Dársena de Axpe, en Bilbao, en 1993 / Imaxe: Carlos Cán/elpais.com
Polo seu interese reproduzo o artigo integro de Miguel Ángel Criado, publicado onte, domingo, 27 de maio, no xornal El País.
Na cala de Tunelboka, en Getxo (Bizkaia), hai unhas rochas que atraparon o enxeño humano. De recente formación, entre a area cementada inclúen materiais de refugallo do pasado industrial de Bilbao, como escorias do mineral de ferro ou anacos do ladrillo usado nos altos fornos. Son rochas naturais, si, pero tamén verdadeiros tecnofósiles dunha época que está a comezar, o Antropoceno, onde os humanos están a dar forma ao seu destino e ao de todo o planeta.
"Estas rochas son un destacable exemplo do Antropoceno, que se caracteriza pola radical transformación dos ecosistemas terrestres pola actividade humana", di a investigadora da Universidade de Queensland (Australia) Nikole Arrieta. Desde 2008, e como parte do seu doutoramento, Arrieta estudou este tipo de rochas, coñecidas como beachrocks, primeiro en España, agora en Australia. Aínda que o máis probable é que a erosión acabe disolvéndoas, unha Nikole Arrieta do futuro estudaríaas "como calquera outro xacemento xeolóxico e utilizaría as evidencias materiais aí atopadas para reconstruír a actividade humana da devandita época, que son moitas e non unicamente industriais: atopamos antigas botellas de cervexa, envases lácteos e de lixivia, pneumáticos, calzado, redes e unha infinidade de materiais máis", engade a científica vasca.
As rochas de Tunelboka son só unha minúscula parte dos datos, feitos e fenómenos que testemuñan a chegada do Antropoceno. Nuns séculos, as actividades humanas crearon dous centos de novos minerais, algo para o que a natureza necesitaría millóns de anos. En Europa, hai cemento ou asfalto a menos de 1,5 quilómetros de calquera parte. No mundo, a agricultura, a minería ou a urbanización transformaron xa o 75% da superficie terrestre. Sobre ela, está en marcha a sexta gran extinción (a quinta foi a dos dinosauros), cun ritmo de desaparición de especies 100 veces maior desde o século XX. No aire, a concentración de CO2, principal axente do quecemento global, vai camiño de dobrarse dende a Revolución Industrial. Na auga, o plástico e os refugallos que xeran humanos chegaron ata os polos ou o máis profundo da fosa das Marianas.
Para moitos científicos, o problema non é o canto, senón cando comezou a nova época. "Propuxéronse diferentes datas de inicio para o Antropoceno, en boa medida porque xurdiron distintos conceptos, ás veces que se solapan, desde distintos grupos do mundo académico de diferentes disciplinas", di o profesor Jan Zalasiewicz, do Departamento de Xeoloxía da Universidade de Leicester (Reino Unido). Zalasiewicz é tamén membro do Grupo de Traballo sobre o Antropoceno (GTA), ao que a Comisión Internacional de Estratigrafía encargou determinar (nunha primeira fase) se o impacto humano sobre o planeta merécese que lle poñan o seu nome (Anthropos, humano en grego) á porción da cronoloxía terrestre que parece estar a comezar.
"No GTA estamos a traballar no que poderiamos chamar o Antropoceno xeolóxico como unha unidade distintiva da historia da Terra", comenta Zalasiewicz. Unha na que o foco está en "as probas dun cambio a gran escala, máis ou menos sincrónico, respecto das condicións do Holoceno [a época xeolóxica previa, iniciada fai uns 11.700 anos, tras a última glaciación]. Un cambio que queda gravado nos estratos máis recentes por medio de diversos marcadores físicos, químicos e biolóxicos, como os plásticos ou a radioactividade".
A decisión final e formal sobre o novo período da historia terá que tomala a Comisión Internacional de Estratigrafía, dependente da Unión Internacional de Ciencias Xeolóxicas. E da mesma forma que o seu obxecto de estudo abarca miles ou millóns de anos, estes científicos necesitan o seu tempo. Sobre esa base, o GTA propuxo en 2016 que o momento que separa o Holoceno do Antropoceno, o pasado do futuro, podería situarse a mediados do século XX. É entón cando se precipita a chamada gran aceleración: o crecemento da poboación humana explota, as altas taxas de urbanización dos países ricos esténdense aos pobres, o comercio mundial intensifícase, aparece o turismo de masas... Todo iso deixará unha marca directa ou indirecta no estrato. Pero o sinal definitivo, a estaca dourada, como a chaman os xeólogos, do novo tempo poderían ser os isótopos radioactivos procedentes dos ensaios das bombas nucleares, cuxo rastro durará uns 4.500 millóns de anos, tantos como ten a Terra. Así que o Antropoceno debeu de empezar o 16 de xullo de 1945, cando EE UU fixo explotar a primeira bomba, Trinity, en Alamogordo, Novo México.
