ZONA VERDE

O biólogo galego que percorre o mundo: 300 incribles imaxes da natureza en máis de 70 destinos

Gonzalo Mucientes posa co seu libro El Naturalista Impaciente / Gonzalo Mucientes

Cando se pensa nos requisitos dunha expedición, veñen á mente a necesidade de preparar o material adecuado, de aprovisionarse cos víveres pertinentes ou establecer o itinerario máis eficiente. Con todo, en raras ocasións se valora do mesmo xeito un aspecto que resulta tan importante como os anteriores: a vontade e determinación de levar a cabo dita exploración. O biólogo galego Gonzalo Mucientes pon o foco nesta cuestión no seu último libro El Naturalista Impaciente, unha obra que recolle máis de 300 imaxes de fauna e flora tomadas en viaxes que engloban máis de 70 destinos coa fin de reconectar coa curiosidade naturalista.

A súa inclinación cara á natureza vénlle de novo: “Fun biólogo dende pequeniño; era un naturalista que accedía aos animais e insectos que tiña preto de casa”. Logo, os seus estudos e diferentes campañas de exploración levárono a especializarse no comportamento de depredadores oceánicos. En concreto, tomou especial interese nos tiburóns peláxicos, especialmente o marraxo azul (Isurus oxyrinchus) e a quenlla (Prionace glauca).

Un viaxeiro ten moitos riscos en común cun naturalista. Mucientes establece unha clara relación entre a súa profesión e a súa maneira de ver o mundo: “Un é o que é e non pode deixalo de lado cando viaxa. Eu identifícome moito coa curiosidade innata que caracteriza aos grandes naturalistas dos séculos XIX e XX“. En concreto, o investigador sinala a Wallace (codescubridor da orixe das especies por selección natural xunto a Darwin) e a Edward Owen Wilson, un dos pais da sociobioloxía.

Cando pensa nos motivos que o levaron a escribir El Naturalista Impaciente, confesa que o libro naceu hai moito tempo, moito antes incluso de coller a forma dunha publicación. “Comecei a escribir o libro haberá 10 anos, pero recolle experiencias de hai máis de 20“, declara Mucientes. A idea formouse na súa cabeza cando valorou que, talvez, podería usar as súas fotografías e notas de campo para reconstruír a súa ruta e permitir, con iso, que outras persoas emprendan un camiño similar.

“Son viaxes sinxelas a nivel de iniciación e de loxística, que calquera de nós podemos facer se nos organizamos ben”. E aquí está a clave: a súa obra busca inculcar a curiosidade polo mundo natural e animar a iniciar unha viaxe naturalista “sen ter un grande apoio financeiro detrás“. Mucientes incita a lectores e lectoras a ilusionarse, e comparte: “Cando penso nunha nova viaxe a buscar outras especies, éntrame ese formigo interno, eses nervios previos a organizalo” e mesmo engade que esa emoción parecera ata acentuarse co tempo.

Despois de tantas viaxes, hai experiencias que non esquece. Unha delas aconteceu en Marrocos, no Alto Atlas, cando un compañeiro e el acamparon no deserto e espertaron cun bo susto. “Á mañá seguinte, decatámonos de que nos roubaran: desapareceunos toda a documentación, a cámara, os prismáticos, o diñeiro, e prácticamente toda a roupa. Quedei co posto”, lembra. Por sorte, puideron recuperar gran parte das súas pertenzas. “Foi un alivio. Perder a cámara ou os prismáticos sería terrible, porque era o inicio da miña carreira e non tiñamos un duro“, explica.

Ao reflexionar sobre a relación cos entornos naturais, Mucientes ten claro que se está perdendo contacto coa natureza: “É algo que pasa e que xa leva tempo pasando”. Con todo, ve esperanza. Despois da pandemia percibiu unha repunta na apreciación pola natureza. “A poboación expandiuse cara a zonas nas que antes saía a pasear e non atopaba a ninguén”, di.

O investigador explica que o tempo é crucial nesta ecuación: “Pensamos que é eterno, e non o é. Por iso, debemos investir o tempo que podemos en reconectar coa natureza”. Apunta á divulgación científica como un factor imprescindible na difusión da necesidade de reconexión. “Este libro, non sendo un libro científico, divulga sobre o valor da diversidade e as marabillas naturais ás que podemos acceder e, dende o meu punto de vista, debemos conservar”, defende.

Recorda que non debemos ir moi lonxe para atopar grandes xoias dende a mirada naturalista: “O Parque Natural das Illas Atlánticas, as Fragas do Eume, o Invernadeiro, o Xurés, o macizo central ourensán… Son zonas moi interesantes dende o punto de vista naturalístico”. En definitiva, asegura que se pode admirar a natureza, mesmo a máis afastada, con “moi poucos recursos e tendo ganas. Tamén tendo tempo. Ou buscándoo”.

Algunhas fotografías incluídas en “El Naturalista Impaciente”

FONTE: Noelia Gallego/gciencia.com

Nova ameaza para a píllara das dunas: as chuvias intensas reducen a súa supervivencia

A píllara das dunas é unha ave catalogada como vulnerable no Catálogo galego de especies ameazadas de Galicia / Wikimedia Commons

A píllara das dunas (Anarhynchus alexandrinus) é unha ave catalogada como vulnerable no Catálogo galego de especies ameazadas de Galicia, cun risco moi alto de extinción en estado silvestre. Trátase dunha especie que nidifica sobre todo en praias areosas con pouca cobertura vexetal, como os sistemas dunares. Por iso, entre as causas do seu estado crítico atópanse a perda de hábitat, a presión turística durante os meses de verán (coincidindo coa súa época de reprodución, entre marzo e agosto), a presenza de cans e os sistemas de limpeza dos areais. Con todo, súmase agora un factor ata o de agora pouco coñecido que pode afectar á súa supervivencia: as precipitacións.

