NOTICIAS DAS CIENCIAS

INSÓLITAS IMAXES DE VENUS

A rexión ecuatorial observada no infravermello / JAXA/ISAS/DARTS/DAMIA BOUIC

A sonda xaponesa Akatsuki (Amencer), tamén chamada PLATET-C, lanzouse no ano 2010 e, cando chegou a Venus, sufriu un serio fallo técnico que a fixo pasar de longo deixando ao planeta moi atrás. Con todo, os enxeñeiros da Axencia Espacial Xaponesa (JAXA) idearon un plan de emerxencia que permitiu, tras cinco anos de dificultosos cálculos e probas, recuperar a nave e devolvela á órbita de Venus.

As manobras de JAXA funcionaron moi ben. A nave sobreviviu e atópase orbitando plácidamente ao redor de Venus desde o 9 de decembro de 2015. A súa órbita actual, moi elíptica, ten un período duns 10,5 días. O apoápside (punto de máximo afastamento do planeta) estabilizouse a uns 360.000 quilómetros de altura sobre a superficie de Venus, mentres que o periápside (punto de máximo achegamento) está a uns 10.000 quilómetros. A esta altitude os instrumentos de medida non poden ofrecer todo o detalle que se esperaba nun principio pero, aínda así, os datos obtidos son de gran relevancia para o estudo das nubes e dos seus movementos. Así o demostran as primeiras imaxes que nos chegan.

A nave vai equipada con varias cámaras que, traballando en diferentes lonxitudes de onda, poden penetrar a diferentes profundidades da densa atmosfera de Venus. Dúas destas cámaras, que traballaban no infravermello (a 1,7 e 2,3 micrómetros), quedaron fóra de operación en decembro de 2016. Pero mentres funcionaron, obtiveron imaxes da zona nocturna, concretamente da rexión a uns 50 quilómetros sobre a superficie do planeta, as nubes desa rexión son sensibles á topografía da superficie e, por tanto, poden dar unha idea dalgunhas características do terreo. Outras dúas cámaras traballando no ultravioleta (a 283 e 365 nanómetros) permiten ver as nubes máis altas iluminadas pola luz solar. Estas nubes conteñen acedo sulfúrico e dióxido de xofre, ademais doutro compoñente que absorbe a luz na banda de 365 nanómetros e que non foi identificado aínda.

No segundo semestre de 2017, os científicos de JAXA fixeron públicas as primeiras imaxes científicas obtidas pola sonda no Arquivo Ataksuki. Desde entón, Dama Bouic, unha especialista francesa no tratamento dixital de imaxes, vén procesando os datos ’brutos’ do arquivo para obter as espectaculares imaxes. Nas imaxes pode apreciarse a dinámica da atmosfera en toda a súa complexidade. Os cambios de cor mostran, no ultravioleta, variacións no dióxido de xofre e nesoutro compoñente descoñecido que absorbe estas lonxitudes de onda creando zonas escuras, así como os movementos convectivos que mesturan os gases. O dióxido de xofre pode fotodisociarse polo efecto da luz solar para formar monóxido de xofre, ou ben pode oxidarse para formar o trióxido que, en combinación con auga, acaba dando lugar a ácido sulfúrico. Con todo, aínda quedan moitas incógnitas por resolver para explicar todo os procesos químicos da atmosfera de Venus e, sen dúbida, a análise detallada de todas estas imaxes axudará a elucidar moitos destes fenómenos.

As imaxes procesadas por Bouic poden contemplarse nun artigo recente de Sky& Telescope.

FONTE: Rafael Bacharel/Xornal El Mundo/Ciencia

SUPERECLPSE DE LÚA DE SANGUE AZUL

Supereclipse de lúa de sangue azul / Imaxe: sintesistv.com.mx

Non vai cambiar as nosas vidas, non vai afectar o noso estado de ánimo e a mañá sairemos a traballar ou a levar a cabo as nosas faenas igual que calquera outra xornada, pero algo ten a Lúa para que cada novidade que lle acontece interésenos, crenos curiosidade e mesmo nos inquiete. Sobre todo, se o que vai pasar hoxe non sucedeu en 150 anos.

