NOTICIAS DAS CIENCIAS

TRAPPIST-1 E SETE TERRAS

 

A 39 anos luz da Terra, na constelación de Acuario, hai unha estrela anana, ultrafría e moi tenue chamada TRAPPIST-1. Na nosa galaxia hai millóns e millóns de estrelas desta clase, denominadas ananas vermellas ou ananas M. Pero TRAPPIST-1 converteuse xa nunha estrela moi especial á que boa parte dos telescopios terrestres, sen dúbida, van seguir apuntando. E é que este astro é o corazón dun sistema solar repleto de planetas que parecen ser similares ao noso.

Nada menos que sete mundos atopáronse xa ao redor desta estrela, todos eles con tamaños parecidos ao da Terra e certas características que, en principio, permitiríanlles ter auga líquida e, como consecuencia diso, albergar algún tipo de vida. Destes sete planetas, tres son particularmente prometedores para ser considerados xemelgos da Terra, pois están na chamada zona habitable da súa estrela e probablemente trátase de mundos rochosos. No noso sistema solar, a Terra, Marte, Mercurio e Venus son os únicos planetas rochosos.

O extraordinario achado foi anunciado onte mediante a publicación simultánea do estudo na revista Nature e nunha rolda de prensa organizada pola NASA. E é que nunca antes atopouse un sistema solar tan próximo con tantos planetas tan parecidos ao noso. A procura comezou nos anos 90, cando se descubriron os primeiros planetas fóra do noso sistema solar (chamados exoplanetas ou planetas extrasolares).

Segundo detalla o equipo que asina o descubrimento, os planetas deste sistema solar foron denominados TRAPPIST-1b, c, d, e, f, g e h, en orde crecente de distancia da súa estrela.

O sistema de TRAPPIST-1 non foi descuberto agora. En maio de 2016 anunciouse o achado de tres planetas orbitando esta anana vermella, cuxa descrición se publicou tamén na mesma revista (os primeiros foron TRAPPIST-1 b, c e d). As novas observacións realizadas para investigar mellor eses mundos permitiron detectar outros catro planetas.

Os sete planetas descritos neste estudo foron descubertos mediante unha técnica denominada de tránsito, consistente en mirar á estrela e vendo as diminucións de luz cando os planetas pasan por diante, é dicir, cada planeta causa unha pequena eclipse na súa estrela.

O descubrimento foi acollido pola comunidade científica cunha mestura de entusiasmo e de cautela.

FONTE: Xornal El Mundo/Ciencia

ZELANDIA, UN NOVO CONTINENTE

Hai pouco máis de dez anos, Plutón perdeu a súa condición de planeta e cambiou o que se ensinou nas escolas durante décadas. Agora é posible que os libros de ciencia teñan que engadir un continente "case totalmente inmerso nas augas do sueste do Pacífico" nos seus mapas. Só as súas montañas máis altas, o 6% do seu territorio, asómanse sobre o mar: son Nova Zelandia e Nova Caledonia. Científicos do centro neozelandés GNS Science publicaron o descubrimento de Zelandia (nomeado como Zealandia en inglés), na revista da Sociedade Xeolóxica de América (GSA), dúas semanas despois de que se atopasen restos doutro continente baixo o océano Índico. Zelandia cobre unha área de 4,9 millóns de quilómetros, da que forman parte Nova Zelandia (cunha extensión de 268.680 quilómetros cadrados) e Nova Caledonia (con 19.000 quilómetros cadrados).

O equipo do GNS Science empezou a investigar a posible existencia do continente hai 20 anos, pero só agora logrou probar, a través de datos recadados por sensores submarinos, que Zelandia reúne as condicións necesarias para ser clasificado como tal: elevación sobre a zona circundante, xeoloxía distintiva, unha área ben definida e unha codia máis grosa que o chan oceánico normal. Segundo o estudo, os bordos da codia continental de Australia e do "novo" continente chegan tan preto como 25 quilómetros entre si.

Os investigadores sosteñen que Zelandia formouse despois da desintegración do supercontinente Gondwana, desde hai 85 millóns de anos ata hai uns 30 millóns de anos. "Aos 30 millóns de anos, o continente estaba en sumerximiento máximo: hai calcarias por todas partes. Desde entón, a converxencia ao longo e preto da fronteira da placa do Pacífico-Australia levantou partes de Zelandia que formaron as illas de Nova Zelandia", explica un dos investigadores.