Un estudo liderado polo Departamento de Zooloxía da Universidade de Santiago de Compostela (USC) en colaboración con ornitólogos independentes, e publicado en Birds, revela que as condicións meteorolóxicas máis adversas reducen a supervivencia anual aparente da píllara das dunas, o que pode “provocar cambios nas súas tendencias poboacionais”, segundo sinala a investigadora. Este feito resulta especialmente relevante en praias galegas, como A Lanzada, cun clima caracterizado pola elevada frecuencia de precipitacións.

“A poboación está en declive, aínda que nos últimos anos houbo un lixeiro aumento”, indica Gestoso. Este incremento responde aos obxectivos do Plan de conservación da píllara das dunas da Xunta de Galicia, aprobado en 2014, que inclúe medidas como a instalación de gaiolas de protección para os niños, limitacións no acceso de animais domésticos sen correa e o control de determinadas actividades deportivas e de limpeza. Con todo, esta investigación, que abrangue case tres décadas de observación, permite analizar a evolución da especie a partir de 375 exemplares adultos rexistrados en 62 praias da costa noroeste peninsular, utilizadas para a cría e/ou invernada.

O estudo analiza a supervivencia da especie en función da precipitación anual acumulada e do número de días con refachos de vento superiores aos 60 quilómetros por hora. Os resultados amosan unha influencia negativa das precipitacións sobre a supervivencia da píllara das dunas. “A supervivencia foi menor entre 2012 e 2014, coincidindo cun período de condicións climáticas extremas na costa galega, con abundantes tormentas“, explica Andrea Gestoso. Como consecuencia, produciuse unha notable diminución no número de parellas reprodutoras. Pola contra, o vento non mostrou un efecto significativo sobre a supervivencia das aves. Non obstante, fenómenos máis intensos, como os furacáns, si poden ter un impacto máis acusado, aínda que son pouco frecuentes en Galicia.

Aínda que o estudo non analiza de forma directa os efectos concretos dos fenómenos meteorolóxicos, Gestoso indica que, en liña con outras investigacións sobre aves, estes poden dificultar a alimentación, aumentar o estrés, obrigar aos desprazamentos ou mesmo provocar a morte. A dispoñibilidade de alimento tamén pode verse afectada, xa sexa pola redución das presas (principalmente crustáceos, lombrigas e moluscos) ou pola dificultade para capturalas debido á baixa visibilidade durante episodios de chuvia. Ademais, estes factores poden influír en distintas fases do ciclo vital da especie, desde a supervivencia dos niños ata a dos exemplares adultos.

Para analizar esta evolución, o equipo realizou censos regulares durante a tempada de cría, entre marzo e agosto, en praias potenciais ou confirmadas, e posteriormente ampliou o estudo ás zonas de invernada. A metodoloxía principal baséase no anelamento, que permite o seguimento individual dos exemplares. “Sempre tratamos de ter anelado o maior número posible de individuos”, sinala a investigadora. Ademais, incluíron rexistros de aves marcadas observadas fóra destas áreas por outros colaboradores.

Os datos meteorolóxicos empregados abranguen o período entre 1994 e 2023, considerando os doce meses de cada ano. Proceden principalmente da rede de estacións da Axencia Estatal de Meteoroloxía (AEMET), especialmente da situada en Fisterra, e foron complementados con información de Cabo Vilán, Estaca de Bares e A Coruña nos anos con rexistros incompletos.

A investigación tamén analiza o impacto de verteduras como a do Prestige. Para iso, diferenciáronse catro fases: o período previo (1994-2002) e tres etapas posteriores (2003-2007; 2008-2015; 2016-2023). “O Prestige provocou unha lixeira diminución“, apunta Gestoso. Ademais, detectouse un efecto negativo na masa corporal das femias, máis acusado ca nos machos.

O cambio climático preséntase como un factor que pode agravar esta situación. Espérase unha maior variabilidade climática, con eventos extremos que inclúan tanto secas severas como precipitacións torrenciais, así como un incremento significativo na frecuencia e intensidade das chuvias na Península Ibérica. “Non podemos atribuír todo ao cambio climático, pero é previsible un aumento das precipitacións extremas“, sinala a investigadora. En Galicia, a isto súmanse as anomalías de temperatura e o quecemento da superficie do mar, factores que favorecen a intensificación das tormentas e que poden ter consecuencias nunha especie xa de por si vulnerable.

“O impacto das precipitacións debe interpretarse en combinación con factores ambientais e antropoxénicos, nunca de forma illada“, sinala Andrea Gestoso. Entre estes destacan o uso intensivo das praias —como o pisoteo dos ecosistemas dunares— e a presenza de cans sen control: “Moita xente non os leva atados; con iso xa se podería avanzar moito”.