Hoxe mércores, 31 de xaneiro, producirase un evento celestial chamado eclipse total de lúa azul, unha rareza astronómica que non se rexistraba dende o 31 de marzo de 1866. Ademais, coincide con que é noite de superlúa, polo  que produciranse tres fenómenos astronómicos á vez.

Vaiamos por partes. Esa lúa será a segunda chea do mes no calendario, un fenómeno que por si só denomínase «Lúa azul», pero debido á súa proximidade á Terra será tamén a segunda e última superlúa do ano. A primeira produciuse o 2 de xaneiro, que polas características climáticas do ceo o seu brillo non nos chamou a atención. E aquí vai o terceiro acontecemento: Esa noite o noso satélite natural quedará totalmente oculto pola sombra proxectada pola Terra (a umbra) e producirase unha eclipse lunar total. Lamentablemente non visible para nós, ao selo só ao oeste de América do Norte, Asia oriental, Australia e Pacífico, que tinguirá de vermello ou alaranxado o disco do satélite, o que algúns denominan unha lúa de sangue.

En resumo, os afortunados que se atopen nesas zonas do mundo poderán gozar dun bonito espectáculo que algúns medios xa denominaron supereclipse de lúa de sangue azul. Supereclipse, porque é unha eclipse de superlúa; de sangue, porque se verá avermellada; e azul, porque así se denomina á segunda superlúa nun mes. Pódese dar máis nunha soa noite?

A próxima vez que unha Lúa Azul pase a través da umbra da Terra será o 31 de decembro de 2028 e, despois diso, o 31 de xaneiro de 2037. Ambas as eclipses serán totais. Pero para iso aínda queda moito tempo.

FONTE: Xornal abc.es/ciencia

MOLÉCULAS PECURSORAS DA VIDA NOS METEORITOS

Cristal recuperado do meteorito que caeu en Marrocos / QUEENIE CHAN

En marzo de 1998 un grupo de adolescentes xogaba ao baloncesto na pequena cidade de Monahans (Texas) cando un meteorito estrelouse no asfalto, a uns metros da cancha. Poucos meses máis tarde, en agosto, outro obxecto similar caía nas dunas da provincia de Zag, no sur de Marrocos. Dende as primeiras análises os científicos detectaron unha característica común en ambos os fragmentos: nos dous había restos microscópicos de auga e cristais de halita (sal de rocha). Así, o estudo destas rochas abría aos investigadores unha xanela directa para a observación da química no pasado remoto do sistema solar.

Dúas décadas despois, novas probas realizadas coa última tecnoloxía dispoñible revelaron ademais que os dous meteoritos, que circularon polo cinto de asteroides do sistema solar durante miles de millóns de anos antes de caer na Terra, conteñen os ingredientes básicos para a vida. Son os primeiros obxectos cósmicos nos que se achan restos de auga líquida e materia orgánica, concretamente unha mestura de compostos entre os que se atopan hidrocarburos e aminoácidos. As análises arroxan nova luz sobre a existencia e distribución de materiais prebióticos nos albores do sistema solar, á vez que permiten recompoñer a travesía destes dous obxectos ata a Terra. 

As conclusións do novo estudo publicáronse na revista Science Advances e suxiren que as "moléculas precursoras de vida" poderían ser comúns nos astros do sistema solar durante a súa formación. "É a primeira vez que atopamos abundante material orgánico asociado con auga líquida", explica a autora principal do traballo, "estamos a falar dos ingredientes que poden levar á orixe da vida". Ingredientes que inclúen aminoácidos necesarios para a formación de proteínas, ademais de osíxeno e nitróxeno. Os restos de auga achados nos fragmentos de Monahans e Zag datan dos primeiros momentos do sistema solar, hai uns 4.500 millóns de anos. 

