NOMES PROPIOS

JOHN SNOW

Londres era o centro do mundo cara ao ano 1850, pero tamén nun pozo de sucidade e enfermidades. Superpoboada e sen un sistema de rede de sumidoiros completa, en zonas que hoxe son céntricas e exclusivas a xente arroxaba os seus refugallos á rúa ou ao río Támesis. Os continuos brotes de cólera arrasaban ademais á poboación londiniense ata que John Snow logrou atopar a conexión entre eses dous feitos, aínda que para iso tivo que xogarse o seu prestixio como eminente médico da Inglaterra victoriana. O seu gran éxito axudou a derrubar as teorías científicas da época sobre as infeccións e marcou o nacemento da epidemioloxía moderna.

El mesmo padecera na súa infancia esas condicións sanitarias tan precarias das cidades que medraban rapidamente ao ritmo da Revolución Industrial. Fillo dun obreiro que traballaba nunha carboeira, John Snow (15 marzo 1813 – 16 xuño 1858) naceu nun dos barrios máis pobres da cidade de York e foi o primeiro de nove irmáns. De neno destacou polas súas habilidades matemáticas e en 1827, aos 14 anos, converteuse en aprendiz dun cirurxián e boticario de Newcastle. Compaxinou ese posto cos estudos nunha escola médica recentemente creada; e foi entón cando tivo o seu primeiro contacto co cólera, durante a segunda pandemia desa enfermidade, que chegou a Europa procedente de Asia. Snow comezou a investigar eses brotes epidémicos, colaborando co cirurxián Thomas M. Greenhow.

 

 

Retrato de John Snow cara a 1856 / Wikimedia Commons

Tras unha década de aprendizaxe e experiencia médica, en 1836 John Snow trasladouse a Londres para estudar medicina por fin na universidade. Ao ano seguinte comezou a realizar prácticas no hospital de Westminster, onde destacou polo seu sentido da observación: durante os seus gardas nocturnas deseñou uns experimentos para estudar a orixe das enfermidades que tanto afectaban os estudantes que realizaban autopsias no hospital. Así descubriu que a causa común era unha intoxicación cos vapores de arsénico que se usaban para conservar cadáveres. Aquilo cambiou a práctica das diseccións anatómicas e puxo fin ao uso de arsénico na fabricación de velas.

En 1844 puido finalmente completar os seus estudos, engadir o título de doutor ao seu nome e abrir unha consulta no hoxe vibrante barrio londiniense do Soho. O doutor Snow foi gañando prestixio grazas á aplicación da experimentos científicos para demostrar a validez das súas innovacións médicas, especialmente no relacionado coa anestesia. Esta nova técnica para evitar a dor en operacións e partos era aínda moi insegura, debido á falta de coñecemento preciso das propiedades das substancias usadas como anestésicos. Snow foi un dos primeiros en saber calcular as doses adecuadas de clofoformo e éter; ademais deseñou dispositivos e máscaras para aplicalos con seguridade aos pacientes e escribiu unha guía médica para o seu uso. O seu prestixio era tal que foi o elixido para administrar en persoa cloroformo á raiña Vitoria durante os partos do seu penúltimo fillo, Leopoldo, en 1853. Aquel acontecemento contribuíu á aceptación pública da anestesia.

Con todo, John Snow é hoxe lembrado por outro logro, co que puxo entón en risco a súa reputación como médico, cando estaba na cima da súa carreira. Durante os seus longos anos de aprendiz e estudante, inculcáranlle a teoría dos miasmas: uns “malos aires” que causaban enfermidades infecciosas como o cólera ou a peste bubónica, segundo o consenso dos sabios da época. Pero a Snow había algo que non lle encaixaba. Pensou que se o cólera estivese provocado por emanacións nocivas, os pacientes presentarían algún tipo de síntoma respiratorio, cousa que non sucedía. Ademais, durante os brotes de 1849 realizou un estudo dos casos e descubriu que a incidencia e a taxa de mortalidade eran moi superiores no sur de Londres, onde as augas do Támesis estaban moito máis contaminadas que as que bebían os habitantes do resto da capital británica. No seu artigo Sobre o modo de transmisión do cólera chegou á conclusión de que a causa era unha “materia  mórbida” invisible ao ollo humano, que os pacientes inxerían e que lles provocaba unha severa diarrea.

