SOLUCIÓN SOPA DE LETRAS CL

Ferramentas do rural galego!

SOPA DE LETRAS CL

FOUCE           FOUCIÑO          ANCIÑO

GALLETA       FORCADO          ADIVAL

SOGA            COITELO            PICARAÑA

SACHO          GADAÑA             MACHADO

ADIVIÑA O CIENTÍFICO IV

Continúo coa serie adicada aos científicos, que co seu celo, paixón, dedicación, traballo duro e esforzo axudoulles a descubrir algo novo sobre o mundo en que vivimos.

A contestación correcta á pregunta de onte é Vera Rubin. Vera Cooper Rubin, nada en Filadelfia (Pensilvania) o 23 de xullo de 1928 e finada en Princeton (Nova Jersey) o 25 de decembro de 2016, foi unha astrónoma estadounidense, pioneira na medición da rotación das estrelas dentro dunha galaxia. As súas medicións puxeron de manifesto que as curvas de rotación galáctica mantéñense planas, contradicindo o modelo teórico, sendo a evidencia máis directa e firme da materia escura.

E imos coa pregunta de hoxe!

4. A que científico asignarías a frase: “O home non é nada comparado co infinito”?

- Stephen Hawking

- Johannes Kepler

- Blaise Pascal

Mañá a solución e unha nova pregunta!

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es  e gl.wikipedia.org   Imaxes: Vassar College Library e muyinteresante.es

COMO FUNCIONA UNHA POTA A PRESIÓN?

Se queres entender o funcionamento dunha pota a presión é obrigatorio acudir á física. Tranquilidade!, acudiremos á física máis elemental. Nada de ecuacións difíciles nin conceptos abstractos. Só sentido común. Un pouco de paciencia porque imos por pasos.

O primeiro que temos que ter en conta son as variables que entran en xogo. Falamos de presión, temperatura e volume. Pero unha delas podémola eliminar da ecuación: o volume permanece constante. Quedamos, por tanto, con presión e temperatura. O segundo a ter en conta é fundamental: a pota debe ter auga para funcionar. Parece unha banalidade, pero é importante isto se queremos cociñar coa pota a presión. A auga é o motor de todo o seu funcionamento.

Empecemos a quentar. Se a pota está aberta observaremos que comeza a saír vapor de auga un pouco antes de que esta comece a ferver, ao redor dos 100 ºC. Entender isto e analizalo é a clave para entender o funcionamento da pota a presión. Dixemos “ao redor dos 100 ºC”, non aos 100 ºC. É dicir, empeza a saír algo de vapor antes de que se alcancen os 100 ºC. Con todo vén algo que parece unha contradición con ese fume branco: o que ves realmente non é vapor. O que ves son pequenas partículas de auga líquida en suspensión no vapor. Sexa como for, o paso a vapor de auga pode ocorrer a unha temperatura diferente a 100 ºC. De que depende? Da outra variable, da presión. A menor presión externa antes teremos auga gasosa. A maior presión, a auga cambiará de estado a máis de 100 ºC.

Que ocorre se seguimos quentando pero pechamos a pota? Pois que o vapor non poderá saír. E iso aumentará significativamente a presión no interior. Se non o cres (porque a ciencia non é crenza), podes poñer unha tapa liviá sen bloquear sobre a pota. Observas como se move un pouco? En calquera caso, a pota a presión ten un elemento que delata esa presión: a válvula de seguridade. Este ponse a dar voltas como un tolo ao pouco de pechar. É o sinal de que a presión para aumentado drasticamente.

Pero, lembra, que pasaba co vapor se aumentaba a presión? Pois que o estado gaseoso alcanzábase a máis de 100 ºC. Dito doutro xeito: teremos auga liquida a temperaturas inimanables, ata 120 ºC. E esta é a clave do funcionamento da pota a presión. A tradución culinaria de todo isto é que os alimentos coceranse con maior rapidez. Pero, ollo, a presión non aumenta de forma indefinida! Todas as potas teñen unha válvula de seguridade que deixa escapar o vapor aos poucos. En caso contrario podería estoupar.

As potas máis antigas teñen unha válvula que vira, a velocidade de xiro indicará a presión interior. É unha forma un pouco “a ollo” de controlar a presión. Con todo, as potas máis modernas presentan válvulas con indicadores graduados de presión. Dependendo do nivel da marca teremos máis ou menos presión. Bastará con axustar a temperatura da vitrocerámica para acadar a presión desexada. Así, é probable que en potas modernas a temperatura usada estea ao redor da metade do máximo, o cal nos supón un aforro significativo de enerxía.