O xeólogo defende que a importancia de Zelandia vai máis aló de engadir un nome á lista de continentes. "É o continente máis fino e máis pequeno que se atopou, e o feito de que estea tan mergullado pero non fragmentado faino útil para explorar a cohesión e desintegración da codia continental", afirma. Explica tamén que Zelandia proporciona un novo contexto de "unha terra que se fixo máis pequena e afundiuse baixo as ondas" para os estudos de bioloxía evolutiva, que poden explicar as orixes da flora e fauna endémicas de Nova Zelandia e Nova Caledonia.

Segundo o conxunto de datos dos satélites e buques de investigación que mapean todo o planeta, xa non hai ningún outro lugar para ocultar un continente mergullado, polo menos non uno tan grande como o que acharon os científicos neozelandeses.

Que Zelandia sexa recoñecido pola comunidade científica non é unha cuestión de apelar a ningún organismo e tampouco hai unha lista oficial de que continentes existen (de feito, algúns xeólogos afirman que hai catro, mentres que outros sosteñen que son sete). O traballo será validado cando outros científicos empecen a mencionalo nas súas investigacións.

FONTE: Xornal El Pais/Ciencia

ATOPADA MATERIA ORGÁNICA EN CERES

 

                Imaxe de Ceres tomada pola sonda "Dawn" / NASA

 

Unha das grandes preguntas sobre a vida na Terra é como apareceron os océanos e os compostos orgánicos que necesitaba para florecer. Na orixe do Sistema Solar, o embrión do noso planeta estaba tan preto do Sol que non se podían formar auga líquida nin algúns compostos orgánicos. Só máis aló da chamada liña de neve, na parte exterior do cinto de asteroides, dábanse as condicións necesarias. Os ingredientes básicos para a vida puideron ser, en orixe, alieníxenas, pois é probable que gran parte da auga que alberga o planeta e posiblemente compostos de carbono chegasen a bordo de asteroides ou cometas formados máis aló da liña de neve.

Un novo estudo publicado na semana pasada reforza esa teoría. A sonda Dawn da NASA atopou compostos orgánicos na superficie de Ceres, un planeta anano do cinto de asteroides situado entre Marte e Xúpiter. Desde que a nave chegou a este corpo de 950 km de diámetro na primavera de 2015, os seus instrumentos demostraron que contén auga xeada, compostos hidratados. Ata podería esconder un océano subterráneo.

Para este estudo, a sonda analizou unha zona duns 1.000 km² ao redor de Emutet, un cráter duns 50 km de diámetro. Os espectrómetros de luz visible e infravermella detectaron a presenza de materia orgánica alifática, composta por átomos de carbono e hidróxeno. A resolución das medicións non permite determinar de que elementos se tratan, pero os responsables da misión apuntan a que podería tratarse de asfaltita ou kerita, hidrocarburos similares ao alcatrán.

No estudo publicado en Science, os responsables da misión sinalan que é improbable que eses compostos chegasen polo impacto dun asteroide, pois desaparecerían coas altas temperaturas do choque. Ademais, a súa distribución pola superficie non cadra cunha orixe externa. Todo isto apunta a que Ceres, un corpo que foi planeta, asteroide e agora o planeta anano máis próximo á Terra, cuxa superficie gris comparábase co inerte formigón, resulta ter minerais hidratados, auga xeada, carbonatos, sales e materia orgánica, unha “contorna de química complexa” favorable para a aparición de vida.

As deteccións da sonda Dawn, á que quedan cinco meses de misión ao redor de Ceres, supoñen unha confirmación de que asteroides e cometas conteñen abundante auga, así como compostos precursores da vida.

FONTE: Xornal El País/Ciencia

UNHA PONTE DE ESTRELAS ENTRE AS NUBES DE MAGALLANES

 

As Nubes de Magallanes, as dúas galaxias satélites máis grandes da Vía Láctea, parecen estar conectadas por unha ponte estelar que se estende 43.000 anos luz, segundo informou un equipo internacional de astrónomos liderado por investigadores da Universidade de Cambridge (EE. UU.) O incrible achado foi publicado na revista Monthly Notices of the Royal Astronomical Society e baséase no censo estelar galáctico realizado polo Observatorio Espacial Europeo Gaia.

A misión Gaia remitiu de datos dunha calidade sen precedentes: un catálogo das posicións e o brillo dun billón de estrelas da nosa galaxia, a Vía Láctea, e os seus arredores. O que Gaia enviou á Terra é único pois ten maior campo de visión que o telescopio espacial Hubble e pode cubrir todo o ceo no canto dunha pequena porción.