Aquela hipótese, que hoxe é de puro sentido común, supuxo entón un desafío ao saber establecido. E como aínda non se impuxo a teoría de que os microbios causan as infeccións, Snow non podía explicar que era aquela materia invisible e infecciosa —como tampouco puido explicar o austríaco Ignaz Semmelweis por que os médicos tiñan que lavarse as mans para evitar contaxiar eles mesmos as enfermidades entre uns pacientes e outros.

Sen poder recorrer ás súas demostracións experimentais, a ocasión para actuar chegou en 1854 cunha nova e máis grave epidemia de cólera no Reino Unido. John Snow púxose a investigar minuciosamente cada caso, falando cos enfermos e as súas familias, e situounos sobre un mapa de Londres, en busca dunha correlación cos lugares dos que os pacientes obtiveran a auga para beber. Así logrou identificar unha bomba de auga na rúa Broad como a orixe do brote no barrio do Soho. O seu mapa do cólera bastou para convencer ás autoridades locais de que había que clausurar esa fonte pública, e o número de casos comezou a baixar drasticamente.

Polo éxito desa proba a gran escala, hoxe John Snow é lembrado como fundador da  epidemiología moderna. Pero entón non foi suficiente. A pesar da evidencia, os expertos en saúde pública crían na teoría miasmática e a bomba de auga volveu poñerse en funcionamento, tal e como reclamaban os veciños —unha medida contra a que Snow loitou ata que morreu dun infarto en 1858, aos 45 anos.

Os feitos déronlle a razón nas décadas seguintes á súa morte: durante a seguinte epidemia de cólera (en 1866), as autoridades sanitarias comprobaron que as ideas de Snow eran válidas e que a auga desa bomba viña mesturada con augas fecais; e en 1884 Robert Koch finalmente identificou a bacteria fecal Vibrio  cholerae como axente causante do cólera. Uns anos antes os experimentos de Louis Pasteur xa demostraran que os microbios eran a causa das infeccións e tamén explicaron por que os traballadores dunha fábrica de cervexa permaneceran inmunes ao brote de 1854 ao redor desa bomba de auga de Broad Street. Medorentos desa auga, só bebían cervexa (producida con auga fervida). Hoxe en día, nunha esquina desa rúa londiniense, permanecen a mesma bomba de auga, o pub John Snow e unha placa en recordo da súa gran fazaña científica.

FONTE: Francisco Doménech/bbvaopenmind.com/ciencia

FLORENCE NIGHTINGALE

 

O pasado día 12 de maio, celebrouse, como todos os anos, o Día da Enfermería. Se cadra, iste ano tería que ser algo diferente pola situación da pandemia na que nos atopamos, pero coa desescalada foise perdendo ise espíritu do aplauso ás 8 da tarde, en recoñecemento de todos os sanitarios, policías…

Pero ao que vou, a orixe desta data ten que ver co día de nacemento na que se considera a primeira enfermeira profesional: Florence Nightingale.

Nacida o 12 de maio de 1820, o seu nome provén da cidade italiana de Florencia, onde vivían os seus pais e a súa irmá cando ela chegou ao mundo. Ao ano seguinte, todos trasladáronse ao condado de Derbyshire (Reino Unido). Alí, con dezasete anos e tras unha experiencia mística, segundo recolle unha nota privada, chegoulle a súa vocación pola enfermería, pero os seus pais opuxéronse porque afirmaban que as mulleres da súa clase social non debían traballar.

Aburrida da súa monótona vida, tivo que esperar ata os trinta anos para cumprir o seu soño. A oportunidade brindoulla unha viaxe cultural a Exipto e Grecia. De regreso, Nightingale e o resto de viaxeiros pararon na rexión alemá de Kaiserwerth, onde había un hospital. A pesar da férrea oposición da súa familia, a moza volveu a Alemaña para formarse nese centro como enfermeira, unha decisión que lle cambiaría a vida.

Tras visitar diferentes hospitais europeos para completar a súa instrución, Nightingale conseguiu o seu primeiro emprego en 1853 como directora dun sanatorio de señoras da alta sociedade en Londres (Reino Unido). Uns meses despois, Sidney Herbert, Secretario de Estado para a Guerra, nunha decisión sen precedentes, pediulle que se marchase a Crimea dirixindo un equipo de enfermeiras para atender aos feridos do conflito que acababa de estalar.

