TESLA CONTRA EDISON: UNHA RIVALIDADE MITOLÓXICA
A figura do científico tolo, do xenio excéntrico, xa non é patrimonio de Einstein. Nas dúas últimas décadas a fascinación pola figura de Nikola Tesla foi agrandando un mito que supera os incuestionables logros deste gran inventor serbio. Na cultura popular imponse a visión de Tesla como un heroe ignorado, cuxos méritos non foron suficientemente recoñecidos. E nese relato mitolóxico aparece un codicioso vilán chamado Thomas Edison, que fixo o posible por evitar primeiro o éxito de Tesla e logo o seu recoñecemento.
Nikola Tesla fronte á súa bobina, en 1896 / Electrical Review
Con todo, a realidade documentada é diferente. Os logros de Nikola Tesla (1856–1943) foron inmediatamente recoñecidos e foi unha figura venerada desde mozo ata os seus últimos anos, tanto polos seus colegas como pola opinión pública. Xa en 1896, o gran cabaleiro da física, Lord Kelvin, afirmou que "Tesla contribuíu máis que ninguén á ciencia da electricidade". E o certo é que o premio máis importante que recibiu Tesla foi a medalla Edison, cousa que o seu suposto inimigo podería evitar facilmente, pois era unha distinción creada e concedida por un comité no que había bos amigos de Thomas Edison.
O 18 de maio de 1917 o Instituto Americano de Enxeñeiros Eléctricos (o actual IEEE) rendeu homenaxe a Nikola Tesla e vestiuse de gala para entregarlle a medalla Edison. Aquel día cumpríanse 29 anos exactos da publicación dun artigo científico (o 18 de maio de 1888) no que Tesla detallaba o seu maior éxito como inventor: un motor de indución que funcionaba cun sistema polifásico de corrente alterna.
Tesla no seu laboratorio de Colorado Springs / Dickenson V. Alley, Century Magazine
Nikola Tesla xa gañara o 1 de maio de 1888 varias patentes relacionadas co motor de indución e o sistema polifásico; e como Edison rexeitara as súas propostas, Tesla púxoas ao servizo da empresa Westinghouse Electrics. Con esa tecnoloxía de corrente alterna Westinghouse gañou a chamada “guerra das correntes” a Edison e a Xeneral Electrics, que apostaban pola corrente continua. Foi unha dura batalla técnica, comercial e legal, na que Edison xogou co medo dos cidadáns ás descargas eléctricas e electrocutó animais en público para demostrar os perigos da corrente alterna. Nesa época Edison minusvaloró a Tesla: "é un poeta da ciencia, as súas ideas son marabillosas pero nada prácticas".
En 1917 a machada daquela guerra entre grandes corporacións estaba enterrada. A medalla Edison recoñecía a gran idea de Tesla, cuxa tecnoloxía se impuxo non só para iluminar as cidades senón como "o medio case universal para transformar a enerxía eléctrica en enerxía mecánica". No seu discurso daquela noite Bernard A. Behrend engadiu: "Se eliminásemos os traballos de Tesla, as rodas da industria deixarían de virar, os nosos coches e trens eléctricos pararíanse, as cidades quedarían ás escuras".
Nikola Tesla agradeceu o premio e dedicou estas palabras a Edison, eloxiando a súa visión práctica: "Cando cheguei a América, coñecín a Edison e o seu efecto en min foi extraordinario. Vin como este home marabilloso, que non tiña formación teórica, facíao todo en por si. E pensei que desperdiciara os meus mellores anos estudando unha ducia de idiomas e lendo todo tipo de cousas que caían nas miñas mans". Tesla lembrou o seu primeiro ano en EEUU, cando traballaba sen descanso para Edison e leste recoñecíalle admirado a súa resistencia.
Esa tenacidade e dedicación ao traballo era o único no que coincidía con Edison, quixo recalcar Tesla: «Non necesitaba modelos nin esquemas nin experimentos, facíao todo na miña mente. A maneira en que inconscientemente desenvolvín un novo método de materializar inventos e ideas é exactamente oposta ao método experimental puro, do que sen ningunha dúbida Edison é o maior e máis exitoso expoñente». Aquel discurso de 1917 non revelaba máis que unha distancia profesional entre Edison e Tesla.
Do eloxio á crítica
E así pasaron os anos e as décadas ata que en 1931 Thomas Edison morreu e ao día seguinte o New York Times publicou estas declaracións de Tesla: "Se tivese que buscar unha agulla nunha palleira, Edison nunca se pararía a razoar onde sería máis probable atopala: procedería coa fervorosa dilixencia dunha abella a examinar unha a unha cada palla até atopar o que buscaba […] O seu método era extremadamente ineficiente. Fun unha triste testemuña deses procedementos, sabendo que un pouco de teoría e de cálculo poderíalle aforrar o 90% do seu traballo".
