NOMES PROPIOS

PREMIO NOBEL DE MEDICINA 2021

David Julius e Ardem Patapoutian / Fundación BBVA/elespañol.com

O xurado do Instituto Karolinska de Estocolmo outorgou este luns o Premio Nobel de Medicina a David Julius e Ardem Patapoutian por “o seu descubrimento dos receptores da temperatura e o tacto”.

Os achados dos dous premiados “permitíronnos entender como a calor, o frío e a presión poden xerar impulsos nerviosos que nos permiten percibir o mundo ao noso ao redor e adaptarnos a el”, sinala o comunicado do Instituto Karolinska de Estocolmo que outorga o premio. As súas investigacións teñen importantes aplicacións no tratamento da dor e de moitas enfermidades.

O estadounidense David Julius (Nova York, 1955), licenciado en Bioloxía no Instituto Tecnológico de Massachusetts, doutor en Bioquímica pola Universidad de Berkeley e  profesor a Universidad de California en San Francisco, identificou o sensor das terminacións nerviosas na pel que responden a calor utilizando capsaicina, un composto dos pementos picantes.

Ardem Patapoutian (Líbano, 1967), é un biólogo e neurocientífico que  actualmente ten nacionalidade estadounidense. Patapoutian descubriu os sensores celulares da pel e tamén dos órganos internos que responden á presión.

Parabéns!

GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA VII (FIN): HENRIETTA SWAN LEAVITT

Remato o percorrido pola ciencia do século XX que revela grandes descubrimentos realizados por mulleres, cuxos méritos non foron recoñecidos no seu momento: GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA.

A discriminación de xénero, a competitividade, o respecto ás xerarquías e o peso do coñecemento científico establecido xogaron en contra das ideas revolucionarias destas mulleres pioneiras.

Hoxe falaremos de Henrietta Swan Leavitt, que con tan só 25 anos cambiou o curso da astronomía.

Henrietta Swan Leavitt (Lancaster, Estados Unidos, 4 de xullo de 1868–Cambridge, Estados Unidos, 12 de decembro de 1921). Astrónoma estadounidense.

A comezos do século XX, cando as mulleres aínda tiñan prohibido traballar con telescopios, esta astrónoma descubriu unha lei nas estrelas que permitiría calcular por primeira vez grandes distancias no Universo. Fíxoo tras revisar miles de fotografías das estrelas que forman dúas galaxias ananas coñecidas como Nubes de Magallanes. Naquelas instantáneas atopou que un tipo de estrelas, as Cefeidas, mostraban unha relación entre luminosidade e escintileo.

Henrietta Swan Leavitt / American Institute of Physics

 En 1893 Leavitt empezou a traballar no grupo de computadoras humanas do Observatorio da Universidade de Harvard, mulleres contratadas para realizar monótonas tarefas como examinar fotografías de estrelas ou facer cálculos matemáticos. En 1908 publicou o seu descubrimento sobre as Cefeidas no Anuario do Observatorio, onde explicaba que estas estrelas parecían seguir un patrón, as máis luminosas escintilaban máis lentamente. En 1912 enunciou a relación período-luminosidade ou Lei de Leavitt, que determina a relación directa entre a luminosidade media das Cefeidas e o período do seu escintileo. A Lei de Leavitt abriu o camiño para medir a distancia á que están moitas galaxias, e foi imprescindible para que en 1918 Edwin Hubble calculase o tamaño da Vía Láctea.

Leavitt traballou no Observatorio de Harvard ata a súa morte aos 53 anos. Durante a súa silenciosa carreira (era xorda) descubriu preto de 2.500 estrelas. Como moitas outras científicas do século XX, Leavitt non recibiu recoñecemento en vida. Hoxe lémbrase a súa enorme contribución á astronomía cun cráter na lúa que leva o seu nome e co asteroide 5383 Leavitt.

FONTE: bbvaopenmind.com/ventana al conocimiento

GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA VI: JOCELYN BELL

Continúo o percorrido pola ciencia do século XX que revela grandes descubrimentos realizados por mulleres, cuxos méritos non foron recoñecidos no seu momento: GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA.

