NOTICIAS DAS CIENCIAS

SOBRE A FORMACIÓN DA LÚA

Recreación da formación dun mundo por acreción / Nature

Probablemente desde que descubriu a Lúa no ceo, o ser humano preguntouse que forza levouna ata alí e como se formou. Na actualidade, existe unha teoría dominante respecto das súas orixes, que os sitúa hai uns 4.500 millóns de anos, cando un obxecto do tamaño de Marte bautizado como Theia chocou brutalmente contra a nova Terra. Os cascallos producidos pola colisión formaron unha densa e quente nube de residuos ao redor do noso mundo que, pola forza da gravidade, acabaron unidos dando forma ao noso satélite natural.

Pero este modelo ten algúns detractores. Entre eles, un equipo do Instituto Weizmann de Ciencias na Universidade de Rejovot (Israel), que publicou na revista «Nature Geoscience» a súa propia versión, prolongada, dos feitos. Ao seu xuízo, non foi unha única e colosal colisión nun instante xeolóxico, senón unha serie de distintos impactos (ao redor de vinte) durante moitos millóns de anos, os que provocaron a aparición do noso satélite natural.

O motivo polo que a explicación de Theia non satisfai aos autores do estudo é a composición da Lúa, que ten unha firma isotópica moi parecida á da Terra. Isto, simplemente, non debería ser así. O esperable, no caso dun único choque xigante, é que o corpo resultante fose unha mestura do impactador e a Terra. Podería suceder que todo o material que formou a Lúa chegase do noso planeta, ou que o impactador tivese casualmente unha composición idéntica, pero estes escenarios resultan moi pouco probables.

A idea dos múltiples impactos non é nova. Foi suxerida nos anos 80, pero non estaba claro se eses acontecementos sucesivos podían ser capaces de producir lúas suficientemente grandes para construír finalmente o sistema Lúa-Terra co momento angular apropiado.

Raluca Rufu, do Weizmann, e os seus colegas deron un novo alento a esta idea ao realizar mil simulacións numéricas de grandes corpos planetarios (pero non xigantescos) chocando contra a Terra. Nesas simulacións, os impactos produciron discos de cascallos, moitos dos cales estaban compostos no seu maior parte por material terrestre, non do impactador. Despois de cada golpetazo, os residuos uníanse para formar unha pequena lúa que, segundo os investigadores, migraba cara a fóra para fusionarse na crecente Lúa. Farían falta vinte destas colisións para armar o satélite.

Segundo os autores, os impactos entre grandes corpos e a prototierra que puideron formar pequenas lúas eran suficientemente comúns no interior do Sistema Solar cedo como para producir a Lúa final. Isto implica que se formou durante varios millóns de anos, e que posiblemente o seu interior garde un rexistro dese período de bombardeo. Gereth Collins, do Imperial College de Londres, advirte nun artigo que acompaña ao estudo en «Nature Geoscience» que deben buscarse máis evidencias para confirmar que esta hipótese é a correcta.

FONTE: Xornal abc/ciencia

O MAR, UN LABORATORIO NA PROCURA DE ANTIBIÓTICOS

 

Alexander Fleming é un dos científicos máis famosos da historia. Seguramente pola gran cantidade de vidas que as súas investigacións sobre a penicilina e os antibióticos axudaron a salvar durante décadas. O médico británico sabía, con todo, que os seus descubrimentos non eran eternos, que podería chegar un momento no que os microbios causantes de enfermidades e infeccións gañasen a batalla. E así o advertiu no seu discurso de aceptación do premio Nobel en 1945: "Non é difícil producir microbios resistentes á penicilina, podería vir un tempo en que a penicilina poida ser comprada por calquera persoa nunha tenda, entón, existirá o perigo de que a xente se autoadministre doses baixas e expoña aos microbios a cantidades non letais deste fármaco, que os volvan resistentes". Ese día chegou e a Organización Mundial da Saúde leva un tempo alertando diso. Keiji Fukuda, subdirector da OMS para Seguridade Sanitaria, aseguraba en 2012: "Se non tomamos medidas importantes para mellorar a prevención das infeccións e non cambiamos a nosa forma de producir, prescribir e utilizar os antibióticos, o mundo sufrirá unha perda progresiva destes bens de saúde pública mundial cuxas repercusións serán devastadoras". Algúns estudos indican que o 50% dos pacientes hospitalizados reciben tratamento antibiótico e, deles, a metade podería ser prescrita de forma inadecuada.

