NOTICIAS DAS CIENCIAS

RAIOS T

 

Leganés, unha cidade situada ao suroeste de Madrid, non é Silicon Valley. Pero desde alí tamén é posible alumar e facer crecer unha empresa de tecnoloxía punta que se sitúe á cabeza da innovación nun terreo tan pouco coñecido ata agora como a radiación de teraherzios. A empresa en cuestión é Luz WaveLabs, creada en 2013 por Rubén Criado, sobre a base da súa tese doutoral na universidade Carlos III de Madrid. Dando por feito que a maioría dos mortais descoñecemos as nocións mínimas da electrónica e a fotónica como para entender de que fala Criado cando se entusiasma coas posibilidades dos raios T, o mellor é recorrer aos exemplos comparándoos cos archiconocidos raios X. Estes son unha forma de radiación electromagnética que pode atravesar obxectos, de aí a súa estendida utilización en medicida (as radiografías) e en dispositivos de seguridade para ver os contidos dun recipiente pechado. O problema cos raios X é que poden producir alteracións na materia e, dependendo da dose, mesmo provocar cancro nos seres humanos. Os raios T son tamén radiacións electromagnéticas cunhas propiedades similares aos raios X, pero ao portar menos enerxía non alteran a materia e, por tanto, resultan inocuos. Se ata agora esta radiación por teraherzios non foi máis utilizada é porque os seus custos son moi elevados, non se sabía como amplificar a calidade do sinal e requiren unhas capacidades técnicas complexas. Unhas limitacións que poden pasar á historia nun futuro moi próximo se iniciativas como as de Luz WaveLabs continúan desenvolvéndose.

Os raios T permiten detectar a distancia e sen contacto todo tipo de materiais, proporcionan gran cantidade de información de substancias, son moi sensibles á auga e, ademais, trátase dunha radiación totalmente segura. As súas aplicacións prácticas poden achegar un gran avance en terreos moi diversos como a biomedicina, a seguridade, a ciencia (en radioastronomía ou espectroscopia), análise de estruturas e materiais, conservación de obras de arte, defensa, ou telecomunicacións, entre outros. Na actualidade Luz WaveLabs fabrica un xerador fotónico de terahercios cunha calidade de sinal un millón de veces superior á mellor solución comercial existente. Pero o futuro pode deparar descubrimentos aínda máis interesantes asegura Criado: "Nós xa conseguimos meter gran parte do noso sistema nun primeiro chip que estamos testeando. Por aí pasa a democratización da tecnoloxía. Ábrenos todo un novo rango de información para i+d ou para novas posibilidades en estudo de proteínas, por exemplo. Agora estamos a vivir o desenvolvemento desta tecnoloxía que permitirá explotar esas posibilidades".

FONTE: José L. Álvarez Cedena/Xornal El País/Ciencia

HOUBO DINOSARAURIOS XIGANTES ANTES DO CRETÁCICO

Silueta do Kayentapus ambrokholohali / Fabien Knoll e Lara Sciscio

Un equipo internacional de paleontólogos atopou pegadas dunha criatura que viviu na actual África meridional hai uns 200 millóns de anos. Trátase de Kayentapus ambrokholohali, unha nova especie presentada recentemente en PLOS ONE e que está representada por un dinosauro de nove metros de altura que pertencía ao temible grupo do Tyrannosaurus rex: o dos megaterópodos, criaturas inmensas que se alimentaban de carne e que camiñaban sobre dúas patas. Por iso tamén se lles coñece como «megacarnívoros».

A nova especie foi descuberta grazas ao traballo dun equipo de científicos da Universidade de Mánchester (Reino Unido), de Cidade do Cabo (Sudáfrica) e de San Pablo (Brasil) ao redor dunhas das maiores pegadas descubertas en África. Lembran moito ás dun ave actual pero cun tamaño xigantesco. Están formadas por tres dedos e miden uns 57 centímetros de longo e 50 de ancho. Segundo os cálculos dos paleontólogos, pertencían a un animal de 9 metros de alto e 12 de longo.

