SOLUCIÓN ENCRUCILLADO CXC

VERTICAIS: 1. VIEIRA 3. OLLOMOL 4. UVAS 8. ABETO 10. TURRÓN.

HORIZONTAIS: 2. DACÓN 5. LED 6. ANINOVO 7. BADALADAS 9. CABALGATA.

Propio destas datas!

ENCRUCILLADO CXC

VERTICAIS: 1. Molusco bivalvo da clase dos lamelibranquios de tamaño grande e carne apreciada, coa valva superior plana e de cor avermellada e a inferior convexa, branca con manchas pardas e de nome científico Pecten maximus  3.  Peixe mariño da familia dos espáridos, co corpo alongado e comprimido lateralmente, ollos grandes e brandos, de cor rosada nos costados e no ventre e cunha mancha escura onda as aletas laterais, moi apreciado pola súa carne braFroito da vide, redondo ou ovado, agrupado con outros en acios, do que se obtén o viño.nca e saborosa e de nome científico Pagellus bogaraveo 4. Froitos da vide, redondos ou ovados, agrupados con outros en acios, do que se obtén o viño 8. Árbore de gran tamaño da familia das pináceas, propia de lugares frescos e elevados, coa casca e a madeira de cor abrancazada, gallas horizontais, follas en forma de agulla e copa cónica 10. Doce de forma rectangular que se fai con améndoas amasadas con mel ou azucre e é típico do Nadal.

HORIZONTAIS: 2. Parroquia do Concello de Maside (Ourense) famoso polo seu Belén Vivente, con case catro décadas 5. Acrónimo de diódo emisor de luz 6. Primeiro día do ano que comeza 7. Golpes que dá o badalo na campá 9. Conxunto de xinetes e carruaxes que pasan desfilando con motivo dalgunha festa.

CANTO SABES DE CHILE? III

Continúo coa serei adicada a Chile, ese país suramericano, tricontinental e colosal, xa que é o país máis longo e delgado do mundo.

A contestación correcta á pregunta de onte é América, Oceanía e Antática. Chile é un país tricontinental porque ten presenza territorial en tres continentes: América (o seu territorio continental e insular principal), Oceanía (coa Illa de Pascua e Salas e Gómez) e a Antártida, onde reclama soberanía sobre unha porción do territorio, aínda que suxeita ao Tratado Antártico.

E imos coa pregunta de hoxe!

3. Cal é a capital de Chile?

- Valparaiso

- Santiago

 -Concepción

- Mañá a solución e una nova proposta!

FONTE: es.wikipedia.org    Imaxes: es.slideshare.net e buenosairesconnect.com

CANTO SABES DE CHILE? II

Continúo coa serei adicada a Chile que onte comezamos, Ese país suramericano, tricontinental e colosal, xa que é o país máis longo e delgado do mundo.

A contestación correcta á pregunta de onte é 1. Ao Norte con Perú, ao Leste con Bolivia e Arxentina, ao Oeste co Océano Pacífico e ao Sur co mesmo Océano e o Territorio Antártico.

E imos coa pregunta de hoxe!

2. Chile é un país tricontinenta,é dicir que ten presencia territorial en tres continentes…

- América, Oceanía e o Ártico

- América, Asia e Oceanía

- América, Oceanía e Antática

Mañá a solución e una nova proposta!

FONTE: es.wikipedia.org   Imaxes: saberespractico.com e es.wikipedia.org

A sorprendente forza dos costumes: por que seguimos celebrando o mesmo desde hai máis de 12.000 ano

Que papel xogan os costumes?  / Istock/Vico/Christian Pérez

Se algunha vez escoitaches a alguén xustificar unha acción ou feito, de calquera tipo iso dá igual agora mesmo, afirmando que “de toda a vida fíxose así”, “que así foron sempre as cousas” e que iso xustifica que sigan sendo así, in saecula saeculorum, seguramente te esteas enfrontando a unha falacia lóxica á que chamamos “argumento ad antiquitatem” ou tamén “apelación á tradición”. Demasiado latín para o parágrafo de inicio non che parece?