Gaia varre todo o ceo en menos dun mes, polo que é capaz de rastrexar os seus cambios co tempo. Así, os expertos concentráronse na área ao redor das Nubes de Magallanes e empregaron os datos de Gaia para seleccionar estrelas pulsantes dun tipo particular: as chamadas RR Lyrae, moi antigas e non evolucionadas químicamente. Como estas estrelas estiveron desde os primeiros días da existencia das Nubes, ofrecen unha visión da historia desta curiosa parella cósmica.

Ao redor da Vía Láctea, as nubes son os exemplos máis brillantes e máis grandes de galaxias satelitales ananas. Coñecidas pola humanidade desde os albores da historia, as Nubes de Magallanes representaron un enigma ata a data. Grazas ás estrelas RR Lyrae puideron trazar a extensión da Gran Nube de Magallanes, descubrindo que esta posuía un "halo" de baixa luminosidade difusa que se estendía ata 20 graos desde o seu centro. En ausencia dunha órbita, os investigadores atoparon algo asombroso: unha corrente estelar.

As correntes de estrelas fórmanse cando un satélite (unha galaxia anana ou un cúmulo de estrelas) comeza a sentir a forza de marea do corpo ao redor do cal orbita. As mareas gravitacionales fan que se cren pequenas rexións onde a atracción gravitacional do satélite é equilibrada pola atracción do hóspede, deixando cada estrela unha pegada luminosa que dá pistas da órbita.
 

FONTE: Revista Muy Intersante

ESTRATEXIA DO GECKOS

 

Os geckos ou salamanquesas son pequenos lagartos rápidos e áxiles, pero algunhas especies contan ademais con outra característica que lles axuda a escapar dos seus depredadores. Os seus corpos están recubertos por unhas escamas, parecidas ás dos peixes, que se desprenden con facilidade cando senten ameazados, dándolles certa vantaxe para fuxir.

Coñécense varios geckos con este tipo de escamas sobre a súa pel, aínda que no norte de Madagascar un equipo de biólogos atopou ao mestre nesta estratexia de escape: unha nova especie que non só conta coas escamas máis grandes que viron nestes lagartos. Tamén se rexeneran máis rápido do que se consideraba habitual nestes animais.

Tras estudar en profundidade este réptil e pasalo polo escáner, un equipo alemán publica esta semana na revista Peer J os detalles da morfoloxía de Geckolepis megalepis, como foi bautizado.

Esta salamanquesa mide uns sete centímetros de lonxitude, aínda que a súa cola alcanza os oito centímetros. Aliméntase de insectos e outros artrópodos. Os seus hábitos nocturnos e as características do seu hábitat (vive nunhas formacións cársticas chamadas tsingys, con cavernas e fisuras formadas en pedra calcaria), propiciaran que pasase desapercibido. Os biólogos observaron, ademais, que o gran tamaño dos seus escamas axuda a que se desprendan máis rápido, pois están unidas ao seu corpo dunha forma moi sutil. Segundo cren, as escamas grandes caen antes que as de menor tamaño.
Baixo as escamas teñen unha especie de segunda pel que tamén se perde durante ese proceso. A habilidade dos geckos con escamas para escapar dos seus depredadores supuxo un gran reto para os científicos que tentaron investigalos, pois sempre tiveron moitas dificultades para poder cazalos e estudalos sen que perdesen toda a súa pel. Os primeiros que estudaron a estes huidizos réptiles tiveron que recorrer ao algodón para atrapalos sen apenas tocalos. Agora usan bolsas de plástico, pero igualmente resulta moi difícil que non se desprendan dos seus escamas. Clasificalos tamén resulta complicado. De feito, aínda que ata hai poucos anos pensaban que só había tres ou catro especies, o seu estudo revelou que hai unhas 13 liñaxes xenéticos claramente diferenciados.
As escamas que se desprenden da pel son un exemplo das numerosas estratexias de camuflaxe e fuxida que a natureza ofrece aos réptiles. Por exemplo, a moitos lagartos cáeselles a cola cando son atrapados. As súas cores tamén lles axudan a camuflarse en distintas contornas, ben para sorprender ás súas presas ou para evitar converterse na dun depredador.

FONTE: Xornal El Mundo/Ciencia.

O ACESTRO HUMANO MÁIS ANTIGO

Reconstrucción artística do fósil do Saccorhytus coronario / S. CONWAY MORRIS/JIAN HAN

Unha pequena criatura mariña identificada a partir de fósiles atopados na provincia de Shaanxi, no centro de China, pode ser o antepasado coñecido máis antigo dos seres humanos. Así o consideran os investigadores que atoparon os restos dunha curiosa criatura microscópica, con forma de bolsa, que viviu hai uns 540 millóns de anos.