Se non fóra polas dramáticas consecuencias destes erros, a falta de eficacia dos antibióticos podería lerse como un capítulo máis no apaixonante libro da loita pola vida. As bacterias fanse resistentes, adáptanse, para sobrevivir. E a nosa ciencia debe buscar novas solucións ante este problema. Un dos investigadores que máis avances está a lograr neste campo é o químico e oceanógrafo estadounidense William Fenical, quen leva desde os anos setenta buscando microorganismos mariños que poidan servir para a fabricación de medicamentos. O mar para Fenical é un laboratorio xigantesco repleto de formas de vida evolucionadas durante centos de millóns de anos de selección natural, e nelas pode estar a resposta, ata agora ignorada, á falta de eficacia dos antibióticos terrestres. Esta posibilidade ocorréuselle ao equipo de Fenical en 2001 cando, analizando o ADN dunha bacteria obtida no lodo do fondo mariño, déronse conta de que estaban ante un microbio descoñecido ata entón para a ciencia.

Fenical asegura que "en 2030 morrerá máis xente por enfermidades infecciosas que por cancro", o que dá idea da urxencia das súas investigacións. A clave para que isto non ocorra é conseguir que a industria farmacéutica invista na produción de novos antibióticos, o que volve levar o debate da saúde mundial ao sempre esvaradío terreo da rendibilidade económica. Oxalá os que teñen capacidade de decidir escoiten voces coherentes, como a de Fenical. A vida de millóns de persoas depende diso...

FONTE: José L. Álvarez Cedena/Xornal El País

O TERCEIRO ELEMENTO DO NÚCLEO DA TERRA

Recreación das distintas capas da Terra:  News Direct / EPV

Hai dous planetas do Sistema Solar ben situados para albergar vida. Un é Marte, polo que sabemos, un deserto ermo. O outro, a Terra. Unha diferenza fundamental entre os dous mundos atópase no seu núcleo. Baixo os nosos pés, a 3.000 quilómetros de profundidade, unha bóla de ferro e níquel funciona como unha dinamo que xera unha barreira magnética ao redor do noso planeta. Ese escudo desvía as partículas de radiación espacial que aniquilarían en pouco tempo á maioría dos seres vivos. Esa radiación é a que fai de Marte unha contorna tan hostil. Aquel planeta tamén contou cun núcleo de ferro, pero perdeuno nos primeiros millóns de anos da súa historia.

Esa parte do noso planeta, tan importante para nós, é, polo menos por agora, inaccesible. É imposible chegar ata esa bóla sólida de 1.200 quilómetros e coñecela require métodos indirectos. Así se sabe que o 85% da súa masa está composta por ferro, que se complementa cun 10% de niquel. O 5% restante é aínda un misterio.

Sen o seu núcleo de ferro, que crea a magnetosfera, a Terra veríase arrasada pola radiación

Esta semana, BBC News publicaba un anuncio no que se afirmaba que esa incógnita pode empezar a resolverse. Eiji Ohtani, da Universidade Tohoku, en Xapón, presentou o ano pasado na reunión de outono da Unión Geofísica Americana un artigo no que expón unha solución ao problema do terceiro elemento maioritario do núcleo.

Para coñecer o que hai no interior da Terra, os científicos analizan as ondas sísmicas que pasan a través desa zona e levan consigo información sobre a súa composición. O equipo xaponés recreou en laboratorio as elevadas temperaturas e presións do centro da Terra e concluíu que o elemento que mellor explicaría o comportamento das ondas sísmicas é o silicio. Cun 27,7% da masa da cortiza terrestre, é o segundo elemento máis abundante despois do osíxeno.

Preguntado por BBC News, Ohtani non descartaba que outros elementos fosen tamén importantes e expuña que será necesario seguir realizando estudos para ter resultados máis concluíntes. Outro dos candidatos para ocupar o lugar do silicio como terceiro elemento ou, polo menos, a completalo, é o osíxeno.

FONTE: Xornal El País/Ciencia

MISTERIOS DOS TRILOBITES RESOLTOS

Trilobite / Imaxe: Dinopedia-Wikia

Científicos españois fixeron un achado en Marrocos que aclara un dos grandes misterios da paleontoloxía: como se movían e que comían algúns trilobites, un dos fósiles máis coñecidos e abundantes, con 20.000 especies identificadas.

