AS PLANTAS TEÑEN CANCRO?

Callo tumoral do tabaco (Nicotiana tabacum) nun medio de cultivo / Igge/Wikimedia

Con só escoitar a palabra ‘cancro’, como mínimo, ponse os pelos de punta. Segundo a Asociación Española contra o Cancro, é un termo paraugas baixo o que se agrupan máis de 200 condicións patolóxicas distintas. Algúns prodúcense polo abuso de substancias carcinoxénicas, como o tabaco ou o alcol; outros están causados por patóxenos, como o virus do papiloma humano e o cancro de cérvix; outros pola exposición a factores de risco, como a radiación ultravioleta; e por fin hainos que non teñen unha causa aparente.

Sexa cal for o causante, en todo caso prodúcese unha alteración xenética nunha célula ou un grupo delas, que afectan o proceso normal de crecemento e morte celular.

Todas as células do noso corpo teñen un sistema de morte programada, denominado apoptose, que permite a renovación dos tecidos. En última instancia, un cancro é un grupo de células que se reproduce sen control e non morre. E esta condición non é exclusiva do ser humano. Moitos outros animais sofren distintos tipos de cancro, aínda que en estado salvaxe non é habitual: a selección natural impide a súa supervivencia, os individuos predispostos a padecer cancro normalmente morren antes de que se desenvolva a enfermidade. Entre as mascotas é máis común, debido aos coidados veterinarios que alongan a súa esperanza de vida; a tal punto que, actualmente, o cancro é unha das causas de morte máis habituais en cans.

Pero… e as plantas? Teoricamente, se o cancro é un grupo de células que se reproduce de forma masiva e sen morrer, as plantas tamén poderían sufrilo. Como funciona o cancro nas plantas?

As células das plantas, como as dos animais, teñen un sistema de apoptose que facilita a renovación celular dos tecidos e, cando este sistema falla, as células proliferan sen control formando un tumor. A nivel bioquímico, danse varias similitudes entre a xeración de tumores en plantas e animais. Con todo, os tumores vexetais son menos daniños, e os seus efectos nas plantas non adquiren a gravidade que sofren os animais.

Bugalla de carballo, producida pola larva dunha avespa / buoestudio.com

 Os tumores en plantas poden ser inducidos por patógenos e simbiontes. Un dos máis habituais e mellor coñecidos son as bugallas, estruturas cuxa formación é inducida por insectos, nematodos, fungos, bacterias ou virus. A bugalla é unha resposta do organismo como defensa ante a intromisión do patóxeno. O crecemento tumoral dunha bugalla forma un tecido amorfo que trata de illar a infección, e é un curioso exemplo no que o tumor non só non dana á planta, senón que funciona como estrutura beneficiosa para a súa saúde.

Noutros casos, os crecementos tumorales en plantas prodúcense como consecuencia dunha simbiose. O mellor exemplo represéntao o xénero de bacterias Rhizobium, que se infiltra nas raíces dalgunhas plantas, como as leguminosas, e induce nelas unhas pequenas estruturas tumorales chamadas nódulos. Neles, as bacterias mantéñense vivas e protexidas de posibles agresións. A cambio, a bacteria é capaz de fixar o nitróxeno atmosférico, e proporcionarllo á planta en forma de nutriente asimilable.

Con todo, algúns patógenos si poden xerar tumores malignos nas plantas. Talvez o exemplo máis rechamante é Phytoplasma. Esta bacteria secuestra e reprograma os sistemas de desenvolvemento da planta, e desencadea un crecemento tumoral anómalo que deforma por completo a arquitectura da planta. O crecemento masivo e descontrolado, denominado ‘vasoira de bruxa’, crea un ambiente óptimo para o patóxeno, e aínda que normalmente mantense mentres a planta segue viva e non reduce a súa esperanza de vida, si a incapacita para a reprodución.

Alerce cunha ‘vasoira de bruxa’ producida pola infección de Phytoplasma / daniilphotos /iStock

O que nunca sucede nas plantas é o fenómeno da metástase. As células das plantas están ancoradas no seu lugar polas paredes celulares, e non teñen a capacidade de migrar polo organismo, por iso é polo que os tumores das plantas nunca se estenden, nin fan metástases noutras zonas.

Algunhas especies tenden a desenvolver tumores espontaneamente, especialmente variedades híbridas, aínda que algúns xéneros, como o tabaco (Nicotiana), tenden a ser máis susceptibles que outros.

A causa que subxace na formación destes tumores adoita ser unha ferida ou unha disfunción hormonal. Pero este tipo de tumores non representan un perigo para a vida da planta, e en casos extremos, como moito pode comprometer a súa reprodución. Con todo, a ciencia achou utilidade neste fenómeno.