Os investigadores estableceron unha relación entre a composición dos meteoritos e a superficie de Ceres, un planeta anano que se atopa entre as órbitas de Marte e Xúpiter. Investigacións previas xa atoparan probas da presenza de ingredientes prebióticos en Ceres, o astro máis grande do cinto de asteroides. Agora o novo estudo explica que a actividade hidrovolcánica neste planeta orixinou salmoiras das que, ao evaporarse a auga, só quedaron cristais salinos repletos de moléculas orgánicas.

Aínda que os astrobiólogos sinalan que a existencia de auga e outros compostos orgánicos non son proba de que existise vida noutras rexións do sistema solar, si testemuñan que os ingredientes xa estaban presentes centos de millóns de anos antes de que aparecesen as primeiras formas de vida na Terra. Os científicos cren que se houbo algún tipo de vida presente nos primeiros momentos da formación da Terra e os seus planetas veciños, é moi posible que cristais de sal transportados por meteoritos como os analizados "atrapasen vida ou biomoléculas" no seu interior. 

Para examinar os cristais, os científicos dividíronos en pequenos fragmentos, que analizaron nun ambiente illado no que se controlaban os niveis de po. Durante o estudo da súa composición, os investigadores realizaron probas con microscopía de raios X no Laboratorio Berkeley, onde acharon indicios de como compostos de diferente procedencia fóronse sumando á viaxe cósmica do meteorito. Nalgún momento, a actividade hidrovolcánica de Ceres foi o suficientemente potente como para facer estalar o material e lanzalo ao espazo, onde a exposición á radiación deu aos cristais a cor azul que presentan hoxe. En base ás análises químicas e de traxectoria, os científicos cren que o material expulsado entón impactou con outro obxecto, posiblemente o asteroide Hebe, rico en metais, que achegou os aminoácidos e outros compostos. Todo o proceso concluíu millóns de anos despois co obxecto perdendo paulatinamente diferentes fragmentos, algúns dos cales acabarían interrompendo un partido de baloncesto hai case 20 anos.

FONTE: Amado Herrero/Xornal El Mundo/Ciencia

DINOSAURO ARCO DA VELLA CON PLUMAS IRIDISCENTES

O dinosauro Caihong juji / Imaxe: Velizar Simeonovski/The Field Museum for the University of Texas at Austin/ Reuters

As aves son os últimos dinosauros na Terra. Afeitos á súa presenza, de cando en cando vemos nelas ás extintas criaturas que no pasado reinaron no planeta. Pero conservan dos seus antepasados un legado moito máis extenso do que pensamos. Unha desas herdanzas podería ser a brillante plumaxe que locen algunhas especies. Un equipo internacional de científicos describiu na revista Nature Communications un espectacular dinosauro "arco da vella" parecido a un paxaro que viviu hai 161 millóns de anos en China. O exemplar debía de ser digno de ver, xa que lucía na súa cabeza, ás e cola unhas fermosas plumas iridiscentes, con cores que brillaban e cambiaban coa luz.

 
Caihong juji (arco da vella con gran crista, en mandarín), foi descuberto por un granxeiro no nordés de China hai algúns anos. Cando os científicos recuperaron o fósil atopáronse cun animal pequeno, do tamaño dun pato, cunha crista ósea na súa cabeza e longas plumas en forma de cinta. Foron precisamente esas plumas o que máis chamou a atención dos investigadores.

Cando os científicos examinaron as plumas baixo potentes microscopios, puideron ver as pegadas dos melanosomas, as partes das células que conteñen pigmento. No seu maior parte, o pigmento que algunha vez estivo presente desaparecera hai moito tempo, pero a estrutura física dos melanosomas permanecía. E iso era suficiente para saber de que cor eran as plumas.

Segundo explican os investigadores, isto débese a que a cor non só está determinado polo pigmento, senón tamén pola estrutura dos melanosomas que o conteñen. Os melanosomas de formas diferentes reflicten a luz en diferentes cores. Os científicos compararon as formas dos melanosomas en Caihong coas formas de miles de melanosomas nas aves vivas hoxe en día, para determinar que tipo de cores mostraba o dinosauro. E resultou que, en colorido, puido ser moi semellante aos colibríes.