O que atoparon ao chegar ao hospital de Scutari (a actual cidade turca de Üsküdaron) onde de ingresaban os combatentes británicos foi dantesco. Os pacientes xacían nos corredores, a choiva coábase polo teito, a comida era nefasta, apenas había auga potable, as instalacións sobordaban parasitos e a sucidade multiplicaba os casos de diarrea.

Florence Nightingale atendendo aos soldados feridos / National Library of Medicine

Nightingale e o seu equipo traballaron duro coa limpeza e a dieta que debían seguir os enfermos. Ademais, coa autoridade que lle daba ser directora, conseguiu que enxeñeiros militares arranxasen as fugas de auga e mellorase a súa  potabilización.

No coidado dos pacientes, a súa atención foi clave para a súa supervivencia. Os longos paseos nocturnos iluminados por un pequeno candil, para comprobar o estado dos militares, valéronlle o sobrenome de “a dama da lámpada”, como describiu The Times.

Todas estas accións granxeoulle unha excelente reputación en Reino Unido. Á súa volta un grupo de seguidores creara o Fondo Nightingale para construír unha escola de enfermeiras, que se inaugurou en 1860. Hoxe a Escola de Enfermería, Obstetricia e Coidados Paliativos Florence Nightingale segue operativa e forma parte do King’s College de Londres.

Ademais de atender aos enfermos, Nightingale dominaba as tarefas administrativas grazas á súa habilidade cos números. De feito, cando a reina Vitoria pediulle un informe sobre as malas condicións das instalacións hospitalarias na guerra de Crimea, a enfermeira incluíu o diagrama da rosa, unha representación gráfica que ela ideara para reflectir as causas da mortalidade dos soldados.

Escribiu numerosos libros e informes sobre a enfermería como profesión entre os que destaca Notas de Enfermería (1860). En 1883, a Raíña outorgoulle a Real Cruz Vermella e foi a primeira muller en recibir a Orde do Mérito en 1907. Faleceu na súa casa de Londres o 13 de agosto de 1910 e o seu féretro foi acompañado por unha multitude de persoas en agradecemento a unha vida dedicada aos enfermos.

O seu traballo foi decisivo para que en 1870 creásese a Cruz Vermella británica. De feito, o Comité Internacional do organismo outorga anualmente a medalla Florence Nightingale a enfermeiras excepcionais. Para graduarse, estes profesionais seguen entoando o xuramento que leva o seu apelido.

FONTE: bbvaopenmind.com

MERIT PTAH: A PRIMEIRA MULLER CIENTÍFICA

Merit Ptah (c. 2700 a. C.) / Cairo Museum

Varias referencias citan á médica exipcia Merit Ptah como a primeira muller científica de cuxo nome existe rexistro. Viviría en torno ao ano 2.700 a. C., o que a situaría na Dinastía II, no Período Arcaico do Antigo Exipto. Con todo, as referencias son confusas: algunhas falan dunha presunta inscrición nunha tumba do Val dos Reis, o cal é un anacronismo, xa que este lugar non comezou a utilizarse como necrópole ata o século XVI a. C., uns 1.200 anos despois. É máis plausible outra versión que a sitúa na necrópole de Saqqara, próxima á antiga Menfis e que si serviu como lugar de enterramento desde a Dinastía I.

Merit Ptah non era unha excepción na súa época; as mulleres practicaban a medicina no antigo Exipto, moitas delas na especialidade de obstetricia. Talvez o nome de Merit Ptah conservouse porque o seu fillo foi sumo sacerdote e deixou referencia escrita a ela como “xefa de médicos”. Polas datas, Merit Ptah rivaliza en antigüidade con Imhotep, o polímata que deseñou a pirámide graduada de Saqqara e ao que a miúdo se considera o primeiro científico con nome coñecido. Este título símbólico podería reclamarse para Merit Ptah, cuxo nomee hoxe designa un cráter de impacto en Venus.

FONTE: Javier Yanes/bbvaopenmind.com/ciencia

TEMPO DE VACINAS:JAUME FERRAN I CLUA

Jaume Ferran i Clua

Neste tempo de pandemia, son múltiples os intentos que se estan a levar a cabo na procura dunha vacina conta o COVID-19 e que, seguramente, irán acompañados de pequenos fracasos e incomprensión na procura de tan preciado anhelo. Cecais sexa o momento para volver a vista a trás e lembrar unha aportación española ao mundo das vacinas. Trátase dun ilustre médico e bacteriólo catalán chamado Jaume Ferran i Clua, un personaxe que axuntaba os valores científicos co servizo á cidadanía.