A discriminación de xénero, a competitividade, o respecto ás xerarquías e o peso do coñecemento científico establecido xogaron en contra das ideas revolucionarias destas mulleres pioneiras.

Hoxe falaremos de Jocelyn Bell, quen dicía "Na década do 60 a xente vía á ciencia como unha actividade realizada por homes rodeados de subordinados dos que non se esperaba que pensasen".

Susan Jocelyn Bell Burnell (Belfast, Reino Unido, 15 de xullo de 1943). Astrofísica norirlandesa. Ela nunca quixo entrar na polémica da súa exclusión do Nobel de Física en 1974. Réstalle importancia e non o ve como unha discriminación de xénero, senón como unha cuestión de xerarquía entre un estudante e os investigadores que o supervisan, «que deben levar o crédito dos éxitos e fracasos, salvo en casos excepcionais. E este non o é».

Jocelyn Bell, no ano de seu gran descubrimento (1967) / Roger W Haworth

Como estudante de doutoramento, Bell axudou a construír un radiotelescopio na Universidade de Cambridge e comezou a estudar os sinais que captaba do espazo profundo. Revisaba metros e metros de papel impreso con gráficas, ata que un día de 1967 descubriu unhas estrañas marcas, demasiado rápidas e demasiado regulares. Recoñeceu que alí había algo importante, aínda que non soubo o que era. Ela e o seu director de tese, Anthony Hewish, denominaron a aquel sinal LGM (siglas de Little Green Men, “homiños verdes” en inglés), chanceando coa posibilidade de que fosen sinais enviados por extraterrestres.

Máis adiante comprendeuse que aqueles estraños sinais eran emitidas por unha estrela de neutróns virando a gran velocidade, que foi denominada púlsar. O comité dos Nobel recoñeceu a Hewish polo descubrimento dos púlsares pero ignorou a Jocelyn Bell, o que desatou a reacción airada de eminentes científicos na primeira ocasión en que a Academia Sueca premiaba un traballo de astronomía. Para un deles, Iosif Shklovsky, Bell realizara «o maior descubrimento astronómico do século XX».

FONTE: bbvaopenmind.com/ventana al conocimiento

GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA V: LISE MEITNER

Continúo o percorrido pola ciencia do século XX que revela grandes descubrimentos realizados por mulleres, cuxos méritos non foron recoñecidos no seu momento: GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA.

A discriminación de xénero, a competitividade, o respecto ás xerarquías e o peso do coñecemento científico establecido xogaron en contra das ideas revolucionarias destas mulleres pioneiras.

Hoxe falaremos de Lise Meitner, unha científica que dedicou toda a súa vida ao estudo da física a pesar de todas as trabas, que non foron poucas, que tivo polo simple feito de ser muller. Desde ter que traballar nun taller próximo ao laboratorio onde estudaban os seus colegas ata non cobrar o mesmo que iso, sen contar coa súa expulsión de Alemaña durante o nazismo polas súas orixes xudías. Pero  Lise  Meitner non se amedrentou por todas as dificultades que tivo na súa vida. Foi, sen dúbida, unha traballadora incansable e unha investigadora apaixonada.

Lise Meitner (Viena, Austria,7 de novembro de 1878-Cambridge, Inglaterra, 27 de outubro de 1968). Científica austriaca.

Lise Meitner e Otto Hahn / mujeresenlahistoria.com

Por encima de Rosalind Franklin, a física austríaca Lise Meitner é o caso máis evidente de descubrimento científico realizado por unha muller e ignorado polo comité dos premios Nobel. Foi ela quen se deu conta en 1938 de que se produciu unha fisión nuclear nos experimentos realizados polos seus colegas no laboratorio. E foi un deles, Otto Hahn, quen recibiu o premio Nobel de Química en 1944 polo descubrimento.

A Lise Meitner faltoulle o recoñecemento oficial, pero non o compañeirismo: Otto Hahn nomeouna nove veces no seu discurso de aceptación do Nobel. Traballaran xuntos durante tres décadas ata que, no ano do seu gran descubrimento común, Meitner tivo que fuxir da Alemaña nazi.