A investigación, feita dende Galicia, subliña a importancia do seguimento demográfico a longo prazo para comprender como factores como as precipitacións ou a contaminación costeira inflúen nas poboacións da píllara das dunas ao longo dos anos. Ademais, no caso das verteduras de petróleo, os investigadores reclaman a “implementación de medidas de resposta rápida e restauración do hábitat” a fin de garantir a viabilidade a longo prazo da especie.

FONTE: Andrea Veiga/gciencia.com

O uso inesperado do cabelo humano que está a revolucionar a agricultura e a protección dos océanos

Clic Recycle, unha startup fundada en 2021 pola emprendedora Valérie Itey, está a demostrar que mesmo os residuos máis inesperados e, a priori, inservibles, poden ter un impacto positivo no medio ambiente. O protagonista desta innovación? O cabelo humano.

A idea xurdiu dunha combinación de tradición e tecnoloxía. Antigamente, os campesiños xa utilizaban cabelo e outros restos orgánicos para enriquecer a terra, aínda que de forma rudimentaria. Itey, cunha conexión especial co mundo do viño e as viñas de Bordeus, decidiu modernizar esta práctica, creando un sistema que non só beneficia á agricultura, senón que tamén protexe os océanos.

Cada ano, un salón de salón de peiteado pode xerar ata 40 quilos de cabelo. En lugar de refugalo, Clic Recycle recíclao e convérteo en mantillos naturais para a agricultura. Estes mantillos, feitos de cabelo e fibras vexetais, colócanse sobre a terra para reter a humidade, reducir a erosión e minimizar o uso de pesticidas e fertilizantes químicos.

"Antes os campesiños poñían pelo ao redor das viñas en Bordeus. Cando se recuperaban as uvas, quitábase o pelo tamén. Ao darlle voltas, vimos que había unha boa utilidade: collemos o pelo, mesturámolo con fibras vexetais e isto sérvenos para poñelo na terra. Isto protéxea e mantén as condicións ideais. Antes facíase con plástico biodegradable, pero quedaban moitos restos na terra", conta Itey.

Os beneficios son tanxibles. En viñas e árbores froiteiras, estes mantillos non só melloran a calidade do chan, senón que tamén protexen os cultivos de condicións climáticas adversas e evitan que os animais danen as plantas. Ademais, a súa duración varía entre un e tres anos, dependendo da densidade do material. Para medir o impacto dos seus produtos, Clic Recycle utiliza sensores que monitorizan a humidade e outros parámetros do chan. "Estudos realizados en colaboración con universidades e programas como Green Assist da Unión Europea validaron a eficacia desta solución", asegurou a súa fundadora.

Pero o cabelo non só ten aplicacións na agricultura. Clic Recycle tamén desenvolveu barreiras flotantes feitas de cabelo que absorben aceites, gasóleo e metais pesados en portos e zonas costeiras. Estas barreiras, que funcionan como estruturas tubulares, ancóranse en áreas estratéxicas para mellorar a calidade da auga sen xerar residuos plásticos. "No mar tes que atopar un bo tecido ao redor para que non saia. O pelo pesa e afúndese, así que deseñamos o produto para previlo. Son barreiras de descontaminación que absorben metais pesados e hidrocarburos", sinalou Itey.

A vida útil destas barreiras depende do seu uso. Algunhas están deseñadas para retirarse despois de absorber os contaminantes, mentres que outras poden permanecer na auga a longo prazo. Ademais, os seus sensores integrados permiten medir parámetros como a condutividade e o osíxeno da auga, utilizando intelixencia artificial para prever riscos medioambientais.

FONTE: Álvaro García-Dotor/cadenaser.com

Coñeces os bosques mariños da túa costa? Consúltao neste mapa de Galicia

Captura de pantalla do proxecto "Bosques Mariños", no portal web de Observadores do mar.

A importancia dos hábitats formados por grandes algas estruturais adoita subestimarse; porén, ofrecen refuxio, alimento e estrutura a unha gran diversidade de especies. Ademais, protexen a costa, capturan carbono, osixenan a auga e reforzan a resiliencia dos ecosistemas mariños. E agora podes ver dende a túa casa en que partes da costa hai maior concentración dunhas ou outras especies.

A plataforma Observadores do Mar lanza un mapa interactivo que reúne múltiples proxectos de observación de diferentes especies nun espazo único aberto á participación cidadá. Esta iniciativa está coordinada por diversos centros de investigación mariña do Consello Superior de Investigacións Científicas (CSIC), entre eles o Instituto de Ciencias do Mar (ICM) e o Instituto Español de Oceanografía (IEO), e é supervisada por persoal científico.

O mapa recolle un total de 18 proxectos que os usuarios poden consultar. En total, o espazo interactivo permite a observación das seguintes liñas, tanto en relación con especies concretas como actividades condicionantes da saúde do ecosistema: Atención Corais!, Peixes Exóticos, Alerta Medusas, Crustáceos Decápodos, Peixes Mediterráneos, Aves Mariñas, Algas Invasoras, Pradeiras Mariñas, Familia Signátidos, Proxecto Nacras, Desertos Submariños, Microplastic Watchers, Basura Mariña, Peixes e Quentamento, Quenllas e Raias, Pesca Fantasma, Tartarugas Mariñas e Bosques Mariños.

As contribucións están abertas a calquera punto xeográfico, pero as características do proxecto fan que teña especial seguimento nas zonas terrestres e acuáticas do Mediterráneo e do noroeste peninsular, onde o mapa rexistra máis de 20.000 observacións de múltiples e diversas especies.