Estas a piques de ler un dato realmente sorprendente. A aceleración no proceso de cocción a temperaturas máis elevadas atribúese a un principio crave: a velocidade de reacción na cocción, que é esencialmente unha reacción química. Este fenómeno explícase mediante a ecuación de Arrhenius. Segundo esta ecuación, a velocidade dunha reacción química aumenta significativamente co incremento da temperatura. En termos prácticos, isto tradúcese nun incremento substancial da velocidade de reacción por cada aumento de 5 °C na temperatura. É dicir, a 105 ºC cocíñase o dobre de rápido que a 100 ºC. Case maxia.

Abrir a pota cando está quente? Nin o tentes, se conseguises abrila (algo practicamente imposible), sairía o contido espallado por toda a cociña, a máis de 100 ºC. Todo un perigo. Faino seguindo os pasos que che contamos. Parece unha parvada pero é importante.

Cando se trata de abrir unha pota a presión de maneira segura, é esencial seguir un proceso coidadoso para evitar posibles accidentes. O primeiro paso consiste en apagar a fonte de calor, asegurándoche de que a pota xa non estea na estufa nin en ningún outro lugar con calor directa. Despois de apagar a fonte de calor, é crucial permitir que a presión diminúa de maneira natural dentro da pota. Este proceso pode levar algún tempo e varía segundo o tipo de pota e a cantidade de alimentos cociñados. A paciencia neste paso é clave para garantir unha apertura segura.

Unha vez que a presión interna ha diminuído de forma natural, é importante verificar a válvula de seguridade. Esta válvula debe baixar completamente, indicando que a presión alcanzou un nivel seguro para abrir a pota. Coa válvula de seguridade verificada, podes proceder a virar a tapa con precaución. Asegúrache de virar en dirección oposta a ti para evitar o contacto co vapor quente. Abre a tapa lentamente, permitindo que calquera vapor residual escape gradualmente.

Un último apuntamento: xamais mergulles unha pota quente debaixo da billa para arrefriala con rapidez. Isto probablemente permítavos abrir a pota, pero o interior segue moi quente e podedes levarvos unha sorpresa desagradable.

FONTE: Eugenio M. Fernández Aguilar/muyinteresante.es/ciencia   Imaxe: elparqueelectrodomesticos.com

SABÍAS QUE... A QUE SE DEBE A A NUBE BRANCA QUE FORMAN ALGÚNS EXTINTORES CANDO SE USAN?

Para coñecer a orixe do extintor témonos que remontar á antiga Roma, onde se usaban recipientes de bronce cheos de auga e area para extinguir pequenos incendios. Desde esa época apenas sufriu cambios ata o século XVII, cando o científico de orixe alemá Anbrose Godfrey (1660-1741) deseñou un dispositivo cun recipiente de vidro que contiña líquidos capaces de apagar incendios. Este extintor primixenio utilizaba un composto formado por auga, potasa e salmoira.

A medida que avanzou a Revolución Industrial foi necesario desenvolver extintores diferentes, desde aqueles que empregaban ácido sulfúrico e bicarbonato sódico ata outros que usaban dióxido de carbono e escuma química.

Cóntase que o primeiro extintor moderno debémosllo ao publicista inglés William George Manby (1765-1854) que tras observar as dificultades que tiñan que pasar os bombeiros de Edimburgo para chegar aos pisos máis altos dun edificio en chamas ideou un extintor formado por catro cilindros: tres levaban auga e o cuarto introducía aire a presión. Corría naqueles momentos o ano 1813.

Aínda así, foi preciso esperar ao ano 1912 para que o químico italiano Cesar Burali-Forti (1861-1931) inventase o primeiro extintor de po seco, un avance crucial que revolucionou o sector e converteuse no antepasado de moitos dos nosos modernos extintores.

Ao longo do século XX fixéronse máis avances, como a incorporación de extintores portátiles e eficientes, adaptados aos diferentes tipos de lumes (A, B, C, D e F), segundo os materiais inflamables involucrados.

- Clase A: lumes con combustibles sólidos como madeira, cartón, plástico etc.
- Clase B: lumes onde o combustible é líquido por exemplo o aceite, a gasolina ou a pintura.
- Clase C: lumes con combustible en estado gasoso como o butano, propano ou gas cidade.
- Clase D: lumes nos que o combustible é un metal: o magnesio, o sodio ou o aluminio en po.
- Clase K (ou F): lumes nos que hai involucrados aceites e graxas de orixe vexetal ou animal (por exemplo, nas cociñas).

Tendo en conta esta clasificación é máis fácil determinar que extintor é máis adecuado para cada caso concreto.