Otto Hahn axudoulle a escapar cara a Suecia e Lise Meitner seguiu colaborando con el desde o seu exilio. Meitner sempre recoñeceu o mérito do experimento de Hahn, pero foi ela quen primeiro soubo interpretalo correctamente cun artigo publicado na revista Nature, onde apareceu por primeira vez o termo “fisión nuclear”, e apuntou a posibilidade dunha reacción en cadea. Aquilo fixo reaccionar aos EEUU, que tentaron recrutala sen éxito para o proxecto Manhattan: «Non quero ter nada que ver cunha bomba», declarou.

FONTE: bbvaopenmind.com/ventana al conocimiento

GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA IV: MARTHE GAUTIER

Continúo o percorrido pola ciencia do século XX que revela grandes descubrimentos realizados por mulleres, cuxos méritos non foron recoñecidos no seu momento: GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA.

A discriminación de xénero, a competitividade, o respecto ás xerarquías e o peso do coñecemento científico establecido xogaron en contra das ideas revolucionarias destas mulleres pioneiras.

Hoxe falaremos de Marthe Gautier, que a piques de cumplir 96 anos, segue loitando porque se recoñeza o seu papel no descubrimento da causa da síndrome de Down.

Marthe Gautier (Bourdeaux, Francia, 10 de setembro de 1925). Doutora médica, pediatra e investigadora francesa. A piques de cumprir 96 anos segue loitando para que se recoñeza o seu papel no descubrimento da causa da síndrome de Down. O tanto apuntouno Jérôme Lejeune, outro pediatra do seu equipo no Hospital Trousseau de Paris. Foi este grupo o que sen dúbida descubriu en 1959 que a síndrome de Down provócao un trantorno xenético, polo que os afectados teñen un cromosoma máis dos 46 que caracterizan o xenoma humano.

Marthe Gautier / Rodolphe Escher

 Lejeune figura como primeiro autor no artigo científico que difundiu o descubrimento, e Gautier aparece en segundo lugar. A partir de aí Lejeune continuou a súa carreira comoxenetista, estudando outras anomalías nos cromosomas. E creou unha fundación, que desde 1970 comezou a promovelo como único autor do descubrimento. Jérôme Lejeune (1926–1994) aspiraba a recibir o premio Nobel e cría que non llo concederon principalmente pola súa activa posición como antiabortista.

A versión de Gautier é diferente. A investigadora francesa sostén que foi ela quen apuntou cara á existencia dun cromosoma número 47, pero non puido atopalo porque o seu microscopio non era suficientemente potente. Así que pasoulle as súas mostras a Lejeune, quen puido ver o cromosoma extra e fotografalo nun laboratorio mellor equipado.

As persoas con trisomía 21 teñen un cromosoma 21 extra / Imaxe derivada de Female Karyotype, Hey Paul Studios/genotipia.com

Segundo Gautier, o seu colega xa se atribuíra o mérito do descubrimento nun congreso celebrado en Montreal (Canadá) en 1958 e deixouna completamente de lado na redacción do artigo publicado en 1959. A controversia segue viva nos tribunais. En xaneiro de 2014, Marthe Gautier ía recibir nun congreso o recoñecemento da Federación Francesa de Xenética Humana pero a Fundación Lejeune acudiu aos tribunais e a intervención de Gautier foi cancelada.

FONTE: bbvaopenmind.com/ventana al conocimiento

GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA III: CECILIA PAYNE

Continúo o percorrido pola ciencia do século XX que revela grandes descubrimentos realizados por mulleres, cuxos méritos non foron recoñecidos no seu momento: GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA.

A discriminación de xénero, a competitividade, o respecto ás xerarquías e o peso do coñecemento científico establecido xogaron en contra das ideas revolucionarias destas mulleres pioneiras.

Hoxe falaremos de Cecilia Payne quen non puido licenciarse en Cambridge xa que non daban títulos universitarios a mulleres (e non o fixo ata 1948), tendo que emigrar aos Estados Unidos.