En Galicia, a familia dos signátidos (Syngnathidae) é a máis rexistrada, con máis de 400 imaxes recollidas nas costas da comunidade. Os membros desta familia, máis coñecidos como cabaliños de mar, teñen un forte arraigo polo seu entorno e posúen unha mobilidade moi limitada. A sección de Microplastic Watchers tamén conta con amplas contribucións por parte dos usuarios.

“Bosques Mariños” está activo no portal web de Observadores do Mar, onde se poden consultar os protocolos e empezar a colaborar. Hai unha serie de recomendacións que cómpre ter presentes para tomar parte nesta iniciativa: as fotografías deben ir acompañadas sempre da data e a localización e haberá que rexistrar a súa presenza e características, do mesmo xeito que tomar datos básicos da contorna.

Tamén poderán realizaranse seguimentos mediante censos e transectos, anotando de forma sistemática a cobertura e o estado das algas en cada tramo (por exemplo, cada 25 centímetros), indicando se hai bosque ben desenvolvido, algas de menor tamaño ou roca espida, así como a presenza de herbívoros. Todas estas observacións subiranse á plataforma Observadores do Mar para permitir o acceso a outros usuarios.

Ante un escenario cada vez máis preocupante no relativo á conservación dos bosques mariños, Observadores do Mar fai un chamamento á cidadanía: pide información que complemente á obtida polos equipos científicos e contribúa á conservación e recuperación destes ecosistemas. A través da plataforma, calquera persoa pode informar sobre a súa presenza, realizar observacións puntuais ou facer seguimento dun mesmo “bosque".

Podes consultar o mapa interactivo de Observadores do Mar na seguinte ligazón.

FONTE: Noelia Gallego/gciencia.com

A estraña ave en perigo de extinción que naceu en Alemaña, escapou de Cádiz e agora viaxa por Galicia

Exemplar de ibis eremita en Galicia / Gustavo Ferreiro | SEO/BirdLife

A plumaxe negra, a cabeza pelada e vermella, e un pico longo e curvo son as características que identifican o ibis eremita (Geronticus eremita), unha especie considerada rexionalmente extinta segundo a Lista Vermella Europea de Aves 2021. Porrón, grazas ao Proxecto Eremita, centrado na súa reintrodución na provincia de Cádiz, comezaron a asentarse parellas reprodutoras, con exemplares nados xa en liberdade. Un destes individuos trasladouse ata Galicia e, aínda que non é reprodutor, deixa ver a súa singular fermosura na provincia da Coruña ou no Val Miñor, destinos aos que regresa ano. Segundo Gustavo Ferreiro, representante de SEO/BirdLife en Pontevedra, tamén se ten constancia doutro exemplar diferente na comunidade.

“Galicia pode ofrecer hábitats axeitados para alimentarse e vivir con comodidade, aínda que non tanto para reproducirse ” , explica o ornitólogo. O ibis eremita adoita empregar repisas de cantís para aniñar e, aínda que en Galicia existen algúns espazos deste tipo en zonas costeiras, non son determinantes. Pola contra, si conta con áreas abertas para alimentarse, como prados ou descampados onde se achega ao gando para capturar insectos. “Adáptase a contornas preto de núcleos urbanos habitados”, sinala Ferreiro. O clima tamén inflúe: prefire temperaturas máis secas e suaves, malia que antes da súa desaparición habitaba zonas do norte de Europa.

A pesar da súa extinción en Europa, as maiores poboacións mantivéronse no norte de África, concretamente en Marrocos, con arredor de 700 individuos. Co cambio de enfoque dos zoolóxicos cara á conservación, puxéronse en marcha programas de cría en catividade en Austria e Alemaña e, dende 2003, tamén en España a través do Proxecto Eremita en Cádiz, coa colaboración da Junta de Andalucía e entidades como o Zoobotánico de Xerez. “O obxectivo é que volva existir no territorio de forma silvestre“, sinala o voceiro de SEO/BirdLife.

O proceso reintrodución baséase na solta periódica de exemplares. “Como en todas as aves, existe unha elevada mortalidade nos primeiros anos de vida, polo que é necesario compensala”, sinala Ferreiro. Agora, o ibis eremita xa se reproduce de maneira natural, con parellas asentadas en Xerez da Fronteira. Con todo, o proxecto continúa para reforzar a poboación.

O exemplar visto en Galicia procede destas soltas, aínda que é orixinario dun zoolóxico alemán: “Foi un individuo novo que se pegou a viaxe ata aquí”. Este comportamento non é inusual: as aves máis novas tenden a dispersarse antes de regresar ás súas colonias de orixe ao acadar a madurez sexual. Porén, as súas viaxes tamén implican riscos: en agosto de 2019, catro exemplares foron abatidos por un cazador en Montemolín (Badaxoz), o que derivou nun ano de prisión, a perda do permiso de caza e pesca durante 35 meses e 20.000 euros de indemnización para a Junta de Andalucía. “O normal é que un cazador cace toda ave que sabe que pode disparar”, sinala Gustavo Ferreiro, incluídas nos catálogos rexionais.