Os expertos bautizárona Saccorhytus, debido á súa fisioloxía similar á dun saco, con corpo elíptico e unha boca grande. A especie é nova para a ciencia e foi identificada grazas microfósiles. Considérase que é o exemplo máis simple dunha ampla categoría biolóxica chamada deuteróstomos que abarca un número de subgrupos onde se inclúen os vertebrados.

O estudo foi publicado na revista Nature, e se as conclusións obtidas polo equipo internacional de científicos son correctas é posible que Saccorhytus sexa o antepasado común dunha enorme variedade de especies, ademais do primeiro paso no camiño evolutivo que levou ao xurdimento dos seres humanos.

Con todo, para algúns investigadores resulta pouco probable que os humanos modernos procedan desta familia debido a que o Saccorhytus tiña aproximadamente un milímetro de tamaño e entre as súas características os investigadores foron incapaces de atopar evidencia algunha de que o animal tivese ano.

A maioría dos outros primeiros grupos de deuterostomados datan de hai entre 510 e 520 millóns de anos, cando xa empezaran a diversificarse non só nos vertebrados, senón tamén en equinodermos (estrelas de mar e ourizos de mar) ou hemicordatos (vermes landra). Esta diversificación dificultou pescudar como podía ser un antepasado común.

O equipo conseguiu reconstruír a imaxe de como fora o Saccorhytus utilizando a tecnoloxía da tomografía computarizada, o que revelou trazos e características similares cos deuterostomados actuais.

Durante o período cámbrico temperán, a rexión de Shaanxi estaría baixo o mar e ao ser tan pequeno o Saccorhytus probablemente vivía entre grans individuais de sedimento no leito mariño. O estudo suxire que o seu corpo era bilateralmente simétrico, unha característica herdada por moitos dos seus descendentes.

Con todo, a característica máis sorprendente para os autores do estudo foi a súa forma primitiva de alimentarse e o enigma de como expulsaba logo o residuo resultante, este animal tiña unha broca grande pola que engulía os alimentos pero os investigadores non puideron atopar ningunha evidencia de que a criatura tivesen un recto ou ano.

Ademais, a presenza de pequenas estruturas cónicas no seu corpo, as cales poden permitir sacar do seu corpo a auga que tragaba, poden ser o precursor evolutivo das branquias que agora vemos nos peixes.

Os achados tamén apoiaron unha teoría coñecida como o "reloxo molecular", unha técnica para datar a diverxencia de dúas especies a partir do número de diferenzas entre a súa información xenética. En principio, canto máis tempo evolucionaron dous grupos por separado, maior será a diferenza biomolecular entre eles.

Por desgraza, apenas hai fósiles dispoñibles antes de que o saccorhytus retorcésese na area que posibiliten realizar a técnica do "reloxo molecular". Algúns investigadores teorizaron que isto se debe a que antes de certo punto moitas das criaturas eran simplemente demasiado pequenas para deixar un rexistro fósil.

FONTE: Xornal ElMundo/Ciencia

RESTOS DO SUPERCONTINENTE GONDWANA

Localización do "continente perdido" / Imaxe: Nature Communications.

Baixo as augas cristalinas da illa Mauricio dormen desde hai millóns de anos os restos dun continente perdido, que nada ten que ver coas ilusións da Atlántida. Un grupo de científicos confirmou o achado baixo o océano Índico de rastros da desintegración do supercontinente Gondwana, hai 200 millóns de anos, para debuxar a actual face da Terra. O descubrimento produciuse a partir de que sobre a superficie de Mauricio, unha illa volcánica moza, de apenas nove millóns de anos de idade, había rocas (circonio) que databan de hai 3.000 millóns de anos. E iso non era normal.

Os restos achados agora baixo o océano Índico (e sobre Mauricio) son un pedazo de cortiza que foi posteriormente cuberto por lava mova durante as erupciones volcánicas na illa. Os investigadores están convencidos de que se trata dunha pequena peza do continente antigo, que rompeu desde a illa de Madagascar, cando África, a India, Australia e a Antártida separáronse e formaron o océano Índico, segundo unha investigación que se publicou en Nature Communications.

Os circonios son minerais que se producen principalmente en granitos dos continentes. Conteñen trazas de uranio, torio e chumbo, e debido ao feito de que sobreviven moi ben ao proceso xeolóxico, conteñen un rico rexistro de procesos xeolóxicos e poden datarse con gran precisión.