Cecilia Helena Payne-Gaposchkin (Wendover, Buckinghamshire, Reino Unido, 10 de maio de 1900–Cambridge, Massachusetts, Estados Unidos, 7 de decembro de 1979). Astrónoma e astrofísica anglo-americana. Descubriu a composición do Sol. Tamén tivo unha carreira marcada pola discriminación de xénero, sobre todo na súa Inglaterra natal. Alí estudou ciencias na Universidade de Cambridge e puido asistir a conferencias de grandes científicos pero non puido licenciarse, porque Cambridge non daba títulos universitarios a mulleres daquela. Cecilia Payne quería ser científica e para iso tivo que emigrar en 1923 a Estados Unidos, onde empezaba a haber bolsas para atraer ás mulleres cara á investigación en astronomía.

Cecilia Payne no Observatorio de Harvard / Smithsonian Institution

Payne conseguiu unha bolsa para facer o doutoramento no Observatorio de Harvard, aínda que o título deullo unha universidade asociada, porque Harvard era aínda exclusivamente masculina. Da súa tese doutoral, presentada en 1925, díxose entón que “sen dúbida é a tese máis brillante que se escribiu en astronomía”. E iso que Henry Norris Russell, un colega que lla revisou, convenceuna para que retirase dela unha conclusión importante: a novata Cecilia Payne propoñía no seu primeiro traballo astronómico que o Sol estaba composto nun 99% por hidróxeno.

Era unha idea revolucionaria, pois entón o consenso científico asumía que a nosa estrela era de maiormente de ferro (un 65%), cunha composición similar á da Terra. Russell, como o resto de astrónomos, non se tomou moi en serio o atrevemento de Payne ata que anos máis tarde chegou á mesma conclusión por outro camiño. Entón el atribuíuse o mérito, aínda que citou brevemente a Payne na súa publicación científica, e durante moitos anos recoñecéuselle como autor do descubrimento.

Mentres tanto, Cecilia Payne seguiu observando as estrelas, avanzando no estudo da súa evolución e da estrutura da nosa galaxia, a Vía Láctea. E tamén empezou a destacar en Harvard como unha profesora sobresaliente e apaixonada. Pero extraoficialmente, porque en teoría só era unha asistente técnica e os seus cursos non estaban no catálogo oficial. Tiveron que pasar 15 anos ata que se lle recoñecera como astrónoma e 31 anos ata que en 1956 foi a primeira muller aceptada como profesora titular na principal facultade da Universidade de Harvard, onde tamén foi a primeira muller que dirixiu un departamento. A súa traxectoria académica abriu camiño e inspirou a grandes científicas que viñeron despois.

FONTE: bbvaopenmind.com/ventana al conocimiento

GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA II: EMMY NOETHER

Continúo o percorrido pola ciencia do século XX que revela grandes descubrimentos realizados por mulleres, cuxos méritos non foron recoñecidos no seu momento: GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA.

A discriminación de xénero, a competitividade, o respecto ás xerarquías e o peso do coñecemento científico establecido xogaron en contra das ideas revolucionarias destas mulleres pioneiras.

Hoxe falaremos de Emmy Noether a quen negóuselle a posibilidade dun posto digno na universidade polo feito de ser muller.

Emmy Noether Amalie (Erlangen, Baviera, Alemaña, 23 de marzo de 1882-Bryn Mawr, Pensilvania, Estados Unidos, 14 de abril de 1935). Matemática alemana, de ascendencia xudía.

Emmy Noether / Pictorial Parade

O teorema de  Noether, que cumpriu 100 anos en 2015, fascinou ás grandes mentes do século XX porque revela a íntima conexión entre as simetrías da natureza e a forma das leis fundamentais da física. Sinxelo e profundo, é un todoterreo da física teórica, que pode aplicarse tanto á teoría cuántica de campos como aos básicos problemas de mecánica clásica de bacharelato. Este teorema foi o seu primeiro traballo ao chegar ao departamento de matemáticas da Universidade de Gotinga en 1915, onde non podía impartir clases, porque Emmy Noether era unha muller.

As barreiras de xénero foron unha constante na súa carreira. Para seguir os pasos do seu pai, un gran matemático alemán, Emmy tivo que asistir como oínte ás clases na universidade, que a principios do século XX aínda non aceptaba oficialmente a mulleres. Cando por fin puido licenciarse estivo a traballar no Instituto Matemático de Erlagen durante 7 anos, sen recibir soldo e sen que a recoñecesen como profesora. En 1919, xa en Gotinga, por fin recibiu a autorización para ensinar pero cun título non oficial de profesora axudante. Foi o máis que conseguiu, a pesar de liderar un equipo con prestixio mundial e de que os seus discípulos si foron aceptados como investigadores e profesores titulares.