Pero, para que lle servían esas cores? Caihong tamén é o animal máis antigo coñecido con plumas asimétricas, unha característica que utilizan as aves modernas para dirixir o voo. Pero non podía voar, polo que probablemente utilizaba as súas plumas para atraer ao sexo oposto e manter a calor. O plumaxe colorido úsase nas aves modernas para exhibirse ante potenciais parellas: as plumas de arco da vella de Caihong poderían ser unha versión prehistórica da cola iridiscente dun pavo real. Mentres que as plumas asimétricas das aves modernas están na punta das súas ás, as deste dinosauro estaban na súa cola.

 
Caihong tamén tiña outros trazos asociados con especies moito máis temperás de dinosauros, incluída a crista ósea na súa cabeza.  A combinación de trazos antigos e novos, evidencia unha evolución en mosaico, diferentes trazos que evolucionan independentemente un do outro. O resultado, un quebracabezas extinto que causa admiración.

FONTE: Judith de Jorge/Xornal abc/ciencia

 

AS BOLBORETAS TIÑAN TROMPA ANTES QUE EXISTIRAN AS FLORES

Escamas que cobren as ás e o corpo das couzas "Glossata" / Imaxe: Hossein Rajaei

Un equipo de investigadores descubriu os fósiles de bolboretas e couzas máis antigos do mundo. Os seus achados revelan que estes lepidópteros xa existían cando comezou o Xurásico, hai aproximadamente 200 millóns de anos. Por aquel entón, xa tiñan a trompa coa que hoxe en día succionan néctar, a pesar de que as primeiras plantas con flores aínda tardarían 70 millóns de anos en aparecer. 

Apenas se atoparon fósiles de bolboretas ata o momento, o que dificultou estudar a súa historia evolutiva. Isto débese a que cando caen na auga, as escamas das ás flotan e custa moito que cheguen ao sedimento do fondo e fórmese un fósil. Algúns fósiles proveñen de exemplares que se quedaron pegados á resina das árbores, pero son difíciles de atopar. A isto hai que sumar que as escamas destes insectos son moi pequenas.  

Un dos autores da investigación, publicada na revista Science Advances, sinala que "só se ten a oportunidade de atopalas cando se busca outros restos orgánicos microscópicos, como os grans de pole fósil". Neste caso, o equipo de investigación recuperou os fósiles de rochas no norte de Alemaña. Despois analizaron preto de 70 escamas que cobren as ás, os corpos e as patas das bolboretas e couzas. Algunhas delas pertencían a exemplares do grupo Glossata, que inclúe a bolboretas e couzas cun sofisticado dispositivo de alimentación por succión coñecido como probóscide.

Ata agora a hipótese máis aceptada era que esta "trompa" xurdira como adaptación para alimentarse do néctar das flores. Pero estes novos achados botan abaixo esta teoría. Os investigadores sosteñen que utilizábana para succionar secreciones doces moldeadas en pingas de plantas portadoras de sementes. Deste xeito, as bolboretas evitaban a deshidratación no clima árido e cálido.

Séculos máis tarde, cambiaríanas polas flores. Pero hoxe en día as bolboretas non só usan a probóscide para chupar o néctar. Tamén succionan sales minerais do chan ou o mollo de froitas maduras, mesmo hai especies do sueste asiático que se especializaron en chupar o sangue de animais.

A maioría das investigacións realizadas ata o momento fixéronse con bolboretas enteiras, pero neste caso, por primeira vez estudáronse as escamas das ás de bolboretas, abrindo unha nova vía de investigación.

FONTE: Isabel Rubio/Xornal El País/Ciencia

CANTAS MOLÉCULAS HAI NUNHA CÉLULA?

Célula do fermento "Saccharomyces" utilizada como modelo para a investigación / SCIENCE PHOTO LIBRARY

Cantas estrelas hai no Universo? Cantos corpos celestes hai no Sistema Solar? Cantos seres vivos hai no planeta Terra? Cantas células compoñen un corpo humano? Cantas moléculas hai nunha soa célula? Quizá aínda se lle escapan á Ciencia as grandes magnitudes. Pero indo todo o máis pequeno, a resposta xa é oficial: hai 42 millóns de moléculas de proteínas nunha única célula.