Que durante a maior parte da historia humana a escravitude estivese presente de maneira continua na nosa realidade non xustifica que hoxe estea ben, ou si? Seguro que para certos casos témolo moi claro e para outros xa non tanto, a ver. Pensas que a festividade do día de Todos os Santos, a nosa tradición centenaria de ir aos cemiterios para levar flores aos nosos, está en perigo pola irrupción de Halloween? Non fai falta que contestes, só pretendo facerche ver que hai algo relativo ás tradicións e costumes que quizá teña máis forza de puidéselo imaxinar.

Como lembrarás, a palabra costume en grego é a raíz de ética e en latín de moral, aí é nada. Algo terán entón que ver os costumes e as tradicións coa ética? Pois quizá máis do que a primeira ollada poderías imaxinar.

As morais non só son a regulamentación do modo de relación dos animais humanos, isto xa o vimos antes. Tamén dotan dun sentido simbólico ao noso día a día. Ordenan o tempo e priorizan certas accións en determinado momento concreto, marcando así o ano completo, ordenándonos a vida. Explícocho.

Convirás comigo que, polo menos nesta parte do mundo, o Nadal é o gran festexo anual por antonomasia. “A natividade do Señor” é a celebración do nacemento do fillo de Deus, e nestas datas a reivindicación da familia, os bos desexos, a solidariedade, a caridade, o agasallo aos nenos e máis desfavorecidos, a alegría e o compartir en xeral, son os sentimentos que pretendemos honrar nesta festividade. Ademais, o Nadal marca o fin e o inicio do ano. O nacemento dun aninovo ao que aspiramos chegar limpos de vicios e malos hábitos para arrincar con novos e mellores propósitos. Non che soa arrebatadamente moral? Poderás pensar que estando polo medio a cuestión relixiosa é normal que estas festas teñan esa tendencia moralista, pero e se non é “tan así” como te imaxinas?

O peso do costume transcende o relixioso, porque isto é advenedizo e transitorio. É certo que co cristianismo levamos dous mil anos mal contados, e non parece tan pasaxeiro. Pero que pensarías se che digo que se mañá desaparecese o cristianismo seguiriamos festexando máis ou menos estas festas baixo calquera outro nome? E se xa o fixemos antes do cristianismo?

Podería ser o ano 217 a.C. cando os romanos comezaron a festexar a Saturnalia ou as Saturnais, isto é, as festas en honra ao deus Saturno. Durante os días 17 ao 23 de decembro decoraban as súas casas con velas e plantas ornamentais e entre amigos e familiares facíanse agasallos e festexábanse uns a outros con banquetes e algún que outro revolcón. As festividades tiveron tanto éxito que foron cambiando e ampliándose co tempo e alongáronse ata o día 25 de decembro. Cando se introduciu a festividade da “Natividade do Sol Invicto” que segundo eles era de orixe persa. Algúns historiadores recoñecen neste Sol vitorioso ao deus solar Mithra do que temos noticias desde o ano 1.400 a.C. e podémolo situar nas mitoloxías persa e indoirania.

Sexa como for, festexar o nacemento do Sol nestas datas ten todo o sentido do mundo porque, como saberás, no hemisferio norte o día 21 de decembro prodúcese o solsticio de inverno, isto é, a noite máis longa do ano e o día máis curto. A partir desa data os períodos de luz solar vanse ampliando ata o 20 ou 21 de xuño que é o solsticio de verán, o día máis longo do ano e, polo tanto, a noite máis curta… e si, tamén se celebra no medio mundo, coas famosas festas relacionadas co lume.

Algúns historiadores afirman que o ser humano leva algo máis de 12.200 anos celebrando o solsticio de inverno. Pois para a cultura neolítica, eminentemente agricultora, esta data era fundamental porque marcaba o fin das poucas sementas de inverno, alí onde se podían dar, e o esperado inicio dun novo ciclo, do novo ano. A data do solsticio de inverno era tan importante que numerosos monumentos megalíticos en todo o hemisferio norte están aliñados coa saída do Sol nesta data tan astronómicamente relevante. E négome a crer que as algunhas culturas paleolíticas non identificasen tamén esta data do calendario, pois é vital para saber cando renace o Sol, cando reaparece a vida e podemos respirar aliviados. Por suposto que é unha data alegre na que festexar sobrevivir a un inverno que xa ten os días contados, claro que hai que favorecer aos máis débiles e os nenos por conseguir permanecer entre os vivos, claro que é momento de compartir. Non ves que como animais sociais o que máis nos gusta é comer e beber xuntos, e máis se hai un motivo xustificado para facelo? Non o seguimos facendo hoxe?