Os tumores vexetais están formados por crecementos masivos indiferenciados de células totipotentes, e isto ten unha serie de implicacións. Unha masa tumoral pode, de forma espontánea ou inducida, producir brotes a partir dos que se poden desenvolver talos e follas. Este fenómeno permite aos investigadores clonar plantas sen dificultade. De feito, é unha práctica común para os estudantes de bioloxía inducir a formación dun callo tumoral desde un fragmento de folla de tabaco, e a partir del, obter varias plantas novas, completas.

As plantas teñen un sistema biolóxico moito máis flexible e resiliente que os animais, e aínda que algúns procesos sexan comúns na súa orixe, os seus resultados son drasticamente distintos.

FONTE: Álvaro Vayón (Vary)/muyinteresante.es/naturaleza

 

MOMENTOS ESTELARES DA CIENCIA XXI

Continúo coa serie de vídeos animados, se explica dunha maneira moi didáctica e divertida algúns dos momentos clave da historia da ciencia.

Hoxe falaremos da Eclipse que demostrou que Einstein tiña razón.

En maio de 1919, o astrónomo británico Arthur Eddington organizou unha expedición co astrónomo real, Frank Dyson, para observar unha eclipse solar total e poñer a proba a nova teoría xeral da relatividade de Einstein.

FONTE: bbvaopenmind.com

Continuará...

#DígochoEu: Non digas a *bocajarro

En galego non dicimos a *bocajarro nin *bocaxarro e tampouco *bocaxerro... Esther Estévez danos a alternativa correcta!

 

#DígochoEu

PANXENOMA HUMANO

Un home abriu un xornal o 23 de marzo de 1997 e cambiou o mundo para sempre. Nunha das páxinas do diario estadounidense The Buffalo News había un anuncio rechamante: “Búscase a 20 voluntarios para participar no Proxecto Xenoma Humano. [...] O resultado terá unha enorme repercusión no futuro progreso da medicina”. Aquel lector acudiu á chamada, doou uns mililitros de sangue e incorporouse a un proxecto de 3.000 millóns de dólares que desembocou en 2003 no chamado xenoma de referencia humano, composto ao 70% polo ADN daquel home, con retales doutras dúas decenas de persoas. Aquela información xenética, efectivamente, cambiou a historia da humanidade, pero era insuficiente, ao excluír a diversidade da especie humana. Un consorcio internacional publica onte, mércores, unha alternativa máis sofisticada, elaborada coas secuencias xenéticas de 47 persoas de diferentes rexións do planeta. É o primeiro borrador do denominado panxenoma humano.

O xenoma dunha persoa, o seu ADN, é o manual de instrucións presente en cada unha das súas células. É un texto duns 3.055 millóns de letras (ATGGCGAGT…), no que cada letra é simplemente a inicial dun composto químico con diferentes cantidades de carbono, hidróxeno, osíxeno e nitróxeno. O G, por exemplo, é a guanina: C₅H₅N₅Ou. O xenoma de dúas persoas coincide ao 99,9%, pero ese 0,1% restante son millóns de letras que fan único a un ser humano e que poden esconder as claves das súas enfermidades. Se o xenoma de referencia de 2003 é unha secuencia lineal, o novo pangenoma humano pódese imaxinar como un mapa de camiños no que un xenoma individual é un traxecto concreto, en palabras de Benedict Paten, biólogo computacional da Universidade de California en Santa Cruz (Estados Unidos) e un dos líderes da investigación.

 

Se o xenoma de referencia de 2003 é unha secuencia lineal, o novo panxenoma humano é como un mapa de camiños

O borrador engade 119 millóns de letras ao modelo empregado ata o de agora. Os autores do traballo, agrupados no Consorcio Panxenoma Humano de Referencia, explican que a escasa diversidade do actual xenoma de referencia provocou “un efecto farol”, un fenómeno que debe o seu nome ao chiste do borracho que está a buscar as chaves da súa casa no chan dunha rúa, de noite, baixo un farol aceso. Un policía téntao axudar e, tras uns minutos de procura infrutuosa, o axente pregunta ao veciño ebrio se está seguro de que perdeu as chaves aí. “Non, caéronme no parque, pero é aquí onde hai luz”, responde o home. Os científicos levan dúas décadas buscando posibles variantes xenéticas onde era máis fácil mirar: dentro dos límites do xenoma de referencia, que ademais de ignorar a diversidade humana, estaba cheo de buracos pola falta de precisión da tecnoloxía.