Os investigadores están convencidos de que as pegadas remóntanse ao Xurásico temperán, nunha era en que a maioría dos terópodos eran moito máis pequenos que Kayentapus ambrokholohali: de feito, apenas adoitaban medir entre tres e cinco metros de longo. Pero xa ao final do Xurásico e ao comezo do Cretácico, hai uns 145 millóns de anos, apareceron os grandes terópodos, como o famoso T. Rex.

"Este descubrimento marca a primeira aparición dun carnívoro moi grande a comezos do Xurásico en Gondwana, o gran continente que despois se fragmentó e deu lugar a África e a outra masas de terra. Isto converte ao achado en algo significativo", dixo a investigadora da Universidade da Cidade do Cabo e coautora do estudo. De feito, segundo engadiu, "só hai un exemplo comparable en idade cunhas pegadas dese tamaño, pero este foi atopado en Polonia".

As pegadas foron atopadas na antiga superficie dun lago, (no que se adoita coñecer como paleosuperficie), no distrito de Maseru (Lesoto). Ao redor das pegadas atopáronse restos de gretas de desecación e marcas de correntes que indican a pretérita presenza de auga

FONTE: Xornal abc/ciencia

O DINOSAURIO ENMASCARADO

Recreación artística do dinosaurio Sinosauropteryx, que vivíu hai 130 millóns de anos / ROBERT NICHOLLS

A mediados dos 90, o pequeno Sinosauropteryx (que significa "lagarto chinés con ás") irrompeu na escena da paleontoloxía con forza ao revelarse que a súa pel estaba cuberta de plumas, a primeira vez que se atopaba unha destas criaturas con esta característica. Agora, unha nova investigación sacou á luz que tamén lucía unha cola a raias e tiña pigmentada a súa cara cunha sorte de anteface, o que lle converte no primeiro dinosauro "enmascarado" que se descobre na historia.

O achado é obra dun equipo de paleontólogos da Universida de Bristol (Inglaterra), que descifrou a cor do dinosauro mediante a análise da plumaxe preservada de tres especímenes. O seu traballo, publicado a semana pasada na revista Current Biology, suxire que estes carnívoros do tamaño aproximado dun pavo e longa cola poderían presentar un patrón de camuflaxe de cores escuras nas súas costas que cambia bruscamente a tons claros no seu ventre (coñecido como contracoloración). Iso impide que estes animais sobresaian da súa contorna, polo que é máis difícil detectarlles e serve para confundir tanto aos depredadores como ás presas.

O patrón é similar ao doutros animais que hoxe en día habitan en ecosistemas abertos, como as gacelas da sabana ou os antílopes das Grandes Chairas estadounidenses.

A investión engade que as plumas escuras que teñen estes exemplares duns 130 millóns de anos ao redor dos ollos indican que o Sinosauropteryx lucía unha sorte de "máscara de bandido" no rostro, unha característica que hoxe comparten animais como os mapaches e algúns texóns, furóns e pandas vermellos.

Os estudiosos tenden a pensar que os mamíferos usan este tipo de máscaras como sinal de advertencia cara ao resto de animais, unha especie de sinal de que non queren ser molestados. Con todo, non cren que ese fose o caso do Sinosauropteryx, un dinosauro pequeno e grácil que podería ser rápido pero que carecía dunha gran capacidade de disuasión física. No seu lugar, o equipo investigador considera que estes parches faciais cumprían unha función similar á que se observa nalgunhas aves modernas, o que cobra sentido dada a relación evolutiva entre os dous grupos.

Por iso, cren que o anteface podía servirlles de camuflaxe fronte a outros depredadores ou mesmo para bloquear o resplandor do sol, algo así como os atletas que se pintan raias escuras baixo os seus ollos para reducir a entrada de luz solar.

O coautor do estudo, considera que aínda que os dinosauros poden ser estraños aos nosos ollos, os seus patróns de cor parécense moito á doutros animais modernos: "Tiñan unha excelente visión, eran depredadores feroces e desenvolverían patróns de camuflaxe como os que vemos nos mamíferos e paxaros vivos".