A forza do costume, por tanto, é fundamental na nosa construción social e na forma de ordenarnos a vida, darnos sentido de pertenza e xustificar o porqué de que as cousas sexan como deben ser. E esta é unha acción que recae na moral, en como debemos facer as cousas entre nós.

Nesta data os celtas disfrazábanse e facían fogueiras para escorrentar aos malos espíritos do frío e do inverno que xa chegaban. Chamaban a esta noite de disfraces Samhain, que vén significar “fin do verán”, para así dar paso á escuridade do inverno. O que quizá non sabías é que Halloween, ou Hallowe’en (segundo fontes consultadas) é a contracción de All Hallows’ Eve, que viría ser “the evening before All Saints’ (or All Hallows’) Day”, ou o que é igual na lingua de Cervantes a “a véspera do Día de Todos os Santos”. Día que na súa orixe se celebraba o 13 de maio e honraba aos primeiros mártires do cristianismo. Foi o Papa Gregorio IV no ano 835 quen estableceu o 1 de novembro como o Día de Todos os Santos.

Fíxache que curioso, pois escolleu esta data porque coincidía cunha festividade dos pobos xermánicos, xa que naquela época o obxectivo de la Iglesia era ir eliminando as festas pagás do calendario e asimilándoas na súa orde de celebracións propio. E claro, a festa á que nos referimos era, obviamente, o Samaín ou Samhain, esa tradición de orixe celta (que aínda se celebra nalgunhas partes de Galicia) e que é a orixe do actual Halloween. E agora que? Está a desprazar esta festividade tan “gringa” ao Día de Todos os Santos ou simplemente está a reivindicar a súa primoxenitura? Continuará…

FONTE: David Pastor Vico/muyinteresante.com

CANTO SABES DE CHILE?

Sabías que Chile é un país tricontinental? Chile é natureza a escala colosal. O país máis longo e delgado do mundo.

Queres coñecelo millor?

Si? Pois comezamos!

1. Cales son os límites de Chile?

1. Ao Norte con Perú, ao Leste con Bolivia e Arxentina, ao Oeste co Océano Pacífico e ao Sur co mesmo Océano e o Territorio Antártico.

2 Ao Norte con Venezuela, ao Leste con Arxentina, ao Oeste co Océano Atlántico e ao Sur co océano Pacífico

Mañá a solución e una nova proposta!

FONTE: es.wikipedia.org   Imaxes: youtube.com e es.wikipedia.org

Confirmado: Toumaï, o noso primeiro antepasado, xa camiñaba erguido hai case sete millóns de anos

Cranio do Sahelanthropus Toumaï (CNRS)

En xullo de 2001, un equipo de científicos da Universidade de Poitiers tropezou, en pleno deserto de Djurab, en Chad, con algo que non debería estar alí. Un cranio deformado e case completo que asomaba entre a area, o resto fósil dun antiquísimo antepasado noso que estaba a piques de dinamitar todo o que criamos saber sobre as nosas orixes. Chamárono Toumaï (’Esperanza de vida’ no idioma local dazaga), pero a ciencia rexistrouno como Sahelanthropus tchadensis. Cunha antigüidade de entre 6 e 7 millóns de anos, o fósil non só é o hominino máis antigo xamais atopado, senón que se converteu tamén nun dos máis polémicos.

Ata ese momento, a teoría predominante era a chamada ’East Side Narrativa’: a idea de que a humanidade naceu xusto nese período, pero exclusivamente no Val do Rift, en África Oriental, tras a formación dunha barreira xeolóxica que separou aos devanceiros dos humanos dos chimpancés.

Pero Toumaï estaba moi lonxe de alí, en África Central, a 2.500 quilómetros ao oeste do Rift. Ademais, tiña unha desconcertante mestura de trazos: posuía o cerebro dun simio, pero cun rostro humano, máis parecido ao de devanceiros moito máis recentes.