Dende hai décadas, multitude de estudos trataron de pescudar este número máxico, pero ningún conseguíao ata a data. Algúns, os máis exitosos, chegaran a pescudar o número exacto dalgún dos 6.000 tipos distintos de proteínas que fabrica unha célula eucariota, é dicir, do mesmo tipo que as que compoñen o corpo humano. Agora, un equipo de investigadores da Universidade de Toronto (Canadá) logrou concentrar toda esa información diseminada en máis de 20 estudos científicos diferentes e deseñar un método para calcular por primeira vez o número exacto de proteínas que hai nunha célula. Neste caso, o modelo utilizado polos científicos é un fermento do xénero "Saccharomyces", un organismo unicelular que se utiliza na produción de pan, cervexa ou viño. A investigación foi recentemente publicada na revista Cell Systems.

Da mesma forma que as células compoñen o noso corpo, as proteínas constitúen as células e, ademais, son as encargadas de transformar en vida a información contida no ADN e practicamente todas as funcións celulares son levadas a cabo por elas.

Con todo, máis aló da "curiosidade natural", hai importantes razóns científicas polas que é importante coñecer esta cifra máxica. Moitas enfermidades están causadas por ter ou moi poucas ou moitas proteínas dun determinado tipo.

Os investigadores usan este tipo de técnicas para detectar vulnerabilidades das células cancerígenas que poidan ser usadas despois para atopalas de forma máis rápida durante o desenvolvemento da enfermidade e para poder decidir con maior axilidade cales poden ser máis agresivas e cales responderán mellor a un tratamento. O problema é que, de momento, só temos o prezado número de proteínas da célula dun organismo moi pequeno. Aínda queda un longo camiño para que esta información poida ser útil en estudos no ser humano. "As células humanas son, por suposto, moito máis complexas que as dun fermento. E, ademais, hai moitos tipos de células diferentes. Unha célula muscular terá un complexo de proteínas moi diferente ao dunha célula do cerebro, por exemplo", explica o investigador principal. Ademais, non existe aínda ningunha base de datos que conteña información sobre o número de proteínas de cada célula humana, xa que cada tipo contén só unha parte das proteínas presentes nos preto de 20.000 xenes que temos.

Pero os investigadores xa empezan a albiscar cara a onde nos levará o futuro. "Unha extensión do noso traballo podería ser comparar unha célula humana normal cunha célula tumoral, ou ver as diferenzas dunha célula nai cunha madura e diferenciada nalgún órgano para saber que cambia nun e outro caso", engade. Este tipo de estudos xa se fan habitualmente, segundo os investigadores. 

O novo traballo mostra tamén como cambian as proteínas presentes nunha determinada célula cando llas expón a diferentes tipos de tensións, como danos no ADN, falta de alimento ou unha enfermidade. E esa pode ser a principal aplicación de fronte ao futuro: comparar o número de proteínas presente nunha célula sa e nunha enferma.

FONTE: Miguel G. Corral/Xornal El Mundo/Ciencia

 

CONVERTIR A CONTAMINACIÓN EN COMIDA

 

Unha dieta equilibrada debe incluír sempre, ademais de vitaminas, lípidos e minerais, unha boa dose de carbohidratos e proteínas, elementos indispensables para producir enerxía no noso organismo. O normal é que estes carbohidratos e proteínas proveñan de cereais ou legumes, excepto as proteínas de orixe animal que son obtidas de carnes, peixes, ovos ou produtos lácteos. O extraordinario é que alguén afirme que pode fabricalos cun dos gases de efecto invernadoiro que máis están a contaminar na actualidade o medio ambiente: o CO₂ ou dióxido de carbono. Solucionar a contaminación e as fames negras dunha soa tacada.