Hai dous anos viaxou a China, país onde acharon a estes exemplares, para tomar imaxes en alta resolución baixo unha luz especialmente polarizada, o que resaltou as súas cores. As súas plumas escuras, as únicas que conservan os fósiles, están cheas de melanina, o mesmo pigmento que dá cor ao cabelo ou a pel humana e que é capaz de sobrevivir en fósiles durante centos de millóns de anos. En posteriores análises das imaxes, descubriron que o Sinosauropteryx tiña plumas marróns que lle cubrían as costas e os costados, mentres que o resto, probablemente, eran plumas de cor clara.

Normalmente, os animais que viven en hábitats abertos con moita luz, como a sabana, adoitan mostrar unha transición brusca de escuro a claro na parte alta do costado (unha vantaxe á hora de eliminar sombras emitidas pola luz solar directa), mentres que os que habitan contornas máis pechadas como os bosques presentan o cambio de escuro a claro de maneira gradual e moito máis abaixo. Tendo isto en conta, os investigadores cren que o Sinosauropteryx vivía en ambientes abertos cunha vexetación mínima, pasando moito máis tempo ao sol que á sombra.

FONTE: Ismael Araña/Xornal El Mundo/Ciencia

REVISIÓN DO SISTEMA INTERNACIONAL DE UNIDADES

Materiais para traballar medición, unidades de tempo, peso e capacidade / Educando Juntos

A maior revisión do Sistema Internacional de Unidades (SI) desde a súa instauración en 1960 estase levando a cabo. A Conferencia Xeral sobre Pesos e Medidas (CGPM), que supervisa o SI, redefinirá en novembro de 2018 catro unidades científicas básicas: o amperio, o quilogramo, o kelvin e o mol. Os cambios entrarán en vixencia en maio de 2019.

A Oficina Internacional de Pesos e Medidas (BIPM) xa revisou estes plans de modificación nunha reunión que tivo lugar a semana pasada preto de París, segundo informa a revista de divulgación científica Nature.

As redefinicións destas unidades basearanse en relacións con constantes fundamentais, en lugar de constantes abstractas ou definicións arbitrarias, como sucede na actualidade. Isto permitirá aos científicos que traballan co máis alto nivel de precisión facelo de múltiples maneiras, en calquera lugar ou momento e en calquera escala. Ademais, estes cambios non afectarán as escalas convencionais.

Baixo este novo sistema SI, os investigadores poderán usar varios experimentos para relacionar constantes con cada unha das unidades de medida.

O quilogramo (unidade básica de masa) está actualmente definido pola masa que ten un cilindro de platino-iridio cunhas altura e dimensión específicas. Isto presenta un problema. Os obxectos poden perder átomos facilmente ou absorber moléculas do aire, polo que, en comparación co prototipo, observouse que algunhas copias oficiais han gañado, polo menos, 50 microgramos nun século. Coa nova redefinición, o quilogramo podería medirse coa denominada balanza de Watt, un instrumento que compara a potencia mecánica coa potencia electromagnética.

O amperio (unidade de corrente eléctrica), que actualmente se define por un experimento imaxinario que xera unha forza entre dous cables infinitos, poderá redefinirse cunha bomba de electróns. Con esta técnica, ao atrapar electróns individuais cando viaxan rapidamente a través dun condutor, a bomba pode xerar unha corrente medible contando electróns individuais.

Con termometría acústica redefinirase o kelvin (unidade de temperatura), que actualmente se relaciona coa temperatura e presión á que coexisten auga, xeo e vapor de auga en equilibrio (proceso coñecido como o punto triplo da auga). A técnica consiste en que a velocidade do son nunha esfera chea de gas (que é proporcional á velocidade media dos átomos nela)/nela) pódese determinar a unha temperatura fixa, analizando a frecuencia das ondas sonoras que resoan dentro e medindo o volume da esfera.