Esta non é a primeira vez que circonios de miles de millóns de anos atopáronse na illa. Un estudo feito en 2013 atopou rastros do mineral na area da praia. Con todo, este estudo recibiu algunhas críticas, incluíndo que o mineral podería ser soprado polo vento, ou levado nos pneumáticos do vehículo ou os zapatos dos científicos.

Gondwana era un súper continente que existía hai máis de 200 millóns de anos e que contiña rocas de 3.600 millóns de anos, antes de dividirse no que hoxe son os continentes de África, América do Sur, Antártida, India e Australia. A división produciuse debido ao proceso xeolóxico da tectónica de placas. Este é o proceso onde a conca do océano está en movemento continuo, e móvese entre 2 cm e 11 cm por ano. Os continentes montan sobre as placas que compoñen o fondo oceánico, o que provoca o movemento dos continentes.

FONTE: Xornal El País/Ciencia

OS DETECTORES SÍSMICOS DOS SAPOS

Sapo corredor (Bufo calamita) / Imaxe:blog.educastur.es

Un equipo de investigadores descubriu a utilidade dos detectores sísmicos que teñen os sapos e ras nunha parte do oído interno. Ata agora coñecíase a existencia destes órganos, pero non así o seu valor adaptativo, é dicir, para que o usan estes animais, por que o conservan e a súa utilidade para a supervivencia ou a reprodución. Os investigadores fixeron un experimento nas dunas de area do Parque Natural de Doñana con dúas especies de anfibios distintas, sapos de espuelas (Pelobates cultripes) e sapos corredores (Bufo calamita). O equipo comprobou que ambas as especies utilizan a súa capacidade sísmica para saber cando chove fóra dos seus agochos baixo terra, onde permanecen durante o día e nas épocas de seca, e poder saír á superficie para alimentarse. Os resultados deste estudo foron publicados na revista Current Biology.

O oído interno do sapo conta con tres partes fundamentais. A primeira delas é a que percibe as frecuencias dos sons, é dicir, as vibracións do aire. Pero o oído interno desta anfibios conta con outras dúas partes dotadas de células sensoriais que perciben frecuencias moi baixas, como as vibracións do substrato ou chan, cuxa utilidade se descoñecía. Para facer o experimento, o equipo desprazouse unha primeira vez a Doñana en época de choivas para gravar o son e poder reproducir as vibracións que emite a auga de forma artificial.

Un ano despois, en 2013, os científicos volveron a Doñana para instalar unha serie de cercados que deseñaran previamente. Despois, o equipo capturou e introduciu nos cercados a 64 exemplares en total, de forma que os anfibios estivesen nas súas condicións naturais, pero localizados e controlados. "Non os trasladamos, só necesitabamos saber onde estaban, cantos eran e que non se escapasen", conta Rafael Márquez, autor principal do estudo, que leva traballando con anfibios desde 1987. "Hai que facelo todo no outono, despois da estivación. Na natureza, os sapos e ras pasan todo o verán enterrados, ata máis de medio metro de profundidade, e cando chegan as primeiras choivas é cando saen a comer, fórmanse as charcas e empezan a reproducirse. Nesa época están activos de noite e enterrados de día", conta Márquez.

O equipo organizou os cercados de forma que houbese dous grupos separados e diferenciados para realizar o experimento. Este consistiu en expoñer a un dos dous grupos ás vibracións artificiais xeradas a 10 centímetros de profundidade durante un prazo de dúas horas nunha noite sen choiva natural. Nese tempo saíu a maioría dos exemplares, tanto os do grupo experimental como os de control. Pero as ras do grupo experimental saíron ao redor de 26 minutos antes que as que non recibiron ningún estímulo. O equipo repetiu o experimento a seguinte noite sen choiva pero intercambiando os grupos e os resultados foron similares. "Iso demóstranos que os sapos percibiron as vibracións, que as interpretaron como choiva e que utilizaron esa capacidade sísmica que teñen no seu oído", sinala Márquez. Tras medilos e pesalos, todos os sapos foron liberados despois do experimento sen saír nunca do seu hábitat.

Ata agora, considerouse a estes anfibios exclusivamente acústicos. Unha explicación alternativa a por que saían da terra cando estaba a chover era porque se desen conta de que chovía coas filtracións de auga. "Pero baixo terra eles xa están nunha zona da area que está mollada e saturada de auga. É moito máis eficiente para eles usar as vibracións para saber cando chove fóra e poder saír", conta Márquez. O científico asegura que o seu estudo abre novas vías de investigación, como a medición do impacto que teñen as vibracións do chan xeradas polas actividades humanas nestes animais.

FONTE: Xornal El País/Ciencia