A historia do descubrimento comeza, como moitos outros no Norte de África, nun mercadillo. En 2014, na aldea de Taychout, ao sur do país, Juan Carlos Gutiérrez-Marco conta que atopou a un comerciante que vendía uns trilobites moi estraños. "Estaban moi mal preparados, pero tiñan conservado parte do buche e o tubo dixestivo", explica o xeólogo do Instituto de Geociencias (UCM-CSIC), en Madrid. Aquilo era un tesouro, pois a inmensa maioría destes fósiles, tan icónicos polos seus esqueletos acoirazados, só conservan o caparazón, nin rastro de patas ou outras partes brandas, fundamentais para comprender a anatomía interna destes seres extintos. O vendedor pedía demasiado diñeiro, pero desde entón o científico volveu cada ano ata que o regateo permitiulle adquirir os fósiles. Mesmo se gañou a confianza do marroquí para que lle leva ao lugar de onde os sacaba.

Así foi como o equipo deu coa Biota de Fezouata, unha xanela única aos océanos da era Paleozoica onde quedaron conxelados no tempo artrópodos xigantes, trilobites e outros moitos organismos cuxo corpo brando nunca se fosilizaría en condicións normais. Nas pedras de Fezouata tamén había plancto mariño cuxo análise permitiu poñerlle data ao xacemento, 478 millóns de anos.

Esta semana, Gutiérrez-Marco describe xunto a outros tres colegas españois e portugueses tres trilobites, o maior duns 30 centímetros, que quedaron fosilizados boca arriba con todas as súas extremidades e o sistema dixestivo ao completo. Son os primeiros que se atopan en África tan ben preservados e uns dos poucos exemplos en todo o mundo. "Só se coñecen unha ducia de trilobites así de ben conservados e pensamos que estes son os máis grandes de todos eles", asegura Gutiérrez-Marco, cuxo descubrimento se publicou esta semana en Scientific Reports.

O Megistaspis hammondi era unha especie de frankenstein. As patas da parte superior, baixo a cabeza, teñen espiñas, mentres que o resto, as que usaba para moverse, son lisas, unha mestura nunca vista, segundo os seus descubridores. Os investigadores cren que esta especie deixaba unha pegada no fondo mariño que encaixa coa Cruziana rugosa, outro fósil de libro de texto. A cruziana é unha das pegadas fósiles máis abundantes do antigo continente de Gondwana. "Descubríronse no século XVIII e pensouse ao principio que se trataba de algas mariñas, mentres outros aseguraban que eran as pegadas dun animal", explica o xeólogo, aínda que non se identificou cal. O hammondi camiñaría agachando a cabeza, escavando coas súas patas espiñentas e deixando as dúas fileiras de arañazos paralelos que se aprecian nas pegadas fósiles. "Esta é unha das grandes polémicas da historia da paleontoloxía e agora temos un candidato para resolvela", asegura Gutiérrez-Marco.

A nova especie achada polos investigadores españois tamén é única por ter un buche con glándulas dixestivas. Ata agora pensábase que este grupo de trilobites alimentábanse só de filtrar sedimentos, pero a proliferación desas glándulas apunta a que tamén eran "carroñeiros".

Os trilobites foron "os reis de todos os mares do Paleozoico", asegura Gutiérrez-Marco. Estes animais sobreviviron na Terra durante 300 millóns de anos e foron dos poucos capaces de salvarse de varias extincións en masa. As razóns da súa desaparición final, hai uns 250 millóns de anos, non están claras.

FONTE:Nuño Domínguez/Xornal El País/Ciencia

ATOPAN DOUS BURACOS NEGROS PRETOS Á NOSA GALAXIA

A galaxia NGC 1448 na que se descubriu un dos dous buracos negros /CARNEGIE-IRVINE GALAXY SURVEY/NASA

 

Estaban preto pero ata agora permaneceran ocultos aos ollos dos telescopios. Trátase de dous buracos negros supermasivos situados no corazón de senllas galaxias próximas á Vía Láctea que foron presentados no Congreso da Sociedade Astronómica América celebrado nos pasados días 2 ao 7 en Grapevine, Texas (EEUU).

Un deles atópase na galaxia espiral NGC 1448, situada a 38 millóns de anos luz, mentres que o segundo foi localizado en IC 3639, a 170 millóns de anos luz. Ambos os obxectos foron descubertos grazas a un potente telescopio de raios X da NASA chamado NuSTAR (siglas de Nuclear Spectroscopic Telescope Array), que permitiu detectalos tras a nube de gas e po baixo a que os buracos negros poden pasar desapercibidos para os científicos.

Segundo explica a NASA, estes dous buracos negros son os motores centrais do que os astrónomos denominan núcleos galácticos activos, obxectos extremadamente brillantes que inclúen fontes de enerxía como os cuásares e os blazares. Dependendo da súa orientación e do tipo de material que lles rodea, resultan moi diferentes cando son observados por telescopios.