O ibis eremita é unha especie que adoita achegarse a núcleos de poboación, un comportamento que o ornitólogo galego nos considera o máis axeitado. “É perigoso para calquera especie”, subliña. Explica que, antes de soltar ao exemplar para poder reintroducilo, se evita o contacto directo con persoas para que non se alimente grazas á elas. Así, o exemplar de Galicia probablemente sexa unha ave moza, inexperta, que non relaciona ao humano cunha zona de perigo, a causa de ser criado en ambientes en catividade.

Os primeiros pasos para conservar aves e, concretamente, o ibis eremita, son a sensibilización e información. Gustavo Ferreiro sinala que, se o sector da caza informase mellor aos cazadores de que especies se poden ou non cazar, poderían convivir co resto da fauna. Por outra banda, se es afortunado e tes a oportunidade de ver a este exemplar que sobrevoa Galicia, o máximo consello dende SEO/BirdLife é respetalo e non estresalo. “Se está nun tellado, probablemente estea alimentándose e rematará baixando”, sinala, e engade que “se o vemos nunha zona moi urbana, como un parque, é recomendable non levar ao can solto e non achegarse demasiado”.

Con todo, o caso deste exemplar galego trátase, en palabras de Gustavo Ferreiro, dunha “anécdota illada”. Ao aumentar as poboacións do sur, podería caber a posibilidade de que novos exemplares aparecesen por Galicia, dentro dun contexto de cambio climático, a longo prazo.

FONTE: Andrea Veiga/gciencia.com

As emisións de CO₂ provocarán 10 veces máis impacto no futuro que os danos xa causados

O director executivo de Tesla, Elon Musk, baixa da seu jet privado no aeroporto de Ostende (Bélxica) en febreiro de 2019. Só as emisións dos seus voos privados de 2022 xerarán uns danos dun millón de dólares / Belga News Agency/Alamy Stock Photo (Alamy Stock Photo)

Investigadores da Universidade de Stanford (California, Estados Unidos) fixeron unha analoxía entre as emisións de gases de efecto invernadoiro (GEI) e o lixo. Ambas as son subprodutos de actividades humanas. Ambas as están a xerar serios problemas ao planeta. Ambas as provocan danos que se poden cuantificar en dólares. Ámbalas hai que xestionalas, pero en ambas as hai algúns que non pagan a factura e moitos outros que a sofren. Sobre esta comparación, desenvolvida en Nature, a principal referencia da ciencia, construíron un marco que permite estimar o custo do CO₂ case a nivel individual. O traballo tamén desvela o carácter acumulativo do seu impacto: aos danos xa producidos polas emisións do pasado, haberá que sumar os futuros, que se multiplicarán por 10.

“Cando xeramos lixo, é ilegal tirala onde queiramos, porque facelo supón un custo para os demais”, lembra Solomon Hsiang, coautor do estudo e profesor de ciencias sociais ambientais na Escola Doerr de Sustentabilidade da universidade californiana. “Normalmente, pagamos a alguén para que leve os nosos residuos. O noso legado de emisións de gases de efecto invernadoiro é similar, só que nunca pagamos a factura e segue xerando intereses”, engade.

A idea básica é considerar a emisión dunha unidade de GEI como a creación dun activo que produce un fluxo posterior ou cadea de valor. Só que neste caso é negativo e aquel fluxo, no canto de xerar beneficios e beneficiados, provoca danos e prexudicados. Neste marco, calculan os danos provocados polos gases xa emitidos, os que provocarán no futuro eses mesmos GEI (poñendo o fin da liña temporal en 2100) e, para rematar, os danos futuros das emisións actuais e por emitir.

Segundo os seus cálculos, expresados sempre en dólares, os danos polas emisións van acumulándose. Así, unha tonelada de CO₂ emitida en 1990 causou uns danos estimados en 180 dólares ata 2020. Pero provocará 1.840 ata 2100. En xeral, o impacto futuro dos gases do pasado sobe polo menos unha orde de magnitude, é dicir, polo menos 10 veces máis. “Mentres se emita unha tonelada de dióxido de carbono, seguirase producindo quecemento global, e ese quecemento provocará danos”, di Marshall Burke, tamén profesor de ciencias sociais ambientais de Stanford, e primeiro autor do estudo, nunha nota.

O impacto dos GEI segue un patrón xeográfico desigual: os danos acumulados, pasados ​​e futuros, derivados das emisións históricas, combinan uns beneficios modestos ou danos limitados en países de latitudes altas, o do primeiro mundo, onde o quecemento ten un efecto limitado e, como escriben os autores, “danos xeneralizados en países de latitudes medias e tropicais, onde o quecemento prexudica o crecemento con alta probabilidade e onde os danos son substanciais como porcentaxe do PIB actual”.

E poñen ao seu país como exemplo. Segundo a súa análise, as emisións estadounidenses desde 1990 causaron máis de 10 billóns de dólares en danos económicos globais, a maioría externos. Isto inclúe importantes impactos negativos nas economías en desenvolvemento, como 330.000 millóns de dólares no Brasil ou 500.000 millóns de dólares na India. Só un terzo do dano causado é dentro do propio Estados Unidos, mentres que outros 1,4 billóns de dólares afectaron a Europa.

O marco que deseñaron permite estimar as emisións e, por tanto, os danos xerados polos países, as grandes empresas, pero tamén personaxes ben coñecidos. Partindo do custo estimado das emisións dun voo de longo alcance, por exemplo, calculan que as emisións dos voos privados realizados por Bill Gates, Jeff Bezos, Elon Musk ou Taylor Swift en 2022 xerarán cada un máis dun millón de dólares en danos para o ano 2100, “o que pon de relevo o custo social substancial, e talvez pouco recoñecido, das decisións de consumo individuais”, escriben os autores.