Jaume Ferran i Clua, naceu en Corbera d’Ebre (Tarragona) o 1 de febreiro de 1851 e morreu en Barcelona o 22 de novembro de 1929. Pasou á historia, fundamentalmente,  polo desenvolvemento da primeira vacina fronte ao cólera.

A primeira semana de maio de 1885 o cólera puxo en xaque á cidade de Valencia, a infección procedía de Marsella, onde se cobrou durante o último ano máis de 3.500 vidas. En tan só unhas semanas diagnosticáronse case 8.000 casos na cidade do Turia, por ese motivo as autoridades sanitarias contactaron co doutor Ferrán, que estaba a traballar nunha vacina fronte ao Vibrio cholerae.

En 1884 o Concello de Barcelona comisionárao para estudar o caso francés e establecer medidas preventivas no caso de que a enfermidade chegase a Cataluña. O mozo científico seguira moi de preto os estudos de Pasteur e de Koch, polo que se propuxo desenvolver unha vacina seguindo os procedementos do químico galo.

Poñendo en perigo a súa vida fíxose con cinco mostras  microbiológicas en Marsella e iniciou o retorno a Tortosa. Con todo, cando chegou á fronteira da Junquera comezaron os problemas, impedíaselle o paso ante o risco de contaxio biolóxico. Durante oito longos días argumentou todo tipo de explicacións e temendo que as mostras se estragasen decidiu pasar á acción. Buscou unha solución para enganar aos funcionarios de aduanas e ocultounas dentro dun dos seus calcetíns.

Xa no seu pequeno laboratorio desenvolveu a vacina e demostrou a súa eficacia utilizando á súa propia familia de improvisadas cobaias.

A mediados de maio de 1885 o doutor Ferrán e o seu novo equipo iniciaron a vacinación masiva dos valencianos con 30.000 dose anticoléricas. Os resultados non se fixeron esperar, a vacina, a primeira da historia fronte a esta enfermidade, foi un verdadeiro éxito.

A pesar de todo, no noso país houbo unha forte oposición, non só entre a comunidade científica española, con Santiago Ramón e Cajal, naqueles momentos catedrático de medicina da Universidade de Valencia, á cabeza, senón tamén no sector político.

As presións desde os grupos máis sectarios provocaron que o 18 de maio o Congreso dos Deputados aprobase unha Real Orde segundo a cal tan só se permitía seguir vacinando ao doutor Ferrán, a ninguén máis do seu equipo, e a condición de que o fixese diante dun delegado do goberno.

Diante aquela soberana idiotez non tivo máis remedio que claudicar, con bágoas nos ollos, e rexeitou continuar coa vacinación masiva da poboación. Ao final, faleceron máis de 150.000 persoas en toda España e non foi ata 1909, cando xa pasara case un cuarto de século, cando a vacinación fronte ao cólera foi aprobada en España.

Os traballos de Ferrán foron recibidos pola comunidade científica internacional de forma moi desigual. A súa tese foi rexeitada por importantes institucións europeas como a Royal Society ou a Universidade de Cambridge, pero contou co apoio de prestixiosos científicos como Charles A Calmet, Paul Erhlich ou Pierre Roux.

Os traballos do doutor Ferrán non terminaron con esta vacina, seguiu investigando e anos despois desenvolveu outra fronte ao tifus, contra a rabia e diversas medidas profilácticas no campo das enfermidades infecciosas.

Vaia por diante o noso modesto recordo e agradecemento ao investigador que foi  tardíamente recoñecido e inxustamente esquecido, pero que descansa onde lle corresponde, no olimpo dos grandes médicos que forman parte da Historia da Medicina.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia Imaxe: dbe.rah.es/biografias/9518/jaime-ferran-y-clua

JOSEPH LISTER, O HOME QUE ESTERILIZOU A CIRUXÍA

Imaxe de Lister. A imaxe anosa o uso do pulverizador de ácido carbólico deseñado por Lister / Wellcome images

Cando o 10 de febreiro de 1912 morría o cirurxián Joseph Lister aos 84 anos, deixaba tras de si unha drástica redución na mortalidade dos pacientes cirúrxicos por infeccións. Segundo estatísticas recollidas polo propio Lister, de case un 50% dos operados a só un 15%. Aínda que outros pioneiros traballaban entón sobre as mesmas ideas, e aínda que certos expertos cuestionaron as cifras de Lister, de algo non cabe dúbida: aquel médico británico pasou á historia como o pai da cirurxía antiséptica. Hoxe millóns de persoas homenaxéano cada día sen sabelo ao enxuagar a boca cun colutorio nomeado na súa honra, a pesar de que el non participou na súa invención nin se beneficiou diso.