"Se pensamos en termos simbólicos ou políticos, todo puido empezar co cambio climático, a Revolución Industrial ou mesmo o intercambio colombino, pero persoalmente quédome cos isótopos", di o profesor da Universidade de Málaga Manuel Arias. A desintegración da materia, o seu dominio por parte humana, é para Arias unha especie de culmen "dun proceso de avance tecnolóxico iniciado coa Revolución Industrial, dunha relación dos humanos co natural que sempre foi agresiva". O profesor Arias non é xeólogo, xeógrafo ou ecólogo, dá clases de ciencia política. Hai uns meses publicou o libro Antropoceno. A política na era humana (editado por Taurus). A mera publicación dun libro con ese título por un politólogo, por alguén alleo ás ciencias da natureza, mostra a relevancia que está a acadar esa idea, aínda informal, de que os humanos están a entrar nunha nova época da que son, ao mesmo tempo, os seus creadores, os seus protagonistas e, para os máis pesimistas, as súas vítimas.
Os trazos que mellor definen o novo tempo son o abanico e a escala de impactos e transformacións que sufriu e está a sufrir o planeta e a natureza que lle dá vida. É certo que os humanos levan modificando a Terra desde o mesmo instante no que aprenderon a cultivar os primeiros cereais e legumes na terra, ao comezo do Holoceno. Pero esas alteracións locais son hoxe globais e probablemente xa non teñan volta atrás. O traspaso desa porta ou limiar sería tamén outra proba máis da chegada e irreversibilidad do Antropoceno.
A comezos de semana, a revista científica PNAS publicaba un estudo sobre a biomasa, a parte orgánica, que ten vida, existente no planeta. Case ningún dato é novo, pero lidos todos xuntos apabullan: aínda que os humanos imos camiño da cifra dos 8.000 millóns de persoas, apenas supoñemos o 0,01% da biomasa terrestre. Aínda así, algo tan minúsculo provocou que, desde o espertar das primeiras civilizacións humanas, hai só uns milenios, desaparecesen o 83% dos animais salvaxes, o 80% dos mamíferos mariños, a metade das plantas do edén orixinal ou o 15% dos peixes. O drama cobra todo o seu sentido humano ao repasar os datos da vida que queda: o 70% das aves do planeta son de granxa e o 60% dos mamíferos se crían en cortellos. Só o 4% destes últimos viven en estado salvaxe, o resto é vida domesticada; a porcentaxe que falta é o que lle corresponde aos humanos. O principal autor do estudo, o profesor Ron Milo, do Instituto Weizmann de Ciencias (Israel), dicía ao diario británico The Guardian: "Espero que todo isto mostre á xente unha perspectiva sobre o papel tan dominante que a humanidade xoga agora no planeta".
Esta intromisión e modificación humana da natureza acabou coa tradicional separación entre o natural e o social. A natureza entendida como a vían os exploradores románticos do XIX, remota, exótica, limpa das inmundicias, salvaxe..., deu paso a unha natureza híbrida que empeza nos parques urbanos e acaba na reserva da biosfera máis valiosa. Que hai máis híbrido, máis perturbador, que o feito de que as escasas rexións do planeta relativamente prístinas o sexan precisamente porque os humanos decidiron conservalas? Para o ecólogo mexicano Gerardo Ceballos, director do Laboratorio de Ecoloxía e Conservación de Fauna Silvestre da UNAM, "o impacto dos humanos sobre a vida salvaxe nos últimos 100 anos é tan grande que perdemos a maioría dos mamíferos que sobreviviron á transición do Pleistoceno ao Holoceno". Neste sentido, os humanos están a ter o efecto que no pasado tiveron cataclismos como as glaciaciones ou algún que outro meteorito.