Un segundo estudo, tamén publicado en Nature, vaise aos extremos. Os científicos debuxan o futuro climático correndo unha vintena de modelos complexos sobre potentes computadores. Dos seus resultados, quedan cos intermedios, como máis probables, descartando os extremos, tanto os máis pesimistas como os máis optimistas. Con todo, este novo traballo descarta os escenarios máis probables, para quedarse cos menos probables, pero aínda posibles.

Nos mellores escenarios dos modelos climáticos tamén se poderán producir eventos extremos que afecten á seguridade alimentaria. Na imaxe, un campo de millo sedento / André Künzelmann

“A prol dunha avaliación de riscos responsable, deberiamos ir máis aló dos rangos máis probables proxectados polos modelos climáticos e considerar resultados extremos que poderían ter graves consecuencias sociais ou ambientais”, afirma o autor principal do estudo e investigador climático do Centro Helmholtz de Investigación Ambiental (UFZ, Alemaña), Emanuele Bevacqua.

O mellor dos escenarios posibles para as próximas décadas é, seguindo os Acordos de París, que a temperatura global non suba 1,5° respecto de os niveis preindustriales ou, en todo caso, non supere os 2° extra. Para logralo, a ciencia climática considera necesaria unha redución drástica das emisións de GEI xa e alcanzar a neutralidade do carbono en 2050. Pero aínda nese caso, pódense producir eventos extremos de gran impacto.

Este traballo céntrase en tres tipos de eventos cuxo impacto se ve amplificado polo lugar onde se producen: choivas abundantes en zonas densamente poboadas, como sucedeu coa dina sobre Valencia; secas prolongadas en zonas de produción agraria de alimentos básicos como o trigo, o millo ou o arroz; e os incendios en áreas forestais de alto valor ecolóxico.

O que atopan é que amplas zonas do centro de Europa, o Mediterráneo, este de Asia, o subcontinente indio ou o África central poderían sufrir eventos de precipitacións intensas durante días. As secas afectarían con maior dureza a rexións produtoras de arroz, como o sueste da China e o noroeste de India, o medio oeste estadounidense e as súas producións de millo, e o leste de Europa, principal celeiro do planeta.

“Ao centrarnos nas secas nestas rexións agrícolas clave a nivel mundial, mostramos que os resultados a 2 graos poderían producir eventos extremos que se esperan para escenarios de maior quecemento, con 3 graos ou 4 graos”, di Bevacqua. Para este investigador, “que os fenómenos meteorolóxicos extremos tradúzanse en impactos graves depende en gran medida da exposición —por exemplo, a poboación e os bens— e a vulnerabilidade, o que subliña a importancia de desenvolver estratexias de adaptación sólidas para reducir os impactos".

FONTE: Miguel Angel Criado/elpais.com

Da pel de pataca ao biocombustible: así aposta unha investigación galega polas enerxías renovables

A pataca é o cuarto cultivo alimentario máis importante do mundo / Freepik

O petróleo cru é esencial para o desenvolvemento industrial, pero dado o aumento da súa demanda mundial e o esgotamento de recursos fósiles cabe buscar alternativas sostibles e renovables. Esta é a misión detrás da investigación de Beatriz Rodríguez Martínez, enxeñeira química e membro do grupo Bio2Val (Biorefinería e Valorización da Biomasa) da Universidade de Vigo, que trata de atopar na pel de pataca unha forma de biomasa a través da simulación de proceso. A pataca é o cuarto cultivo alimentario máis importante do mundo e unha materia prima prometedora, xa que é un residuo agrícola amplamente dispoñible. No laboratorio de Rodríguez Martínez, os residuos pásanse a chamar “subprodutos”.

“En Ourense hai grandes plantacións, e a composición da pel de pataca, rica en amidón e nutrientes, permite que o proceso de obtención de biocombustibles vaia moito mellor sen aditivos”, explica Beatriz Rodríguez. Así, este subproduto oscila entre as 70 e 140 millóns de toneladas métricas anuais. A raíz deste dato, cabe preguntarse se poderá substituír ao petróleo cru co traballo das biorefinerías. Con todo, atopar unha compensación entre viabilidade económica e rendemento ambiental non será tarefa fácil.

A vida útil da pel de pataca remata ao pelala: refúgase ou convértese en produtos de baixo valor, como alimento para animais ou fertilizantes. Con todo, permite producir biogás ou produtos químicos como o ácido succínico e o bioetanol. O primeiro ten importancia na industria química en enerxías renovables, mentres o segundo é un biocombustible biodegradable que emite menos CO₂ que os combustibles fósiles. Estes dous produtos serán os protagonistas dos dous escenarios contemplados na investigación, no contexto de maximizar a valoración da pel de pataca.

O Escenario 1 da investigación de Rodríguez Martínez consiste na produción única de ácido biosuccínico (AS). Así, a pel de pataca sométese a un pretratamento inicial: unha moedura mecánica para reducir o tamaño da partícula, seguido dunha etapa de licuefacción con tratamento enzimático. Este proceso curta as fibras complexas e convértenas en azucres simples. Pero a verdadeira protagonista do proceso é unha bacteria chamada Actinobacillus succinogenes.