Un dos trazos que máis diferenza a un simio dun devanceiro humano é a bipedestación, é dicir, a capacidade de camiñar ergueito sobre as dúas pernas. E a primeira teoría sinalaba que Toumaï era ’un dos nosos’ baseándose na posición do foramen magnum (o oco na base do cranio por onde se conecta a columna). Ao estar situado cara abaixo e non cara atrás, suxería que Toumaï mantiña a cabeza ergueita sobre un corpo vertical.

Con todo, a comunidade científica non tardou en dividirse. Voces críticas, como a do antropólogo Milford Wolpoff, suxeriron que Sahelanthropus podería ser simplemente un antepasado dos gorilas, ou un simio extinguido sen relación directa connosco. Os escépticos, sinxelamente, consideraban que non había probas suficientes para dicir que era un hominino.

Comparación de cranios, cúbitos e fémures dun chimpancé (esquerda), Sahelanthropus (centro) e Australopithecus (dereita) Scott Williams/NYU and Jason Heaton/University of Alabama Birmingham 

A cousa complicouse aínda máis co estudo tardío dun fémur, achado tamén en 2001 xunto ao cranio pero que permaneceu nas pavías científico durante case dúas décadas. Houbo que esperar ata 2022 para que o estudo detallado dese óso, (e de dous cúbitos do antebrazo) fose finalmente publicado.

E, unha vez máis, os resultados foron contraditorios. O fémur, de feito, suxería que Toumaï podía camiñar ergueito, confirmando así o seu status de homínino; pero os ósos dos brazos indicaban claramente que pasaba gran parte do seu tempo subindo polas árbores. Un explorador híbrido que andaba, pero que ao mesmo tempo se negaba a abandonar a seguridade das ramas altas.

Hoxe, Sahelanthropus tchadensis ocupa un lugar privilexiado nas vitrinas da paleontoloxía, pero a súa verdadeira identidade segue baixo a lupa.

Agora, unha nova análise realizada por un equipo de antropólogos baixo a dirección de Scott Williams, da Universidade de Nova York, acaba de ofrecer as primeiras probas contundentes de que Sahelanthropus tchadensis era, efectivamente, bípedo. O novo estudo acábase de publicar en Science Advances.

Utilizando tecnoloxía 3D xunto a outros métodos de análises, o equipo logrou identificar no fémur de Toumaï unha característica que é exclusiva dos bípedos: o tubérculo femoral, que é o punto de unión do ligamento máis grande e potente do corpo humano (o ligamento iliofemoral), que é vital para camiñar ergueito.

"Sahelanthropus tchadensis -asegura Williams- era esencialmente un simio bípedo que posuía un cerebro do tamaño dun chimpancé e probablemente pasaba unha parte significativa do seu tempo entre as árbores. Pero a pesar da súa aparencia, estaba adaptado a usar a postura bípeda".

No seu estudo, os investigadores adicionalmente compararon os ósos de Toumaï cos de especies vivas e fósiles, incluída a Australopithecus ’Lucy’, un devanceiro humano temperán achado a principios dos anos 70 e que viviu fai aproximadamente entre catro e dous millóns de anos.

A análise revelou tres características que apuntan directamente ao bipedismo de Toumaï: ademais da presenza do xa citado tubérculo femoral, tamén acharon unha torsión natural no fémur, que axuda ás patas para apuntar cara a adiante, facilitando a marcha. E por último a presenza de glúteos similares aos dos primeiros homininos que foron capaces de manter as cadeiras estables, o que facilita o estar de pé, camiñar ou correr.

Williams e o seu equipo acharon tamén que Sahelanthropus tiña un fémur relativamente longo en relación coa súa cúbito, outra evidencia de bipedalismo. Os investigadores sinalan que os simios teñen brazos longos e patas curtas, mentres que os homínidos teñen patas relativamente longas. E aínda que Sahelanthropus tiña patas moito máis curtas que os humanos modernos, eran máis longas que as dos simios e achegábanse ás de Australopithecus en canto a lonxitude relativa do fémur, o que suxire outra adaptación ao bipedalismo.

"A nosa análise destes fósiles -conclúe Williams- ofrece evidencia directa de que Sahelanthropus tchadensis podía camiñar sobre dúas patas, o cal demostra que o bipedismo evolucionou cedo na nosa liña e a partir dun devanceiro que, con todo, parecíase máis aos chimpancés e bonobos actuais".