Entrar nun quirófano en 1865 era unha aposta a vida ou morte. A anestesia deixara atrás os tempos dos agónicos berros dos pacientes, pero a gangrena, a septicemia e outras infeccións postoperatorias acababan levamdo a case a metade dos operados. O procedemento habitual para escorrentar as infeccións consistía en ventilar as salas do hospital co fin de expulsar as miasmas, o “mal aire” que por entón se cría que exhalaban as feridas e que contaxiaba o mal a outros pacientes.

Máis aló deste case único hábito hixiénico, os cirurxiáns da época adoraban o “vello e bo fedor de hospital”, como reflicte Lindsey Fitzharris no seu recente libro The Butchering Art: Joseph Lister’s Quest to Transform the Grisly World of Victorian Medicine (Scientific American/Farrar, Straus and Giroux, 2017). Os médicos chegaban ao quirófano coa súa roupa de rúa e, sen sequera lavarse as mans, calzaban unha bata cuberta de restos de sangue seco e pus a modo de galóns no uniforme.

Durante a intervención, os cirurxiáns utilizaban os ollais da bata para colgar os fíos de sutura e así telos a man. O instrumental, se acaso, limpábase despois da operación, pero non antes. Se un bisturí caía ao chan, recollíano e proseguían. Se nalgún momento era preciso utilizar as dúas mans, agarraban o bisturí cos dentes. Nas zonas rurais non era raro que a intervención se pechase aplicando na ferida un emplasto quente de esterco de vaca. Despois, durante a rolda de planta, a sonda que se empregaba para drenar o pus da ferida dun paciente aplicábase a continuación ao da seguinte cama.

Así, non era raro que mesmo os propios cirurxiáns resistísense a operar mentres non fóra absolutamente imprescindible. O problema das infeccións era tan perentoria que chegou a falarse de abolir a cirurxía nos hospitais. Pero a Lister non lle convencía a teoría das miasmas; observando que a limpeza das feridas ás veces conseguía conter as infeccións, comezou a sospeitar que a raíz do problema non estaba no aire, senón na propia chaga.

En 1864, mentres exercía como profesor de cirurxía na Universidade de Glasgow, Lister descubriu os traballos dun químico francés chamado Louis Pasteur. Cando leu en Recherches sur la putrefaction que a fermentación debíase aos xermes, microbios invisibles ao ollo, intuíu que a mesma causa podía explicar as infeccións das feridas.

Seguindo as ideas de Pasteur, Lister buscou unha substancia química coa que aniquilar os xermes. Despois de varias probas chegou ao ácido carbólico (hoxe chamado fenol), un composto extraído da creosota que por entón empregábase para evitar a  putrefacción das travesas de ferrocarril e a madeira dos barcos, e que se aplicaba tamén ás augas residuais das cidades. En 1865 e despois duns comezos dubidosos, por primeira vez logrou que a fractura aberta na perna dun neno atropelado por un carro  cicatrizara sen infección.

A partir de entón, Lister formulou un protocolo para esterilizar con solucións de ácido carbólico o instrumental cirúrxico, as mans do cirurxián, os apósitos e as feridas, e mesmo deseñou un pulverizador para difundir a substancia no aire do quirófano, o que non resultaba precisamente agradable. Pero os resultados compensaban a molestia, e en 1867 Lister puido divulgar os seus achados e o seu método antisépticonunha serie de artigos na revista The Lancet.

Lister e os seus asistentes na sala de cirurxía masculina do King’s College Hospital / Wellcome images

Con todo, a  antisepsia de Lister non calou de inmediato. Moitos médicos mofábanse daquela idea dos xermes invisibles flotando no aire, tachándoa de charlatanería oposta á ciencia. O editor da revista Medical Record escribiu: “é tan probable que no próximo século sexamos ridiculizados pola nosa crenza cega no poder dos xermes invisibles como os nosos antepasados foron pola súa fe en que certas enfermidades estaban causadas pola influencia dos espíritos, os planetas e cousas polo estilo”.