“Hai xente que se dedica a adestrar estes microorganismos, pero tanto o bioetanol como o ácido están moi producidos, polo que hai unha casa dedicada especialmente á súa venda”, sinala a investigadora. Nun paso, esta bacteria consume os azucres fermentables para producir o ácido e, posteriormente, excreta de xeito natural a substancia como ácido succínico. Ao rematar a fermentación, obtense un caldo cheo de bacterias, restos de comida e ácido. Para sacalo, emprégase unha técnica chamada extracción líquido-líquido, que permite atrapar soamente o ácido.

O proceso remata con tres pasos de refinamento: a separación para quitar as impurezas máis grandes, a cristalización para que o ácido se volva sólido, e a purificación para obter cristais de ácido succínico de alta pureza (99,5%). “Tras moitos estudos, comprobei que podía obter ácido biosuccínico do amidón“, subliña.

Imaxe de laboratorio /Beatriz Rodríguez Martínez

O Escenario 2 baséase na produción de bioetanol coa reutilización do dióxido de carbono liberado para a biosíntese de ácido succínico, acoplando as rutas de conversión. “O proceso é semellante en ambos os casos, pero aquí empregamos a bacteria Saccharomyces cerevisiae“, sinala Beatriz Rodríguez.

O 40% do fluxo envíase a uns tanques onde a bacteria produce bioetanol. Ao fermentar, tamén xera CO₂, que se captura para reducir o seu impacto na atmosfera. O resto da glucosa destínase á produción de ácido succínico, pero a bacteria precisa de dióxido de carbono para producilo: a cantidade de glucosa que se dirixe a este proceso depende directamente de canto CO₂ libera a Saccharomyces cerevisiae. O obxectivo é que non sobre nin falte nada: “Recirculo o proceso de entrada de ácido, xerando emisións de dióxido de carbono cero ou mínimas“, sinala Rodríguez Martínez. “Estamos buscando a bioeconomía circular“, engade.

Converter a pel de pataca en biocombustible é importante, e este é o por que. A investigadora explica que estes residuos conteñen unha gran porcentaxe de humidade, polo que cando se descompoñen poden ser atacados por microorganismos e xerar gases de efecto invernadoiro como o metano. Este é o motivo polo cal hai que xestionar este subproduto: “Estamos tirando materias primas para logo mercar outras; é máis rendible usar lixo en vez de gastar diñeiro en novos recursos”, sinala a investigadora da UVigo.

Nun primeiro momento, os biocombustiles fabricábanse con materias primas de primeira xeración, procedentes de terra cultivable, como os aceites vexetais. “Cada vez somos máis persoas no mundo e non podemos comprometer o uso do campo, polo que o plan B son os residuos agrícolas”, explica Beatriz Rodríguez, pois a pel de pataca é unha materia prima de segunda xeración. Este achado é ao que se dedica a rama de enxeñaría química, coa necesidade de atopar produtos que xeren o menor impacto posible no ambiente. “Pese a que este escenario é moi viable ambientalmente, economicamente non o é, mesmo optimizándoo ao máximo”, aclara. “O mundo réxese por isto”.

Unha produción exclusiva de ácido succínico sería a máis rendible economicamente, pero o escenario integrado é o que mellores resultados acada a nivel ambiental. A perda económica deste segundo escenario vén dado polos maiores custos de capital —en reactivos e equipo— e polo baixo valor de mercado do etanol. Con todo, “o ácido ten un prezo á alza e obtelo de forma bio fai que aumente”, lembra. Polo de agora, ningún dos dous escenarios pódese levar a cabo.

Pero o escenario é prometedor. A pesar de que xa existen biorefinerías, o norte peninsular podería ser unha localización viable para a pel de pataca como materia prima de biocombustibles. Para Beatriz Rodríguez, “o primeiro paso é concienciar á xente“, subliña. Os datos de residuos xerados e a escaseza de combustibles fósiles teñen evidencia científica, polo que o obxectivo a longo prazo debe pasar por apostar por solucións que pensen na sociedade, máis aló do valor económico.

FONTE: Andrea Veiga/gciencia.com

Un herbario do século XIX conserva a orixe da primeira flora sistemática de Galicia

Formato dunha folla do Herbario Planellas / Biodiversity Data Journal / Roser Guardia e Ignasi Soriano

No campus de Diagonal consérvase o Herbario da Universidade de Barcelona (UB), que reúne máis de 400.000 mostras de plantas prensadas. Entre as coleccións históricas que alberga atópase o Herbario de José Planellas Giralt, profesor da institución catalá entre 1868 e 1888, que tamén pasou case dúas décadas na Universidade de Santiago de Compostela (USC). Dous séculos despois, os investigadores Roser Guardia e Ignasi Soriano, do Plant Biodiversity Resource Centre, centran o seu traballo nos documentos de Planellas, onde se conservan nove especímenes que serviron de base para elaborar a primeira flora sistemática de Galicia, un inventario científico rigoroso que clasifica as plantas por familias, xéneros e especies.

A colección inclúe especímenes de 1.922 taxóns a nivel específico ou infraespecífico (subespecies), pertencentes a 835 xéneros e 142 familias. As máis representadas son Asteraceae, Poaceae e Lamiaceae. Predominan as plantas con flores e as plantas vasculares, aínda que tamén se conservan algúns especímenes criptogámicos, sen flor nin semente. Tras a revisión de Guardia e Soriano, comprobouse que estes últimos non están identificados nin indicada a súa localidade de orixe. Algunhas mostras estaban montadas en láminas pequenas, con dúas ou tres follas separadas por planta.