Benedict Paten e os seus colegas traballaron durante anos en desenvolver novas ferramentas, capaces de ler o ADN cunha exactitude sen precedentes, con apenas un erro cada 200.000 letras. Varios membros do equipo tamén participaron no Consorcio T2T, que logrou hai un ano a primeira secuencia verdadeiramente completa dun xenoma humano. Ata entón só conseguiuse ler o 92%. O restante 8% era como as pezas de ceo azul nun quebracabezas: demasiado repetitivas como para atopar facilmente a súa posición.

A xenetista Karen Faragulla, da Universidade de California en Santa Cruz, proclamou o martes nunha rolda de prensa que a diversidade do panxenoma inicia unha nova era, “máis xusta”, na medicina. Os 47 xenomas incorporados polo momento proceden sobre todo de África (24) e América (16), incluíndo catro peruanos de Lima, outros catro colombianos de Medellín e oito portorriqueños. Seis xenomas son asiáticos e só un é de Europa, un continente que xa está sobrerrepresentado nas bases de datos xenéticas. O obxectivo do equipo é alcanzar os 350 xenomas completos nun só panxenoma, que se publicará a mediados do ano 2024. O primeiro borrador preséntase este mércores na revista Nature.

O científico español Santiago Marco, que desenvolveu algoritmos e ferramentas de software para o panxenoma, explica a magnitude do desafío técnico. As máquinas actuais non poden ler un xenoma do tirón, senón que len miles de millóns de pequenos fragmentos de forma aleatoria e repetida. “Ensamblar un xenoma dunha persoa é como reconstruír un gran libro, con 3.000 millóns de letras, poñendo en común parágrafos e páxinas desordenadas, coma se dun gran quebracabezas tratásese”, sinala Marco, do Centro Nacional de Supercomputación, en Barcelona. “A construción dun panxenoma de referencia pode requirir procesar 100 veces máis información”, advirte.

O bioinformático Francisco Martínez Jiménez utiliza no seu día a día o xenoma de referencia, como modelo para buscar alteracións específicas dos tumores dos pacientes do Vall d’Hebron Instituto de Oncoloxía, en Barcelona. O especialista explica que, se os devanceiros do enfermo son, por exemplo, de Sudamérica, África ou o sueste asiático, é “moito máis difícil” detectar esas alteracións, porque o xenoma de referencia actual está elaborado principalmente con ADN de persoas de orixe europea. “Que haxa diversidade xenética no panxenoma é moi relevante, particularmente no cancro”, aplaude.

Martínez Jiménez encabezou a análise do xenoma completo de máis de 7.000 tumores primarios e metastásicos, de 71 tipos de cancro. Os seus resultados, tamén publicados onte na revista Nature, mostran que en certos tipos de tumores, como os de próstata, tiroides e algúns de mama, as diferenzas xenéticas entre o cancro primario e a metástase son “moi importantes”, mentres que noutros, como o de páncreas, son sutís. “As metástases per se non parecen estar explicadas, en xeral, por unha alteración específica xenómica, senón posiblemente por cambios no microambiente do tumor, como unha privación do sistema inmune en determinadas localizacións ou unha maior irrigación por vasos sanguíneos, con máis nutrientes”, subliña o bioinformático, que fixo o traballo na Universidade de Utrecht, en Países Baixos.

O biólogo Benedict Paten insiste en que o panxenoma humano é de momento un borrador e pide paciencia ata que se vexa un auténtico impacto na medicina. “Hai erros de ensamblaxe (non demasiados, pero si algúns) que sabiamos que cometeriamos e que queremos corrixir”, admite. Outro dos coautores da investigación, Erik Garrison, da Universidade de Tennessee, mostrou o seu entusiasmo nun comunicado. Na súa opinión, o primeiro borrador do panxenoma humano “é tan emocionante e inesperado como as primeiras observacións de rexións descoñecidas do noso propio planeta ou do sistema solar, pero neste caso están tan preto que literalmente definen a nosa natureza física”.

FONTE: Manuel Asende/elpais.com/ciencia

O PODER TRANSFORMADOR DA ARTE

 

Compaxina o exercicio profesional da arquitectura coa divulgación e a reflexión teórica en torno á arte. Miquel del Pozo afirma: “A arte ensínanos a ver, permítenos asombrarnos, convídanos a reflexionar”. Licenciado en Arquitectura pola Universidade Politécnica de Cataluña e en Historia da arte pola Universidade de Barcelona, os seus estudos céntranse na relación do ser humano coas imaxes, cunha mirada transversal que busca as relacións entre pintura, escultura, arquitectura, cinema e danza, con especial atención ao diálogo que as artes visuais manteñen coa literatura.