FONTE: José Manuel Nieves/abc.es/ciencia

Queda tanta vida por descubrir neste planeta como a xa coñecida

Carl Linneo, o científico sueco que adicou toda a súa vida a contar os seres vivos que coñecía (faleceu en 1778) clasificou unhas 12.000 especies. Só en 2017, describíronse 17.044. E a ciencia leva polo menos unha década descubrindo e describindo cifras similares. Contrariamente á crenza popular, o ritmo de catalogación de novas especies non se está retardando, senón que se está acelerando en case todos os grupos taxonómicos nos que se organiza a vida. Ademais, segundo un estudo publicado en Science Advances, hai tanto por descubrir na Terra como o que xa se sabe. O malo é que boa parte dos novos organismos clasifícanse como en perigo de extinción tan pronto como se descobren.

Linneo foi quen ideou o sistema binomial para catalogar todos os seres vivos coñecidos. Seguindo sóa taxonomía, nós os humanos somos Homo sapiens. O primeiro, en maiúscula inicial, indica o xénero ao que pertence o segundo, a especie. Por encima hai máis categorías, simplificadas e en orde ascendente. As principais son: familia (Homínidos), orde (Primates), clase (Mamíferos), filo (Cordados), reino (Animais) e dominio (Eucariota). Os séculos XVIII e XIX son os das grandes expedicións científicas de Alejander von Humboldt, Celestino Mutis, Charles Darwin, ou os chamados apóstolos de Linneo, que completaban o catálogo creado polo científico sueco.

A principios de século XX gran parte da ciencia cría que non quedaba moita vida por descubrir. Pero equivocábanse. "Estimamos que entre 2000 e 2020, describíronse unha media de 27 novas especies de mamíferos ao ano, xunto con 336 peixes con aletas radiadas [elactinopterigios, a principal clase de peixes], 16 quenllas e raias, 133 anfibios, 129 lagartos e serpes e catro aves”, resume o biólogo da Universidade de Arizona e autor principal do estudo, John Wiens. E iso só dentro do reino animal. Xunto cun grupo de colegas, Wiens examinou e analizou as principais bases de datos taxonómicas, en particular The Catalogue of Life, considerada a biblia da taxonomía.

O gráfico mostra a taxa de especies descritas cada ano desde Linneo creou o sistema polo cal se clasifican os seres vivos en 1751 / John Wiens/Science Advances

Apara buscaren no pasado, Wiens e outros comprobaron que, en efecto, nos primeiros anos do século XX alcanzouse a taxa máis alta de especies descritas, con 1912 como punto máximo. Dous anos despois, chegou a Primeira Guerra Mundial e a ciencia dedicouse a outras tarefas que non eran a procura de animais ou plantas. O outro gran revés produciuse coa Segunda Guerra Mundial. Con todo, desde entón, o ritmo de descubrimento e descrición de novas especies non deixou de recuperarse e, en 2008, catalogáronse máis que en 1912. Desde entón, o ritmo acelerouse aínda máis, alcanzando unha media de 16 000 desde 2015.

Wiens lembra que descubrir non é o mesmo que describir. "A secuencia de eventos é que primeiro se descobre unha nova especie e logo descríbese formalmente (é dicir, asígnaselle un nome formal de xénero e especie nun artigo científico publicado)", explica, dándoo a coñecer oficialmente. "Por tanto, todas as especies descritas foron descubertas, pero non todas as especies descubertas foron descritas", lémbranos. En moitos casos, unha especie pode tardar décadas en pasar do descubrimento á descrición formal. Unha vez aclarada, Wiens destaca que, entre os animais, “o número de novas especies anuais diminuíu considerablemente en aves [desde principios deste século], pero aumentou en anfibios, lagartos e serpes e mantívose similar ao longo do tempo en mamíferos, peixes con aletas radiadas, quenllas e raias”.

A maioría das especies descritas ata o de agora neste século XXI son artrópodos (10.000 de 16.000 novas especies ao ano), especialmente insectos, que por si sós xa representan ao redor de 6.000 ao ano. Como lembra o biólogo estadounidense, "isto é o que cabería esperar, dado que a maioría das especies coñecidas son animais, con predominio de artrópodos entre os animais e os insectos entre os artrópodos”. Este é un dos patróns que observaron: descóbrense máis especies dos grupos máis abundantes que xa están no catálogo.