A relación de José Planellas coa USC comezou en 1847, cando obtivo a Cátedra de Historia Natural na Facultade de Filosofía. En 1854 acadou o título en Ciencias Naturais da universidade, onde traballou ata 1868. Durante a súa etapa en Galicia, o profesor realizou estudos floristas nos arredores de Santiago e viaxou polo noroeste peninsular. Así iniciou a elaboración do seu herbario e publicou en 1852 a súa obra principal, Ensaio dunha flora fanerogámica galega —agora coñecido como Flora Galega—, a primeira flora sistemática de Galicia. O traballo recolle 853 taxóns con usos medicinais, describindo 12 novos.

Con todo, o herbario tamén foi resultado de diversas colaboracións. O alemán Heinrich Moritz Willkomm e o danés Johan Lange, autores do Prodromus Florae Hispanicae —unha das primeiras floras integrais da Península Ibérica—, mantiveron relación con Planellas. De feito, máis de 540 referencias desa obra inclúen especímenes recollidos polo botánico, ao que mesmo dedicaron unha especie: Dianthus planellae. O seu contacto comezou en Galicia durante unha campaña botánica en 1852. Ademais, polo menos dez botánicos diferentes aparecen citados como coleccionistas de mostras procedentes de Europa Central. Así avanzou no seu traballo sobre a flora da comunidade.

A Flora de Planellas presenta unha particularidade: inclúe polo menos 695 plantas cultivadas, das cales 308 levan etiquetas que indican o seu estado de cultivo. A maioría foron recollidas no Xardín Botánico de Santiago de Compostela, con 115 exemplares, e outras moitas no Xardín Botánico de Barcelona, con 47. En total, procesáronse e incorporáronse á base de datos 2.483 mostras, segundo a información das etiquetas orixinais.

A documentación é limitada, “como é común en moitas coleccións históricas do século XIX”, sinalan os autores do artigo. Nas etiquetas adoita figurar o nome científico e a localidade, pero descoñécese con frecuencia o colleiteiro e a data de recollida. A análise da caligrafía permite deducir que máis do 80% das mostras foron recollidas polo propio Planellas. Con todo, 216 das restantes presentan etiquetas máis detalladas escritas por Pérez Méndez, discípulo do profesor. Nelas indícase o ano de recollida e información sobre o hábitat, aínda que o colleiteiro só aparece identificado en cinco exemplares datados entre 1866 e 1867, despois da publicación de Flora Galega.

Dos 1.654 especímenes recollidos, 1.506 proceden de España. A maioría teñen a súa orixe nas catro provincias galegas, especialmente na Coruña, aínda que tamén destacan as plantas de Barcelona, Madrid e Oviedo. Ademais, hai mostras procedentes doutros países, como Francia, Alemaña, Suiza e Portugal —por esta orde segundo o número de especies rexistradas en cada lugar—.

A colecciónar abrangue un período de 62 anos, dende o 1 de xaneiro de 1828 ata o 31 de decembro de 1890. Con todo, só 434 follas do Herbarium Planellas conteñen información específica sobre a data de recollida. “É moi probable que a maioría dos especímenes se recolleran antes de 1852, ano no que se publicou Flora Galega“, explican os autores da investigación. As localidades enumeradas neste estudo coinciden coas que figuran nas etiquetas do herbario.

Número de especímenes por provincia. Foto: Biodiversity Data Journal / Roser Guardia e Ignasi Soriano

Na revisión do herbario, Guardia e Soriano analizaron a información das etiquetas, que describen como “moi heteroxénea e bastante escasa”. A información sobre a localización despista: moitos lugares teñen hoxe nomes diferentes ou cambiaron a súa adscrición administrativa, e resulta difícil identificar a súa situación actual porque as etiquetas non inclúen coordenadas xeográficas. “En todos os casos nos que foi posible, identificouse o seu nome actual”, sinalan os investigadores da UB. Para iso empregaron a ferramenta Iberpix do Instituto Xeográfico Nacional, e Vissir, do Instituto Cartográfico de Cataluña. Nos casos nos que as etiquetas mencionaban provincias, grandes cidades ou macizos, asignáronse coordenadas aproximadas ao punto central da área. Pola contra, nas que incluían máis dunha localidade ou divisións administrativas, non foi posible xeolocalizalas.

Roser Guardia e Ignasi Soriano concluíron que o 99,76% das follas do Herbario Planellas contiñan unha etiqueta con identificación correcta, “moi probablemente asignada polo propio Planellas”, escriben. Con todo, dende a súa chegada á Universidade de Barcelona, os exemplares foron sometidos a revisións taxonómicas por diferentes especialistas. A máis completa realizouna o botánico C. Pau en 1920, quen examinou 163 follas revisadas, confirmando ou corrixindo as identificacións orixinais de Planellas. Outros expertos, como M. Lainz, B. Merino, C. Aedo e, máis recentemente o autor, Soriano, volveron avaliar os exemplares segundo criterios taxonómicos actuais. A pesar destas revisións, o Herbario de Planellas continúa a ser a base da primeira flora taxonómica de Galicia.

FONTE: Andrea Veiga/gciencia.com

---