante tres anos co Premio Nobel de bioquímica Severo Ochoa na Universidade de Nova York. Cando regresou España en 1967 fundou o primeiro grupo de investigación en xenética molecular do país no Consello Superior de Investigacións Científicas (CSIC) en Madrid. Alí descubriu que un virus bacteriano chamado phi29 podía crear unha encima, coñecida como phi29 ADN polimerasa, que ensamblaba moléculas de ADN moito máis rápido que as alternativas e con moita máis precisión, menos dun erro nun millón de pares de bases.

Salas illou con éxito a encima e demostrou que tamén funcionaba nas células humanas, marcando o comezo de aplicacións innovadoras para as probas de ADN. Por primeira vez, esta replicación de alta precisión permitiu obter resultados fiables a partir de pequenas cantidades de material xenético. Esta técnica utilízase hoxe en día na investigación médica para estudar microbios que non poden ser cultivados no laboratorio. Permite aos oncólogos facer zoom en pequenas subpoblaciones de células que poderían dar lugar a tumores. Tamén presta apoio aos especialistas forenses e aos arqueólogos, xa que as cantidades de rastros de ADN recollidas nas escenas do crime e nos sitios históricos poden agora amplificarse coa phi29 ADN polimerasa para identificar as vítimas, os sospeitosos e mesmo aos fósiles.

Dous das reivindicacións crave durante a carreira de Salas foron denunciar o escaso financiamento que recibe a investigación en España e visibilizar ás mulleres na ciencia. "Para min ao principio foi moi difícil ser muller, discriminábaseme. Cando empecei o meu doutoramento en 1961 case non había mulleres investigando en España. Pensábase que non estabamos capacitadas para facer investigación. Agora superan aos homes que empezan un doutoramento nos nosos laboratorios".

A cerimonia de entrega do Premio ao Inventor Europeo celebrouse onte, xoves, no Wiener Stadthalle (Viena-Austria) e é outorgado anualmente pola Oficina Europea de Patentes (OEP) para distinguir aos inventores destacados de Europa e do resto do mundo que realizasen unha contribución excepcional á sociedade, ao progreso tecnolóxico e ao crecemento económico.

Parabéns!

FONTE: mai Montero/elpaís.com/ciencia