O mol (unidade de substancia) redefinirase cun dispositivo que os científicos denominan a constante de Avogadro, un instrumento que determinaría a cantidade precisa de átomos que hai nunha esfera perfecta de silicio puro-28. Os investigadores fan isto usando láseres para medir a lonxitude dunha unidade da rede cristalina da esfera e o seu diámetro medio.

FONTE: Xornal El País/Ciencia

CHIPS NAS PERSOAS: HIBRIDO HUMANO-MÁQUINA?

 

A palabra cyborg dispara a imaxinación cara a seres híbridos entre humanos e máquinas con poderes extraordinarios. Poderes que, por suposto, van moito máis alá que utilizar a impresora da oficina ou sacar un refresco da máquina. Pero os cyborgs que traballan en Epicenter o son, precisamente para iso: abrir portas sen cartóns, pagar chucherías ou acender o seu computador. Ao redor de 160 empregados desta compañía sueca, recrutados de forma voluntaria en festas (beer and chips chámanas), teñen un microchip implantado na boneca que lles permite, como di Jowan Österlund, fundador de Biohax (empresa encargada dos implantes), "falar coas máquinas".

De primeiras a proposta soa un pouco inquietante. Mesmo propia dun pesadelo futurista, pero Hanne Sjöblad, hacker sueco e un dos pioneiros nesta tendencia, está convencido de que se trata dun paso natural na nosa relación coa tecnoloxía. Para que necesitamos cartóns de crédito, contrasinais de seguridade, chaves ou historiais médicos se podemos levar toda esa información incorporada no noso propio corpo dunha forma moi sinxela. "Levamos anos poñendo chips aos animais, chancea Sjöblad, por que non imos facelo coas persoas?". Os precursores desta idea son conscientes das suspicacias que esperta. Parece lexítimo preguntarse se non se trata dun novo avance do Gran Irmán para ternos a todos controlados. Na súa defensa, Biohax afirma na páxina web da compañía que o obxectivo é xustamente o contrario, que o que buscan é ofrecer aos seus clientes "o control da súa contorna dixital. Dándolles os medios para salvagardar a súa identidade online. Hoxe en día ti es a túa información".

Österlund, que xa realizou máis de 1.500 implantes desde que abriu Biohax, cre que o futuro dos microchips estará ligado a múltiples funcións como, por exemplo, a saúde: "ensinar ao meu corpo a que me diga exactamente que necesita. Cousas como como por favor bebe máis auga ou toma máis sal". Mentres chega ese momento, e poidan superarse as lóxicas sospeitas que algo así esperta, os empregados de Epicenter gozan coa atención que levantan os seus implantes: "o mellor, asegura unha das traballadoras, é que o resto da xente atópao fascinante"

FONTE: José L. Álvarez Cedena/Xornal El País/Ciencia

REPARECE UN INSECTO PAU DADO POR EXTINTO

Unha parella de insectos pau da illa de Lord Howe /Rohan Cleave, Zoo de Melbourne

A illa de Lord Howe é unha masa de terra en forma de media lúa fronte á costa de Australia. Durante moito tempo, foi o fogar duns xigantescos insectos pau do mesmo nome, que mesmo superaban os 15 cm de lonxitude. Pero cando os barcos levaron ás ratas accidentalmente ata a illa hai aproximadamente un século, estas criaturas desapareceron rapidamente.

Os insectos foron declarados extintos e non se volveron ver ata unhas décadas despois na próxima e fascinante Pirámide de Ball, un illote volcánico escarpado que mide case dúas veces a Torre Eiffel e levántase en metade do océano Pacífico. Con todo, eses insectos recentemente descubertos non parecían os mesmos que os antigos exemplares conservados en museos, o que suscitaba dúbidas sobre a natureza da súa verdadeira identidade.

Agora, un equipo de investigadores analizou o ADN dos insectos vivos e mortos da illa de Lord Howe e están convencidos de que son o mesmo animal, de nome científico Dryococelus australis, os escasos xemplares descubertos na deshabitada Pirámide de Ball críanse agora no Zoológico de Melbourne e noutros lugares.