Máis dun século e medio despois, os métodos e as substancias cambiaron. Desde a perspectiva actual pode sorprender aquel uso tan xeneroso do corrosivo e tóxico fenol, que hoxe manéxase nos laboratorios con especial coidado. Pero de Lister hoxe quédanos a súa revolucionaria idea que trazou a liña entre a cirurxía antiga e a moderna. E o Listerine.

FONTE: bbvaopenmind.com

PATRICK MATTHEWS, O PIONEIRO OLVIDADO DA EVOLUCIÓN

Acababa de rematar a segunda edición da orixe das especies, publicado a finais de 1859 e que esgotouse o mesmo día en que saíu á venda. Rapidamente, Charles Darwin incluíra numerosas pequenas correccións e tamén as súas primeiras respostas á onda de queixas relixiosas que desatou a súa teoría da evolución. Sentou a ler tranquilamente o seu exemplar de The Gardeners’ Chronicle (A Crónica dos Xardineiros), unha publicación de botánica e horticultura coa que ás veces colaboraba. Entón contemplou atónito unha carta ao director de “un tal Patrick Matthews”, que nese número do 7 de abril de 1860 sostiña que a idea da evolución por selección natural xa a trataba el nun libro en 1831, o mesmo ano no que Darwin iniciou a súa viaxe no Beagle.

Este tipo de reclamacións son habituais aínda hoxe en día nas redaccións dos xornais (onde recibimos chamadas de estudosos que din probar cientificamente que Einstein estaba equivocado; ou que, pola contra, chegaron a unha demostración moito máis simple da súa teoría da relatividade, que están a piques de englobar dentro da ansiada teoría do todo). Con todo, Darwin si se tomou en serio esa carta, nun dos episodios máis incribles e descoñecidos do xurdimento da teoría da evolución.

Enseguida Darwin escribiu ao seu gran amigo o xeólogo Charles Lyell, un dos científicos que máis influíra na súa idea da evolución: “Na Crónica dos  Xardineiros do pasado sábado, un tal Patrick Matthews publica un longo extracto do seu traballo Sobre a madeira naval e a  arboricultura, publicado en 1831 e no que brevemente anticipa por completo a teoría da selección natural. Pedín o libro, pois algunhas pasaxes son bastante confusos, pero creo que, certamente, aínda que non está desenvolvida… É unha anticipación completa! [O meu avó] Erasmus sempre dixera que isto acabaría pasando algún día. En calquera caso, creo que se me pode escusar por non descubrilo nun traballo sobre madeira naval”.

Con esta humildade e naturalidade asumiu Darwin que, non só non fora o único en chegar á idea da selección natural como o motor da evolución das especies, pois Alfred Russell Wallace, coautor da teoría, tamén a deducía recentemente, senón que nin sequera fora o primeiro. E así respondeu rapidamente nunha carta ao Gardener’s Chronicle: “Recoñezo libremente que o señor Matthew anticipou, hai moitos anos, a explicación que eu ofrecín á orixe das especies baixo o nome de selección natural. Creo que a ninguén lle sorprenderá que nin eu, nin aparentemente ningún outro naturalista, soubese das ideas do señor Matthew, tendo en conta que aparecen brevemente no apéndice dun libro sobre o cultivo de árbores para producir madeira para barcos. Non podo facer máis que ofrecer as miñas desculpas ao señor Matthew pola miña total ignorancia da súa publicación. Se se require unha nova edición do meu libro, inxerirei unha aclaración ao correspondente efecto”.

E vaia se se requiriu… A orixe das especies foi moito máis que un bestseller instantáneo e pasaxeiro. Das súas incontables edicións publicadas ata hoxe, a terceira foi corrixida polo propio naturalista en 1861 e xa incluía a prometida mención, na que Darwin daba crédito a Matthew, xunto coa resposta do experto no cultivo de árbores: “A concepción desta lei da Natureza a min veume de maneira intuitiva, como un feito autoevidente, case sen un esforzo de pensamento concentrado. O señor Darwin parece ter máis mérito que eu no descubrimento, que a min nin me pareceu un descubrimento. Parece lograr demostralo por razoamento inductivo, lentamente e co debido coidado, construíndo o seu propio camiño ao unir un feito con outro, e así sucesivamente. A min, unha ollada ao esquema da Natureza fíxome estimar a produción selectiva das especies como un axioma, un feito reconocible a priori, que só necesitaba ser sinalado para ser aceptado por mentes sen prexuízos e con suficiente capacidade de comprensión”.