É o creador do proxecto #MA140 (Mirar á Arte en Twitter), que traspasou o espazo virtual e materializouse en conferencias e sesións no ámbito educativo e cultural. Colabora no programa ’A Xanela’ da Cadea Ser e foi conferenciante en distintas institucións culturais como o Museu Nacional d’Art de Catalunya, a Fundació Atrium Artis, CaixaForum e a Fundación Amigos do Museo do Prado. En 2019 recibiu o premio ’Ciudad de Open House Madrid’ ao ’Mellor uso de redes sociais’.

#DígochoEu: O verbo 'casar' nunca é pronominal en galego

 

Munca digas: Queres *casarte comigo?, nin *quereste casar comigo?. Aquí tes a explicación!

#DígochoEu

MOMENTOS ESTELARES DA CIENCIA XX

Continúo coa serie de vídeos animados, se explica dunha maneira moi didáctica e divertida algúns dos momentos clave da historia da ciencia.

Hoxe falaremos do Descubrimento buraco capa de ozono.

A delgada banda da estratosfera que protexe aos seres vivos da Terra dos daniños raios ultravioletas procedentes do Sol, foi descuberta fai máis dun século. Esta é a atarefada historia da capa de ozono, na que os humanos abrimos un perigoso buraco. Estamos a conseguir arranxalo?

FONTE: bbvaopenmind.com

Continuará...

SABIAS QUE... O POLE

Un día, hai máis de 375 millóns de anos sucedeu algo espectacular, nunha liñaxe de plantas evolucionaron os grans de pole e as sementes. E desde entón nada na natureza volveu ser igual.

Cando pensamos en pole, a continuación, pensamos en alerxias. Con todo, calcúlase que das máis de 6.000 especies de plantas que hai na península Ibérica menos dun centenar desempeñan un papel importante no desenvolvemento da alerxia ao pole. Case todas pertencen a oito familias de plantas específicas: gramíneas, oleáceas, cupresáceas, urticáceas, amarantáceas, asteráceas, platanáceas e betuláceas.

En xeral o gran de pole é de tamaño moi pequeno, de 10 a 150 micras, o cal permite que poida ser arrastrado polo vento sen dificultade, un método de dispersión moi eficaz e con baixo custo enerxético, xa que non é preciso recompensar aos polinizadores polo seu traballo.

O gran do pole basicamente consiste nun receptáculo que contén o xenoma masculino e cuxo obxectivo é o óvulo espido doutra planta da mesma especie. Para garantir o éxito reprodutivo cada gran de pole ten dúas cubertas, unha externa e outra interna, esta última é a encargada de envolver a dúas células espermáticas e unha célula vexetativa.

Os grans de pole prodúcense nas anteras das plantas, que ao abrirse disemínano. Un labor que adoitan realizar entre as primeiras horas da mañá e o mediodía, despois de que o rocío secara.

Este proceso de propagación non é continuo, detense cando as anteras están ou ben demasiado húmidas ou ben demasiado secas, e reiníciase cando a humidade e a temperatura volven ser propicias.

Os grans de pole que hai no aire mídense, xeralmente, coa técnica de Rotorod que consiste, basicamente, nun muestreador con baleas de siliconas engraxadas que colleitan partículas de aire durante máis de 24 h. Se o nivel de pole é inferior a 50 considérase baixo, mentres que se é superior a mil catalógase como moi alto.

Ao longo da evolución o pole diversificouse, das 300.000 especies de plantas que teñen pole, hai 300.000 formas diferentes de pole, de cores, formas e texturas diferentes, que evolucionaron de acordo á idiosincrasia biolóxica de cada planta.

A pesar de que o pole ás veces equivóquese no seu intento de fecundación e aterre noutro medio húmido, como pode ser a mucosa nasal dun Homo sapiens, desencadeando unha salva de esbirros, o éxito da súa viaxe, en termos biolóxicos, é moi elevado.

O obxectivo do pole é alcanzar o estigma, a porta de entrada ás plantas con flores (anxioespermas), un tecido situado no extremo dos pistilos e que permite a polinización das sementes.

Dalgunha forma o estigma actúa de cérbero, xa que permite o paso do pole das especies correctas, grazas ao recubrimento dunha lanuxe moi fina e pegañento que actúa a modo de áncora, e evita a entrada do pole non desexado.

Se a aterraxe foi o correcto o primeiro que se produce é un proceso de hidratación, xa que, xeralmente, o pole é moi seco e necesita de auga para poder medrar. Unha vez que as células foron hidratadas actívanse e forman tubos que se estenden polo estigma cara ao óvulo da planta. Estas células polínicas saben en que dirección deben formarse os tubos: naquela da que proceda a auga.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia      Imaxe: ADOBE STOCK