O achado, publicado na revista Current Biology, aumenta considerablemente a probabilidade da reintroducción do insecto na illa. A comunidade de Lord Howe apoiou un plan para distribuír gran envelenado no lugar coa esperanza de erradicar ás ratas. Se ten éxito, o seguinte capítulo da historia dos insectos pau podería ter lugar na súa illa ancestral.

FONTE: Xornal abc/ciencia

O ANEL DE HAUMEA

Reconstrución de Haumea e o seu anel / IAA

Máis aló de Neptuno, o último planeta do Sistema Solar, esténdese un cinto con centos “quizais miles"” de corpos feitos de rocHa e xeo. Plutón, o máis coñecido deles, foi degradado a planeta anano en 2006, en parte porque se descubriron outros corpos cun tamaño similar ou mesmo maior nesta mesma zona. Entre eles estaban Eris, Makemake e Haumea, o máis descoñecido do grupo. Segundo un estudo publicado na pasada semana, iste é tamén o único dos planetas ananos que ten un anel que lembra, en miniatura, aos de Saturno.

Estes corpos son moi difíciles de estudar porque están moi lonxe, brillan pouco e son demasiado pequenos. Unha forma de observalos en detalle é seguilos xusto cando pasan por diante dunha estrela eclipsando parte da súa luz, o que permite calcular a súa composición e tamaño exactos.

O 21 de xaneiro deste ano Haumea pasou fronte a unha estrela propicia. Doce telescopios de 10 observatorios europeos observaron o fenómeno. "Grazas a este despregamento de medios puidemos reconstruír con moita precisión a forma e tamaño do planeta anano Haumea, co sorprendente resultado de que é bastante máis grande e menos reflector do que se pensaba”, explicase dende o Instituto de Astrofísica de Andalucía (IAA), quen encabezou a investigación. “Tamén é moito menos denso do que se cría con anterioridade e isto soluciona algunhas incógnitas que estaban pendentes de resolver para este obxecto", engadese nunha nota de prensa difundida pola institución.

Haumea está a uns 7.400 millóns de quilómetros, 50 veces a distancia do Sol á Terra. Tarda 284 anos terrestres en completar unha órbita ao redor da estrela e dá unha volta sobre si mesmo cada catro horas, moito máis rápido que outros corpos de tamaño similar e mesmo menor. Esa velocidade deulle a súa característica forma de balón de rugby. Grazas ás observacións efectuadas, publicadas en Nature, agora sábese que ten polo menos 2.320 quilómetros no seu lado máis longo, igual que Plutón, pero sen atmosfera.

O descubrimento máis rechamante é o anel ao redor do seu plano ecuatorial, onde tamén está a lúa Hi´iaka. Ata hai uns anos só se coñecían aneis nos planetas xigantes, especialmente os de Saturno. Posteriormente descubríronse aneis nalgúns centauros, os corpos que orbitan entre Xúpiter e Neptuno e é posible que Marte gañe un cando se faga pedazo Fobos, unha das súas lúas.

O anel ten unha resonancia de 3 a 1, é dicir, que as partículas de xeo que o compoñen dan unha volta ao planeta por cada tres que completa este sobre o seu propio eixo.

O anel puido formarse tras unha colisión con outro obxecto, ou pola liberación de parte do material superficial debido á rápida rotación de Haumea.

FONTE:  Nuño Dominguez/Xornal El País/Ciencia

CALDO PRIMIXENIO EN MARTE

 

Este diagrama ilustra unha posible orixe dos depósitos na conca de Eridania do sur de Marte como resultado da actividade hidrotermal do fondo mariño hai máis de 3 mil millóns de anos./NASA

As pistas da orixe da mesma vida sobre a Terra poderían residir, precisamente, fóra dela; aínda que, iso si, nun dos planetas máis parecidos a ela xamais estudado. Trátase de Marte e o achado dun gran e antigo depósito de augas hidrotermais no planeta vermello. Unhas condicións que se dan desde hai miles de millóns de anos na Terra e ás que moitos científicos denominan o "caldo primixenio", dado que se presupón que aquí prosperaron as primeiras formas de vida.