Con todo, hai quen considera que o novo tempo, o dos humanos (o sufijo -ceo vén do grego novo), aínda non chegou. A moitos científicos parécelles pretencioso denominar un período xeolóxico co nome dun dos seres que o viven por moi humano que sexa. Outros recoñecen o papel central da nosa especie, pero, engaden, é un rol que os humanos levan exercendo polo menos desde que as benignas condicións climáticas que iniciaron o Holoceno favoreceron a expansión humana. É dicir, este novo tempo empezaría tras a última glaciación e non coa primeira bomba atómica.
Esa é a tese do xeólogo estado-unidense George Klein, falecido recentemente. Xa no título dun dos seus últimos escritos déixao claro: Antropoceno. Cal é a súa utilidade xeolóxica? (Resposta: ningunha). Neste texto, Klein recoñece os impactos humanos, pero dubida de que sexan realmente globais e menos aínda perdurables no tempo. "Cal é o potencial de conservación a longo prazo de calquera dos criterios que definirían o chamado Antropoceno? Probablemente sexa pequeno xa que a maioría dos estudos que recollen probas das alteracións humanas fixéronse en áreas xeomórficas que son na súa maioría erosionables". Pero que rochas como as de Tunelboka desaparezan sen deixar rastro non fará que se borre o impacto dos altos fornos, dos traballadores que os facían funcionar, do capital amasado con aquela industria, de toda a historia humana e natural que hai detrás delas.
A outros científicos, na súa maioría sociais, o que lles incomoda é o nome e o que poida esconder detrás. A profesora de historia da Universidade de Stanford (EE UU) Gabrielle Hecht publicou en febreiro un ensaio no que, partindo da realidade africana, do verdadeiro papel dos africanos nos cambios globais, preguntábase polos protagonistas ou causantes do Antropoceno. "O que critico é unha noción do Antropoceno que atribúe o cambio ecolóxico a toda a humanidade, sen ter en conta a xeopolítica ou as dinámicas de poder da desigualdade".
Como sucede co cambio climático (quizá a proba definitiva da nova época), boa parte da comunidade científica insiste en que a repartición de responsabilidades debe de ser desigual posto que, tanto no quecemento como nos perfís máis duros do Antropoceno, as sociedades occidentais e o seu progreso teñen máis que ver que as comunidades tradicionais de África, Asia ou América. "Creo que esta versión do Antropoceno serve para perpetuar a idea de que bastarán unhas solucións tecnolóxicas para remediar a situación actual do planeta, parches que a miúdo son ideados e deseñados por científicos e enxeñeiros do norte e ofrecidos ao conxunto do sur como a solución sen ter en conta o coñecemento, necesidades e medio ambiente locais", sostén Hecht.
Con todo, a tecnoloxía aparece como unha das solucións aos problemas da nova era. No seu libro, o profesor Arias recolle os dous camiños alternativos que teñen os humanos ante si. Por unha banda, acelerar, aproveitar a inventiva humana, a ciencia e a tecnoloxía para saír da lameira. Polo outro, todo o contrario, botar o freo, reducir o ritmo de crecemento económico e rebaixar así o abuso dos recursos naturais e, se é necesario, xubilar o capitalismo. Pero o decrecemento non parece unha idea atractiva. Arias recolle un fragmento dun libro escrito polo profesor da Universidade de Leeds (Reino Unido) Jeremy Davies. En The Birth of the Anthropocene, Davies escribía: "Rematado o Holoceno, se queremos preservar os dereitos e praceres civilizados dos que gozamos durante aquel, non digamos estendelos xenerosamente a máis persoas, será necesario adaptalos a unhas condicións ecolóxicas radicalmente alteradas. Velaquí o problema político do Antropoceno".
A necesaria adaptación terá que partir da disolución da dicotomía tradicional entre o público e o privado. Arias exprésao así: "Accións consideradas tradicionalmente como privadas —ducharse, comer, conducir, ter fillos— xeran agora consecuencias públicas, na medida que contribúen á disrupción duns sistemas planetarios dos que depende a vida de todos". Para resolver este problema, o filósofo e profesor da Universidade de Nova York Dálle Jamieson cre necesaria unha nova ética. "Nun mundo no que conducir para recoller á túa filla do partido de fútbol contribúe ao cambio climático, temos que afrontar o feito de que a distinción liberal entre esfera pública propia para a acción do Estado e unha esfera privada onde podo facer o que queira xa non se mantén. Ou refacemos a distinción ou a abandonamos en favor dalgunha outra que preserve os valores de liberdade". É tan fácil, segundo el, como "aliñar as nosas accións cos nosos valores".