Os núcleos galácticos son tan brillantes debido a que as partículas que hai ao redor dun buraco negro teñen altas temperaturas e emiten radiación ao longo de todo o espectro electromagnético. "Da mesma forma que non podemos ver o Sol nun día nubrado, non podemos observar directamente o brillo dos núcleos galácticos activos debido a todo o gas e o po que rodea ese motor principal", explica Peter Boorman, da Universidade de Southampton, en Reino Unido.

Os astrónomos tamén observaron que a galaxia NGC 1448 alberga numerosas estrelas novas, de só cinco millóns de anos, o que suxire que a galaxia fabrica novos astros ao mesmo tempo que se alimenta de po e gas.

FONTE: Xornal El Mundo/Ciencia

ASÍ CAMBIA DE SEXO O PEIXE PALLASO

Un peixe pallaso pode transformarse de macho a femia en ausencia dunha femia adulta / Till RothigKAUST

Nalgunhas especies de peixes de arrecife, que un peixe cambie de sexo tras reproducirse varias veces non é unha novidade. Pero este proceso de hermafroditismo secuencial seguía sendo un misterio para os científicos desde o punto de vista molecular.

Nas familias dos peixes pallaso (Amphiprion bicinctus), é habitual atopar un macho e unha femia adultos e varios xuvenís. Cando a femia desaparece, o macho altera os seus niveis de hormonas e os seus comportamentos, transformándose nunha femia cun obxectivo: restaurar o equilibrio anterior. Estas características permiten que as poboacións sexan máis resistentes ás alteracións da súa contorna e evitan o fracaso das súas habilidades reprodutivas.

Un equipo da King Abdullah University of Science and Technology (KAUST) en Arabia Saudita estudou a bioloxía que explica este fenómeno, identificando os cambios na expresión dos xenes dentro do cerebro e as gónadas que conducen ao proceso do hermafrodismo secuencial.

Para iso, os científicos compararon os perfís de actividade xenética en machos e femias adultos, así como en machos que se atopaban en múltiples estadios do proceso. Despois de estar dúas semanas separados dunha femia, os investigadores detectaron claros cambios na expresión dos xenes no cerebro dos machos que aparentemente anuncian o inicio da transición de sexo. Outras alteracións complementarias na expresión génica gonadal fixéronse evidentes unhas semanas máis tarde.

Desta maneira e grazas ao estudo publicado en "Scientific Reports", o equipo puido trazar a maquinaria xenética que leva a este proceso. "Identificamos un gran número de secuencias moleculares candidatas que son capaces de afinar e, por tanto, controlar a proporción de cada sexo nunha poboación de peixes", explica Timothy Ravasi, do Programa de Epigenética Ambiental da KAUST.

Un candidato crave é un xene que codifica unha encima denominada aromatasa, responsable dun paso fundamental da biosíntesis dos estrógenos. Esta encima estaba altamente expresada nos cerebros e gónadas dos peixes que se adaptaban ás alteracións do sexo.

Ademais, o equipo de científicos tamén descubriu que, probablemente, moitos outros xenes interactúen coa aromatasa xestionando a dexeneración dos testículos e o desenvolvemento dos ovarios. Con estes achados sobre esta complexa transformación biolóxica, os científicos esperan explorar como os factores ambientais, e especialmente o cambio climático, inflúen neste proceso adaptativo.

"Non estamos seguros de se o quecemento e a acidificación do océano poden influír na regulación controlada dos cambios de sexo", sinala Ravasi. "Por iso estamos a expoñer os peixes a condicións oceánicas previstas para finais de século e tratando de entender se o cambio climático altera estas vías moleculares",conclúe o experto.

FONTE: Xornal El Mundo/Ciencia

NOVA ESPECIE DE ABELLAS: FORMIBELLAS

              

 Zach Portman / Utah State University

A diminución das poboacións de abellas aumentou a conciencia sobre a importancia da polinización dos insectos para a subministración de alimentos do mundo, pero aínda segue sen describirse e entenderse a numerosas especies deste animal.

O entomólogo Zach Portman, da Universidade Estatal de Utah, estuda un diverso grupo de abellas solitarias do deserto que non son as principais polinizadoras dos cultivos agrícolas, pero desempeñan un papel importante nos ecosistemas naturais do suroeste de Estados Unidos, entre eles nas dunas do Val da Morte (California), unha zona que forma parte do deserto de Mojave e do deserto de Sonora. O traballo publícase na revista Zootaxa.