Outro patrón que destaca é a disminución das novas descricións. O que mostran é que, a medida que un grupo de organismos coñécese mellor, as novas especies descubertas fanse cada vez máis pequenas. Por tanto, non parece probable atopar unha nova especie de elefante. "Pero hai excepcións!", destaca Wiens. “Por exemplo, en 2021 descubriuse unha nova especie de balea fronte ás costas de Florida que mide case 13 metros de longo”, lembra.

 

Wiens refírese ao rorcual de Rice, un cetáceo descuberto no Golfo de México fai catro anos. En realidade, é unha reclasificación. Ata entón críase que os exemplares avistados eran rorcuais comúns. Bryde, unha especie emparentada. Pero unha profunda análise morfolóxica e, sobre todo, de mostras xenéticas, permitiu ao investigador da Administración Nacional Oceánica e Atmosférica (NOAA) Fisheries (Axencia dos Estados Unidos para a ciencia e a xestión da vida mariña), Patricia Roselle, determinar que se trataba dunha nova especie de balea.

Tan pronto como foi catalogada, a balea de aleta de Rice entrou na categoría de especie en perigo crítico de extinción, o paso previo á extinción, na nomenclatura da Unión Internacional para a Conservación da Natureza (UICN). Só quedan ao redor dun centenar destes cetáceos. É o patrón máis sinistro detectado por este estudo: a maioría das novas especies de animais e plantas (noutros reinos a historia é diferente) xa están ameazadas en canto descóbrense.

Un exemplo recente é o da Thismia selangorensis unha planta do xénero lanterna de fadas tan rara que carece de nome común. A súa existencia revelouse a principios de decembro na revista científica PhytoKeys, así ese endémicoque só medra nun bosque próximo a Kuala Lampung, a capital de Malaisia. Desde 2023, cando se detectou, só atopáronse outros 20 especímenes, polo que pasou directamente á Lista Vermella da UICN, tamén na categoría de especie en perigo crítico de extinción. "O esforzo máis importante agora é dar a coñecer esta especie para que o público saiba que existe, aquí mesmo, neste pequeno recuncho do mundo, e en ningún outro lugar, polo menos por agora", declarou nunha nota o botánico do Instituto de Investigación Forestal de Malaisia e coautor da súa descrición, Siti-Munirah Mat Yunoh. Comprender a súa presenza é o primeiro paso para garantir que esta extraordinaria planta non se perda antes de que moita xente saiba sequera da súa existencia.

Para moitos científicos, a sexta gran extinción está en marcha. Wines non está de acordo. "Creo que hai unha profunda crise de biodiversidade, porque centos de especies extinguíronse nos últimos 500 anos, e miles de especies poderían extinguirse nas próximas décadas debido ao cambio climático", teme. Pero rapidamente engade: "A taxa actual de descrición de especies é moito maior que a taxa actual de extinción de especies coñecidas, sendo aproximadamente mil veces maior cada ano".

A maioría de novos seres por descubrir serán microscópicos. Os gráficos mostran a explosión de descricións desde 1950 de catro dos reinos de criaturas diminutas / John Wiens/Science Advances

Se seguimos o ritmo de descubrimento e descrición de novas especies, en pouco menos de 400 anos, case o mesmo tempo desde Linneo creara a sóa propia taxonomía o número de especies coñecidas no planeta duplicouse. Actualmente, contando todos os tipos de seres vivos (excluíndo os virus, sobre os cales non hai consenso), existen pouco menos de 1,9 millóns de especies. Para entón, os investigadores proxectan que haberá ao redor de 3,55 millóns.

A gran maioría dos novos descubrimentos provirán do mundo microscópico, con fungos que se duplican ou bacterias que se multiplican case por sete, entre os animais máis pequenos ou nos poucos recunchos do planeta aínda por explorar, como o fondo do océano. Pero nada nos impide atoparnos cunha lanterna de fadas ou unha nova balea.

FONTE: Miguel Ángel Criaso/elpais.com