Con este cabaleiroso intercambio de cartas, perfectamente documentado, quedou resolta calquera posible polémica entre ambos. E hoxe en día considérase a Matthew, Darwin e Wallace como o únicas tres persoas que descubriron, cada un pola súa conta, que a selección natural é o mecanismo da evolución das especies. Tamén é certo que outros se achegaron á idea (como Thomas Malthus, que nos seus estudos sobre a poboación de 1798 expresábaa de maneira negativa, como a loita pola existencia, a competición polos recursos naturais). E que outros chegaran a ela, pero quedáronse curtos ao calibrar a súa potencia como forza da natureza: James Hutton suxeriu en 1794 que a selección natural levaba a mellorar as variedades das especies, ou William Charles Wells propuxo en 1813 que podería dar lugar a novas variedades; mentres que Edward Blyth interpretou que ese mecanismo servía precisamente para o contrario, para manter estables e sen cambios as especies.

Con frecuencia, as achegas destes científicos foron usadas para atacar a Darwin ou para restarlle mérito, acusándolle mesmo de copiar ideas. A figura do horticultor Patrick Matthew (20 outubro 1790–8 xuño 1874) caeu no esquecemento, aínda que o seu nome aparece en todas as edicións da orixe das especies desde 1861. E algúns intentos recentes por honrar a súa memoria levaron a montar unha teoría da conspiración entre Wallace e Darwin para deixar fóra a Matthew, tal e como suxeriu en 2014 o  criminólogo  Mike Sutton.

“Copiou Darwin ideas para A orixe das especies?”. Portada falsa do tabloide Scottish Daily Mail, que Mike Sutton usa na súa web para reivindicar a Patrick Matthew como verdadeiro descubridor da selección natural / patrickmatthew. com

Con todo, as cartas de Darwin e Matthew deixan clara unha historia moito máis sinxela, que mostra como avanza a ciencia. A idea da evolución era algo que levaba décadas flotando no ambiente científico (o propio avó de Darwin, Erasmus, xa lle daba voltas); unha idea que era máis ou menos evidente se un contemplaba sen prexuízos o esquema das especies, clasificadas por Linneo; unha idea que outros como Matthew e Wallace tamén atoparon, cada un pola súa conta, antes e despois que Darwin. Pero só el dedicouse durante décadas a examinar minuciosamente esa selección natural que desmontaba as súas crenzas previas, a buscarlle puntos débiles e a  contraargumentarlos… e só así logrou explicala con tantísimo detalle, probas e fundamento, convertendo a súa teoría da evolución nunha obra única na historia da ciencia.

FONTE: Francisco Doménech/bbvaopenmind.com

VALENTINA TERESHKOVA: A PRIMEIRA MULLER COSMONAUTA

Valentina Tereshkova, momentos antes de emprender a súa misión espacial / Roscosmos.

Cando era unha nena, Valentina Vladímirovna Tereshkova (Máslennikovo, 6 de marzo de 1937) soñaba con ser maquinista. Fascináballe a idea de levar trens e percorrer cidades onde coñecer xente. A súa infancia viuse truncada pola Segunda Guerra Mundial, en cuxo fronte faleceu o seu pai. “Eramos nenos da guerra”, lembraba hai un par de anos no Museo da Ciencia de Londres (Reino Unido).

A pequena  Valentina non se imaxinaba entón que non chegaría a conducir trens senón naves espaciais e que se convertería nunha lenda, ao ser a primeira muller en logralo. Aos seus 80 anos, Tereshkova é unha icona no seu país.

A nai de Valentina aprendeu a ler con 26 anos. Tras quedar viúva, criou aos seus tres fillos na aldea de Máslennikovo, no centro de Rusia. Valentina empezou a escola con oito anos pero tívoa que deixar aos dezaseis para poñerse a traballar.

Afeccionada a saltar en paracaídas, adestrouse nun club local, unha decisión que marcaría a súa vida. Mentres traballaba nunha fábrica téxtil, a Forza Aérea Soviética emprendeu unha exhaustiva procura en clubs de voo para localizar mulleres paracaidistas. Valentina foi unha das catrocentas elixidas.

Rodeadas dun gran segredo, as mozas tiveron que superar diferentes probas eliminatorias e ao final quedaron cinco, entre elas, Tereshkova. Tras dous anos de formación, foi a elixida para ser a primeira muller en voar ao espazo.