Portman identificou nove especies novas do xénero Perdita. Os achados inclúen uns curiosos machos de dúas das especies que teñen unha aparencia completamente diferente: parécense ás formigas. "Non está claro por que estes machos teñen esta forma única, pero podería indicar que pasan moito tempo no niño", indica Portman. "Atoparemos máis información a medida que aprendamos máis sobre a súa bioloxía de anidación".

Para este investigador, entender máis acerca das adaptacións entre as abellas e as flores que polinizan podería ser vital para a preservación da súa contorna. Máis aló do seu papel como polinizadoras, as abellas son interesantes desde un punto de vista ecolóxico e evolutivo debido ás súas adaptacións aos hábitats áridos. "Algunhas das abellas contan con raias e outras teñen manchas que poderían ser patróns de camuflaxe ou unha forma de mimetismo", sinala Portman, que engade que aínda están a explorar estas características.

Gran parte do coñecemento que Portman e o seu equipo teñen baséase no traballo do entomólogo Philip Hunter Timberlake da Universidade de California en Riverside. Nacido en 1883, describiu e nomeou a máis de 800 especies de abellas durante a súa carreira de 70 anos.

"Timberlake foi considerado un excéntrico, pero o seu erudición debe ser admirada", asegura Portman, que termina recalcando que "aínda que identificar a Perdita e atopar os niños das abellas foi un desafío, estas abellas teñen moito que dicirnos sobre a adaptación a unha contorna dura e inhóspito".

Portman segue a estes insectos observando as súas sombras na cegadora luz do sol do mediodía, que é a que estas abellas adoitan preferir. "A súa actividade durante a parte máis calorosa do día podería ser unha maneira de evitar aos depredadores", explica Portman, que engade que estas "formibellas" parecen ser importantes polinizadoras dunhas plantas do deserto con pequenas flores azuis do xénero Tiquilia.

As flores son moi pequenas e en forma de trompeta, o que obriga ás abellas para meter a cabeza na flor para extraer o pole. Os científicos explican que as femias usan o pole recolleito para construír unha subministración para alimentar ás súas crías. Cando completan a provisión de pole, poñen os seus ovos e deixan aos seus descendentes aí.

Portman indica que as abellas desenvolveron unha adaptación especial chamada ’"canastra ou cesta de pelo", con pelos ganchudos que miran cara a dentro e permítelles recoller o pole mentres se mergullan na flor.

"Aínda non sabemos se as abellas usan as súas pernas para recoller o pole na "cesta" ou se simplemente colléitano usando as súas cabezas. Aínda hai moitas incógnitas", comenta Portman.

FONTE: Xornal El Mundo/Ciencia

SALVAR A ANGUÍA EUROPEA

A anguía europea, un animal que colonizou todo o continente, está en perigo crítico de extinción. É unha das especies máis ameazas por factores como a contaminación e a pesca, ao que se une o misterio da súa reprodución.

A Anguilla anguilla, a pesar de desenvolverse en augas doces, atravesa o océano Atlántico entre os meses de outubro e xaneiro para desovar unha única vez na súa vida e nun único lugar do mundo, o Mar dos Sargazos. Macho e femia, ao redor dos 15 anos e entre os meses , inician unha longa viaxe e activan o seu eixo hormonal. Os seus aparellos dixestivos atrófianse para portar o maior número de ovos, entre oito e once millóns, e de esperma. A case total desaparición do estómago e os intestinos carréxalles a morte. Despois as larvas deben afrontar o duro regreso que pode durar dous anos ata volver alcanzar as augas continentais. Hai quen di que regresan ao lugar de onde partiron as súas nais, pero non hai evidencia científica aínda que non o constate. O ciclo vital da anguía ofrece moitas incógnitas.

  

A súa reprodución leva estudándose desde 1935, pero aínda non se conseguiu en catividade. En 2000 iniciouse o proxecto Pro-EEL, financiado pola UE, liderado pola Universidade Técnica de Dinamarca e participado por varias universidades, entre elas a Universidade Politécnica de Valencia (UPV), cuxo principal éxito foi conseguir larvas que só sobreviviron 26 días.

Desde a Fundación Oceanogràfic e a empresa Rara Avis Biotec, en colaboración co Instituto Español Oceanográfico de Murcia e a propia UPV, está a desenvolverse outra vía que aplica métodos similares aos da reprodución asistida en humanos.

Os resultados do proxecto, que aínda están por chegar, poderían garantir a supervivencia dunha especie que está a piques de extinguirse. A pesar da gran cantidade de ovos que pon cada anguía, só o 0,02% ten posibilidades de supervivencia. E as que o conseguen, non todas conseguen reproducirse.

FONTE: Xornal El Mundo/Ciencia