Ramonda myconi, a única planta resurrección da península ibérica / José Ignacio García Plazaola
Segundo a mitoloxía grega, Orfeo, fillo de Apolo e Calíope, tentou rescatar á súa amada Eurídice da morte. Aínda que el logrou escapar do inframundo, ela desapareceu para sempre. Lamentablemente, Orfeo tamén morreu: foi asasinado e esnaquizado polas Ménades.
Produto da combinación da mitoloxía clásica coa tradición máis recente, cóntase que das pingas de sangue de Orfeo brotou unha planta, que gardou o recordo da súa esencia máis pura na capacidade de volver á vida despois de morta.
Esta planta coñécese hoxe en día como flor de Orfeo (Haberlea rhodopensis) e é unha das cinco especies europeas que se inclúen na familia das Gesneriáceas.
Todas elas localízanse no sur do continente (montañas de Grecia, Macedonia e Bulgaria) e, como describe a mitoloxía, presentan a sorprendente capacidade de volver aparentemente á vida despois de mortas.
Son o que se denomina “plantas resurrección”. En todo o mundo hai unhas 300 plantas resurrección. A maioría teñen unha distribución tropical e subtropical, coa excepción das Gesneriáceas europeas.
No Pirineo, tanto na súa vertente norte como sur, temos a sorte de contar cunha destas escasísimas plantas resurrección: a emblemática orella de oso (Ramonda myconi). É a única especie con estas características da península ibérica.
O xénero Ramonda recibe o seu nome en honra ao botánico e explorador francés Louis Ramond de Carbonnières que, entre outras fazañas, foi o primeiro en ascender oficialmente ao Monte Perdido.
Ademais da súa singularidade como planta resurrección, R. myconi e o resto de Gesneriáceas europeas teñen outra característica moi especial: son plantas de orixe tropical, reliquias dun período pasado moito máis cálido que o actual. Por iso son denominadas tecnicamente “ paleotropicales”.
A observación da súa morfoloxía e aspecto revelaranos de inmediato ese carácter tropical e facilmente asociarémolas á moi coñecida violeta africana (xénero Saintpaulia), planta ornamental de interior.
Sendo unha especie de vocación tropical, resulta sorprendente que puidese adaptarse con éxito ao arrefriado do clima en Europa, moi especialmente na adversa contorna do Pirineo. Aínda que atopa o seu óptimo en barrancos calcáreos a mediana altitude, chegou a observarse mesmo a case 2.500 metros na contorna do Parque Nacional de Ordesa.
Dado que é unha planta de follas lonxevas e perennes, o seu exitoso desenvolvemento na alta montaña implica que estas deben ser capaces de sobrevivir a temperaturas extremadamente baixas, algo especialmente rechamante nunha especie paleotropical.
A combinación do seu carácter de planta resurrección e a súa destacable tolerancia ao frío extremo convértea nunha das escasísimas plantas capaces de enfrontarse exitosamente tanto ás baixas temperaturas como á desecación. Cal é pois o seu secredo?
A resposta probablemente non é única. Máis ben ao contrario, é un conxunto de características o que permite a esta planta converterse nunha campioa de resistencia.
Aínda que pareza contraintuitivo, as consecuencias biolóxicas de desecarse ou conxelarse son parecidas en esencia. Isto xustifica en certo xeito que o seu preadaptación á desecación foi a clave para a súa supervivencia no Pirineo.
Basicamente, a planta evita as lesións celulares reforzando as súas membranas para evitar os danos estruturais e oxidativos. Pero a protección non só debe actuar a nivel celular. As follas ao deshidratarse deben encartarse seguindo un patrón ben definido e ordenado de forma similar a como se produce o peche dun paraugas.
Deste xeito, durante o letargo e aparente morte, os tecidos mantéñense latentes e sen sufrir danos irreparables. Pode mesmo chegar a alcanzarse o denominado estado vítreo, no que a mobilidade das moléculas é moi reducida. Así, os tecidos poden manterse latentes sen apenas acumular danos durante moito tempo.
Cando a auga volve estar dispoñible, todo o proceso revértese e as follas recuperan nuns poucos días o seu aspecto máis lozano. Este momento, o da resurrección, é o máis delicado. Un erro na precisa secuencia de activación do metabolismo pode resultar fatal para a planta.
Hoxe en día, as plantas resurrección son obxecto de estudo nalgúns dos mellores laboratorios de Fisioloxía Vexetal do mundo. Da súa espectacular capacidade de volver á vida poderemos aprender moitas leccións útiles para conseguir unha agricultura máis sostible e segura e para desenvolver plantas case indestructibles.
Quen sabe. Quizais as pingas de sangue de Orfeo sírvannos para desentrañar os segredos da vida eterna.
FONTE: J. I. García Plazaola/B. Fernández-Marín/abc.es/ciencia