Emmy Noether fixo grandes achegas a un campo moi innovador das matemáticas, a álxebra abstracta. E cando estes méritos empezaban a ser recoñecidos foi expulsada da universidade, porque era xudía. Os nazis acababan de chegar ao poder e Noether exiliouse a EEUU en 1933, onde morreu dous anos máis tarde. Einstein escribiu un  obituario na súa honra en The New York Times, onde a definiu como «a xenio creativa das matemáticas máis significativa desde que comezou a educación superior para as mulleres».

FONTE: bbvaopenmind.com/ventana al conocimiento

GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA I: ROSALIND FRANKLIN

 

Inicio hoxe un percorrido pola ciencia do século XX que revela grandes descubrimentos realizados por mulleres, cuxos méritos non foron recoñecidos no seu momento: GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA.

A discriminación de xénero, a competitividade, o respecto ás xerarquías e o peso do coñecemento científico establecido xogaron en contra das ideas revolucionarias destas mulleres pioneiras.

O caso de Rosalind Franklin, marxinada do descubrimento da estrutura do ADN, sera o primeiro desta serie.

Rosalind Elsie Franklin (Londres, 25 de xullo de 1920-Londres, 16 de abril de 1958). Química e química e cristalógrafa británica.

Rosalind Franklin / Henry Grant/Museum of London

O único que está claro no caso de Rosalind Franklin é que non se lle negou o premio Nobel por discriminación de xénero. Ela morreu en 1958, catro anos antes de que a Academia Sueca premiase ao seu colega Maurice Wilkins e aos seus rivais James Watson e Francis Crick, polo descubrimento da estrutura molecular do ADN. E o nobel non pode concederse a título póstumo.

Cando Franklin morreu, aos 37 anos de idade, recoñecéuselle o mérito das súas investigacións sobre as estruturas do carbón e dos virus. Pero no seu obituario non se mencionou nada do ADN. En gran parte porque ata despois da súa morte a estrutura do ADN (que axudou a descifrar en 1953) non se considerou completamente probada; nin sequera recoñecíase a importancia biolóxica da que hoxe se considera unanimemente como “a molécula da vida”.

Así que nunca saberemos se Rosalind Franklin compartise o Nobel de Medicina en 1962. Pero o que é inxusto é que nin Watson nin Crick nin Wilkins mencionásena nos seus discursos de aceptación, porque a famosa imaxe de  difracción de raios X obtida por Franklin (a chamada “Fotografa 51”) deulles a eles unha pista crucial sobre a correcta estrutura en dobre hélice do ADN.

Crystallographic photo of Sodium Thymonucleate, Type B. "Photo 51." May 1952. (Large Version) / scarc.library.oregonstate.edu

Só anos máis tarde, no seu relato autobiográfico “A dobre hélice” (1968), Watson empezou a recoñecer a contribución de Franklin ao seu descubrimento, aínda que o fixo no medio de comentarios negativos sobre ela. Escribiuse moito sobre esa polémica. Se aquel foi un caso de sexismo, de intensa competitividade, de choque de personalidades entre Watson e Franklin… ou mesmo de antisemitismo soterrado (ela era xudía).

Tamén se discutiu moito se a contribución de Franklin merecería compartir aquel premio Nobel. Pero o que é moito menos coñecido é que ela merecese aínda máis un segundo premio, o Nobel de Química de 1982 outorgado ao seu discípulo Aaron Klug “polo desenvolvemento dos métodos cristalográficos para descifrar a estrutura dos complexos proteínicos dos ácidos nucleicos”. É moi probable que, se ela vivise suficiente, ambos compartisen ese premio, que recoñeceu o traballo iniciado por Franklin e continuado por Klug.

Con todo Rosalind Franklin morreu moi nova, por un cancro de ovario probablemente causado polo seu traballo sen protexerse dos raios X, que nos revelaron o secreto da vida, pero que puideron danar o seu propio ADN e desencadear o cancro.

FONTE: bbvaopenmind.com/ventana al conocimiento