A cosmonauta afirma ignorar por que a escolleron. Sergei Korolev, deseñador principal do programa espacial soviético, declarou naquela época que, aínda que as súas compañeiras estaban mellor preparadas, “ningunha podía competir con Tereshkova na capacidade de influír nas multitudes, espertar a simpatía entre a xente e comparecer ante unha audiencia”.

As súas orixes humildes e o seu perfil proletario achegábana ao pobo, o que encaixaba á perfección co modelo que buscaban os dirixentes rusos.
O erro que puido custarlle a vida

O 16 de xuño de 1963, Tereshkova despegou ao espazo ao mando da misión Vostok 6. O obxectivo, ademais de adiantar a Estados Unidos enviando á primeira astronauta ao espazo (como xa ocorreu con Yuri Gagarin), era pescudar como respondía o corpo feminino a estas condicións extremas.

A misión durou case tres días, nos que Tereshkova, que entón tiña 26 anos, orbitou a Terra 48 veces. Cando xa estaba en órbita, a cosmonauta deuse conta dun erro no programa de control que lle impediría descender para volver a Terra. Ao comunicalo á base, puidérono corrixir pero Korolev pediulle que o mantivese en segredo. Tereshkova gardou silencio trinta anos, ata que o responsable do erro fíxoo público.

A xesta causou un gran balbordo no país. Como a nai de Tereshkova non tiña televisión, os seus veciños convidárona á súa casa para que vise a Valentina no espazo, o que foi unha auténtica sorpresa para ela, que non sabía nada polo segredo das autoridades rusas.

Tras a súa misión, Tereshkova estudou enxeñería espacial e doutorouse en 1977. Neses anos foi membro do  Soviet Supremo e ata 1991 pertenceu ao Comité Central do Partido Comunista. Nos seus octoxésimos aniversarios Vladimir Putin felicitouna en persoa con estas palabras: “Sempre fuches un exemplo para nós por como serviches á patria, ao longo do tempo e con diferentes tarefas. Hoxe continúas facéndoo na  Duma”. Retirada das forzas aéreas, Tereshkova conserva esa sede de aventuras que a levou ao espazo e reiterou que lle gustaría voar a Marte, aínda que fose soa viaxe de ida.

FONTE: Laura Chaparro/materia/elpaís.com

XII PREMIOS FRONTEIRAS DO COÑECEMENTO 2019. CATEGORÍA CAMBIO CLIMÁTICO

 

O Premio Fundación BBVA Fronteiras do Coñecemento na categoría de Cambio Climático foi concedido na súa duodécima edición ao estadounidense Kerry Emanuel, “polas súas contribucións fundamentais á comprensión da física dos furacáns, e como se ve afectada polo cambio climático”, sinala a acta do xurado. As evidencias actuais sobre estes fenómenos climáticos extremos confirman a predición de Emanuel, feita a finais dos anos oitenta, de que agora hai furacáns máis intensos polo aumento de temperatura global.

Kerry Emanuel (Cincinnati, Ohio, EE UU, 1955), graduouse en Ciencias da Terra e do Planeta en 1976 no Instituto Tecnolóxico de Massachusetts e doutorouse en Meteoroloxía nesta mesma universidade en 1978. Ao acabar o doutoramento incorporouse ao Departamento de Ciencias Atmosféricas da Universidade de California en Los Ángeles, do que formou parte durante tres anos, salvo unha breve paréntese que dedicou a filmar tornados en  Oklahoma e Texas. En 1981 regresou ao Instituto Tecnolóxico de Massachusetts, no que desenvolveu a súa carreira investigadora e docente durante o últimas catro décadas. Desde 1987 é titular da Cátedra Cecil & Ida Green de Ciencia Atmosférica no Departamento de Ciencias da Terra, Atmosféricas e Planetarias (EAPS). Entre 1989 e 1997 dirixiu o Centro de Meteoroloxía e Oceanografía Física do EAPS e entre 2009 e 2012 o Programa en Atmosferas, Océanos e Clima dese mesmo departamento. En 2010 creou xunto a Daniel H. Rothman o Centro Lorenz, un think tank do MIT que impulsa enfoques creativos para comprender como funciona o clima e do que o propio Emanuel é  codirector.

Parabéns!

FONTE: premiosfronterasdelconocimiento.es