Un invento perfecto que soa a idea tola, pero que segundo Juha Pekka Pitkänen, investigador principal da Universidade Tecnolóxica de Lappeenranta en Finlandia “poida que para algunhas persoas soe a maxia, pero en realidade é bastante simple”. Este proceso “simple” consiste en introducir auga, dióxido de carbono e microbios nun pequeno bioreactor xunto a outras substancias químicas e aplicar electricidade xerada por enerxía solar. Con iso obteñen un material sólido cun perfil nutricional similar aos alimentos básicos, que pode ser utilizado para alimentar animais ou como suplemento alimenticio. O resultado, asegura Pekka Pitkänen, é algo similar ao tofu polas súas propiedades proteícas e tamén porque “en pequenas cantidades non sabe a nada”, unha característica que comparte con este alimento elaborado a partir da soia moi estendido na cociña oriental e utilizado en numerosas dietas vexetarianas. Esta idea, afirma, podería axudar a solucionar as fames negras que sofren en moitos lugares onde non se dan as condicións climáticas para a agricultura, posto que todos os elementos necesarios para fabricar as proteínas atópanse no aire. O proceso de fabricación deste composto obtido a través do CO₂ é, ademais, respectuoso co medio ambiente e encádrase dentro das novas formas de produción de alimentos, xa que que non require de grandes extensións de terra: “o 50% do territorio do planeta que pode ser habitado son terreos agrícolas e só o 35% son bosques e non podemos superar moito máis ese 50%. Realmente necesitamos desenvolvementos que sexan eficientes na utilización das terras”, asegura Pekka Pitkänen.

Na actualidade o proxecto atópase aínda nunha fase embrionaria. Son necesarios 15 días para conseguir un gramo de substancia nuns bioreactores do tamaño dunha cunca de café. Pero Pekka Pitkänen e o seu equipo son conscientes de que o seu é un traballo esporeado pola urxencia. Millóns de seres humanos poden verse beneficiados polos seus avances e tamén a saúde do planeta. Por iso, aceleran: “tentamos movernos rápido. Nun ano estaremos nunha escala dun metro cúbico, e en cinco anos entraremos noutra escala de produción. No primeiro caso estaremos a fabricar un millón de quilos de proteínas ao ano”.

FONTE: José L. Álvarez Cedena/Xornal El País

NA PROCURA DO ELEMENTO 119: UNUNENNIO

Táboa Periódica / Imaxe: wikipedia

Un equipo de científicos en Xapón acaba de arrincar un dos proxectos máis apaixonantes da física nos últimos tempos: a procura do elemento 119 da táboa periódica, “nunca visto e mesmo xamais creado na historia do universo”, segundo afirma o físico Hideto Enyo, líder da iniciativa. O novo elemento, bautizado temporalmente ununennio (un uno nove, en latín), inauguraría por primeira vez unha nova fila (sería a oitava) na táboa periódica proposta en 1869 polo químico ruso Dimitri Mendeléiev. A cantilena da primeira columna, recitada de memoria por calquera estudante de instituto, quedaría así: hidróxeno, litio, sodio, potasio, rubidio, cesio, francio e ununennio.

Hideto Enyo dirixe o laboratorio Nishina do centro de investigación Riken, un acelerador de partículas situado preto de Tokio. Alí, os científicos van disparar feixes de vanadio, un metal, contra un obxectivo de curio, un elemento máis pesado que non existe de maneira natural no ambiente terrestre. A teoría é sinxela: o núcleo do átomo de vanadio posúe 23 protones. O de curio ten 96. Fusionados, crearían un elemento superpesado con 119 protones. Pero non é tan fácil!

“Esperamos atopar o elemento 119 nuns poucos anos”, declara Enyo con entusiasmo. “Xa comezamos a cacería, aínda que aínda estamos nunha fase moi preliminar”, recoñece. O físico xaponés sabe que outros prestixiosos equipos científicos xa fracasaron na procura do elemento 119. O centro GSI Helmholtz, en Darmstadt (Alemaña), tentouno en 2012 disparando un feixe de titanio (22) contra un obxectivo de berkelio (97), sen éxito. “Aínda non sabemos que tipo de combinación de feixes e obxectivos será mellor”, admite Enyo.

FONTE: Manuel Ansede/Xornal El País/Ciencia