"Á vista disto, os seus logros son case un milagre. Non é probable que se repita un fenómeno como Edison […] Ocupará un lugar único na historia do seu país, que debería estar orgulloso do seu gran xenio e dos seus logros inmortais en beneficio da humanidade", engadía Tesla naquel artigo no que destacaba tamén a falta de hobbies e o pouco aprecio pola hixiene persoal do seu primeiro xefe en EEUU.
Portada adicada a Tesla ni seu 75 aniversario / Time Magazine
Esas críticas a iconas da ciencia non eran estrañas en Tesla, que seguía recibindo eloxios. No mesmo ano da morte de Edison, Nikola Tesla cumpriu 75 e a revista Time dedicoulle enteira a súa portada do 20 de xullo de 1931, co título de “Todo o mundo é a súa central eléctrica”. Tamén o mismísimo Albert Einstein felicitou a Tesla polo seu 75 aniversario: "A un eminente pioneiro no desenvolvemento das correntes de alta frecuencia […] Felicítolle polos grandes éxitos da súa carreira".
Pola súa banda, Tesla nunca aceptou a física cuántica nin a teoría da relatividade: "O traballo de Einstein é unha vestimenta matemática brillante que fascina e camufla os seus erros. A súa teoría é como un esmoleiro vestido de púrpura, ao que os ignorantes confunden cun rei. Os seus expoñentes son homes brillantes, pero son metafísicos máis que científicos", declaraba en 1935 ao New York Times un Tesla que rexeitaba publicamente a dualidade onda-partícula, a curvatura do espazo e afirmaba á prensa que el podía facer viaxar a electricidade máis rápido que a luz.
Tesla pasou os seus últimos anos investigando unha arma para lograr a paz mundial, á que chamaba o “raio da morte”. O elegante e espigado serbio que encandeara á sociedade neoyorkina de finais do século XIX era agora un ancián excéntrico, sen apenas recursos económicos, que vivía só na habitación dun hotel e que se desvivía por alimentar e coidar ás pombas nas rúas da Gran Mazá.
Así morreu en 1943, aos 86 anos. E ao ano seguinte un xornalista moi próximo a Tesla nos seus últimos tempos, John J. Ou’Neill, publicou a primeira biografía do gran inventor: “Prodigal genius; the life of Nikola Tesla”. Neste libro comezouse a forxar o papel de vilán de Edison, remontándose a un desencontro cando Tesla aínda traballaba para el, moitos anos antes. O vello Tesla contou a Ou’Neill que en 1885 Edison prometéralle 50.000 dólares se lograba redeseñar unhas máquinas da súa empresa, moi pouco eficientes. E ademais aseguraba que cando por fin conseguiuno, Edison negouse a recompensarlle e mofouse del.
Para historiadores como Jill Jonnes, autora de “Empires of Lixeiro”, é pouco crible que Edison ofrecese a un traballador novato unha suma tan grande, que equivalía á capital inicial da súa empresa e a 53 anos de salario do mozo Tesla. Xa fose ese o motivo, ou que o seu supervisor non quixo subirlle o soldo de 18 a 25 dólares semanais (como apuntan outras fontes), o certo é que Tesla deixou o seu traballo despois de menos dun ano na empresa de Edison e montou a súa propia compañía en 1885 para apostar pola corrente alterna.
Pero Tesla nunca esqueceu aquel desencontro, segundo relata o seu primeiro biógrafo. No capítulo dedicado á entrega da medalla Edison, Ou’Neill retrata a un Nikola Tesla que primeiro quixo rexeitar o premio e logo desapareceu da gala na súa honra no momento clave. Saíra a alimentar ás pombas. O seu amigo Behrend atopouno na rúa "con dúas pombas formando unha coroa na súa cabeza e cunha ducia máis pousadas sobre os seus brazos. En cada man aberta había outro paxaro e uns centos máis no chan, formando unha alfombra vivente".
Segundo ese detallado relato, Tesla fixo un xesto co que os paxaros comezaron a voar desde os seus brazos aos do seu atónito amigo; e nesas páxinas cóntase tamén que Tesla volveu á sala e deu un discurso longo e improvisado, do que non se conserva rexistro. A primeira biografía de Tesla omitió así a escena na que o protagonista eloxiou en público a figura de Edison. Pero o discurso si se conserva (está aquí case íntegro), foi publicado unha semana despois pola revista Electrical Review and Western Electrician.
Con este halo de misterio e excentricidade, pero sen rigor documental, o libro “Prodigal genius; the life of Nikola Tesla” (Ou’Neill, 1944) difundiu a idea dun exacerbado antagonismo entre Edison e Tesla, que foi calando na cultura popular a medida que sucesivos biógrafos foron repetindo a versión de John J. Ou’Neill, incluída a cinematográfica escena das pombas. Poida que a historia de Tesla sexa así máis fascinante, cun Edison na sombra. Pero como quedou patente naquela homenaxe de 1917 e en tantos outros recoñecementos, non era necesario un vilán para enxalzar as fazañas do gran heroe da electricidade.
FONTE: Framcisco Doménech/bbvaopenmind.com