- Extintores de auga (A): adecuados para incendios de clase A. Posto que o axente é auga, antes de usalo, é importante asegurar que na contorna non hai corrente eléctrica que xerar un risco de electrocución.
- Extintores de auga pulverizada (AB): tampouco deben utilizarse en presenza de corrente eléctrica.
- Extintores de escuma (AB): do mesmo xeito que os anteriores, non debe utilizarse en presenza de electricidade.
- Extintores de po (ABC): é o extintor máis común dadas os seus multiples aplicacións. Por iso é o máis adecuado para locais e vivendas.
- Extintores de CO₂ (ABC). Tamén é un extintor moi polivalente pero co que hai que ter algunhas precaucións para evitar intoxicacións polo anhídrido carbónico (CO2). É o máis adecuado para equipamentos eléctricos.
- Extintores de Acetato de potasio (K): posúen unha alta capacidade para combater este tipo de lume por efecto de arrefriado.
- Extintores especiais (D): en xeral, son extintores que absorben a calor e/ou por arrefriado.

Un extintor consiste basicamente nun cilindro de aceiro que contén un axente extintor de incendios a presión, de modo que ao abrir unha válvula poida saír pola embocadura situada no extremo dunha mangueira. Ademais, dispón dun dispositivo para prevención de activado por accidente, o cal debe ser deshabilitado antes de utilizalo.

O mecanismo do extintor con dióxido de carbono funciona a través deste gas, almacenado a alta presión que afoga a chama baixando a temperatura e eliminando o osíxeno existente no lume. Hai que lembrar que para que exista lume é necesario que se dean simultaneamente tres elementos: unha materia combustible, un comburente –o osíxeno do aire- e calor que achegue a enerxía necesaria para activar a reacción.

Dado que o dióxido de carbono é un gas non combustible e que, ademais, non presenta reaccións químicas con outras substancias é posible introducilo sen necesidade de agregar outros produtos. A súa eficacia baséase na capacidade que ten para desprazar o osíxeno.

Cando se descarga un extintor de dióxido de carbono xérase unha especie de nube branca, debido á expansión do dióxido de carbono.

Non está de máis lembrar que o desprazamento repentino de osíxeno nun espazo pechado pode supoñer un risco para saúde en caso de inhalación, ata o punto de que se a concentración de dióxido de carbono é moi alta pode chegar mesmo a producir a morte por asfixia.

No ano 2015 deseñouse o primeiro extintor sonoro, capaz de apagar un incendio mediante as ondas hertzianas. Este tipo de aparellos emiten unhas ondas que oscilan entre os 30 e os 60 Hz as cales conseguen afastar o osíxeno das chamas o tempo suficiente como para que poida ser extinguido.

A xeneralización deste tipo de aparellos permitiría reducir totalmente a contaminación causada polos extintores convencionais, ademais de asegurar unha maior lonxevidade.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia e atpextintores.mx

#DígochoEu: Non confundas 'turrar', 'aturrar' e 'aturar'

Tres palabras parecidas epro con significados totalmente distintos!

#DígochoEu

ADIVIÑA O CIENTÍFICO III

Continúo coa serie adicada aos científicos, que co seu celo, paixón, dedicación, traballo duro e esforzo axudoulles a descubrir algo novo sobre o mundo en que vivimos. 

A contestación correcta á pregunta de onte é Luc Montagnier. Nado en Chabris o 18 de agosto de 1932 e finado en Neuilly o 8 de febreiro de 2022, foi un virólogo francés. Realizou o seu doutoramento en medicina pola Universidade de Poitiers, e en 1967 iniciou as súas investigacións en viroloxía. En 1972 foi nomeado xefe da Unidade Oncolóxica Viral do Instituto Pasteur, e en 1974 foi designado tamén director do Centro Nacional para a Investigación Científica (CNRS). En 2008 obtivo o Premio Nobel de Medicina, xunto a Françoise Barré-Sinoussi, polo descubrimento do virus de inmunodeficiencia humana (VIH), causante da sida; devandito galardón foi compartido con Harald zur Hausen, quen foi premiado polo descubrimento dos virus do papiloma humano que causan cancro cervical.

E imos coa pregunta de hoxe!

3. Esta científica demostrou a existencia da materia escura. 

- Rosalind Franklin

- Emilie du Chatelet

- Vera Rubín

Mañá a solución e unha nova pregunta!

FONTE: Sarah Romero/muyinteresante.es  e gl.wikiopedia.org  Imaxes: es.wikipedia.org e muyinteresante.es

#DígochoEu: En galego non *te paras

Para, para, para, para, para! Que o verbo ’parar’ ten o seu aquel en galego!

#DígochoEu