Un planeta parecido ao noso, si, pero morto, dado que os procesos xeolóxicos que fan posible a vida probablemente freáronse en Marte hai moito tempo. Aínda así, é similar á Terra en canto a tamaño e gravidade, e tamén podería albergar vida primitiva, que xurdiría da mesma forma que na Terra: nestes depósitos de augas hidrotermais.
O achado expón a posibilidade de vida en lúas xeadas do Sistema Solar, como Europa e Encélado.

Un recente estudo internacional examinou as observacións do instrumento de recoñecemento MRO (Mars Reconnaissance Orbiter) da NASA, que estudou grandes concas oceánicas do planeta, como a como a conca Eridania.

Tras unha coidadosa análise, os autores interpretan os datos como unha evidencia de que estes depósitos foron formados por auga fervendo procedente da actividade volcánica remota da cortiza do planeta, e que se localizou no fondo deste gran mar hai millóns de anos.

Baixo estas condicións, teoricamente, faise posible o caldo químico da vida: elementos e reaccións químicos que fixeron prosperar aos primeiros microorganismos. Estímase que, polo menos, así ocorreu na Terra.

"Este antigo depósito marciano pode contarnos moito sobre do tipo de ambiente que debeu reinar na Terra nos comezos, inmediatamente antes de formarse a vida", en palabras do investigador do centro espacial Johnson Space da NASA, Paul Niles. "A actividade volcánica combinada coa auga estancada proporcionou condicións similares ás que se deron na Terra cando a vida primitiva estaba a evolucionar aquí", explica.

Pero hoxe Marte xa non posúe nin auga estancada nin actividade volcánica. Este fenómeno produciuse, segundo as predicións dos científicos, hai uns tres mil setecentos millóns de anos. Esta é a idade que se lles atribúe ás súas condicións hidrotermais, as mesmas que houbo un día na Terra, e que son as que fixeron posible o ambiente no que a vida comezou no noso planeta.

Precisamente a mesma idade na que, estiman os científicos, a vida formouse na Terra, nestas condicións hidrotermais: baixo o mar, en chemineas volcánicas submarinas a altas temperaturas e, asombrosamente, na  máis completa escuridade, sen luz do Sol.

De feito, a Terra aínda posúe estas condicións. Nelas, moitas formas de vida teñen éxito sen enerxía solar: extraen enerxía química das rocas.

E se isto sucede no noso planeta, por que non noutros recunchos do sistema solar? O achado deste antigo remanso de augas termais en Marte expón a posibilidade de vida dentro de lúas xeadas do Sistema Solar, como Europa en Xúpiter  e  Encélado en Saturno, onde é posible que esta actividade hidrotermal se dea tamén.

E, como, se están tan afastadas do Sol? Aínda que estes corpos estean fóra da coñecida como "zona habitable", tamén é certo que poderían extraer a calor do seu propio núcleo, aínda quente, ou axitado pola intensa gravidade dos xigantes gaseosos aos que orbitan. E, como ocorre na Terra, extraer enerxía das rocas, na escuridade.

As observacións do MRO da NASA proporcionaron datos, ademais, para identificar os minerais na conca Eridania, que se atopa nunha rexión que contén algún dos restos máis antigos da cortiza do planeta vermello. A mestura de minerais identificados inclúe a serpentina, o talco e o carbonato. De feito, foi a forma e textura das capas grosas do leito rochoso o que conduciu á identificación de posibles depósitos hidrotermales no fondo mariño.
"Os depósitos do fondo mariño de Eridania non só son de interese para a exploración de Marte, senón que son unha mirada á Terra temperá", din os investigadores.

A xanela ás orixes de nosa propia existencia, aos nosos máis remotos devanceiros, podería residir no noso veciño máis próximo, Marte.

Podería isto indicar que, dalgunha forma, a vida naceu antes en Marte que na Terra, e despois trasladouse ao noso planeta?

É outra pregunta que, polo momento, aínda non ten resposta fácil.

FONTE: Laura Marcos/Revista Muy Interesante