NOMES PROPIOS

GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA V: LISE MEITNER

Continúo o percorrido pola ciencia do século XX que revela grandes descubrimentos realizados por mulleres, cuxos méritos non foron recoñecidos no seu momento: GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA.

A discriminación de xénero, a competitividade, o respecto ás xerarquías e o peso do coñecemento científico establecido xogaron en contra das ideas revolucionarias destas mulleres pioneiras.

Hoxe falaremos de Lise Meitner, unha científica que dedicou toda a súa vida ao estudo da física a pesar de todas as trabas, que non foron poucas, que tivo polo simple feito de ser muller. Desde ter que traballar nun taller próximo ao laboratorio onde estudaban os seus colegas ata non cobrar o mesmo que iso, sen contar coa súa expulsión de Alemaña durante o nazismo polas súas orixes xudías. Pero  Lise  Meitner non se amedrentou por todas as dificultades que tivo na súa vida. Foi, sen dúbida, unha traballadora incansable e unha investigadora apaixonada.

Lise Meitner (Viena, Austria,7 de novembro de 1878-Cambridge, Inglaterra, 27 de outubro de 1968). Científica austriaca.

Lise Meitner e Otto Hahn / mujeresenlahistoria.com

Por encima de Rosalind Franklin, a física austríaca Lise Meitner é o caso máis evidente de descubrimento científico realizado por unha muller e ignorado polo comité dos premios Nobel. Foi ela quen se deu conta en 1938 de que se produciu unha fisión nuclear nos experimentos realizados polos seus colegas no laboratorio. E foi un deles, Otto Hahn, quen recibiu o premio Nobel de Química en 1944 polo descubrimento.

A Lise Meitner faltoulle o recoñecemento oficial, pero non o compañeirismo: Otto Hahn nomeouna nove veces no seu discurso de aceptación do Nobel. Traballaran xuntos durante tres décadas ata que, no ano do seu gran descubrimento común, Meitner tivo que fuxir da Alemaña nazi.

Otto Hahn axudoulle a escapar cara a Suecia e Lise Meitner seguiu colaborando con el desde o seu exilio. Meitner sempre recoñeceu o mérito do experimento de Hahn, pero foi ela quen primeiro soubo interpretalo correctamente cun artigo publicado na revista Nature, onde apareceu por primeira vez o termo “fisión nuclear”, e apuntou a posibilidade dunha reacción en cadea. Aquilo fixo reaccionar aos EEUU, que tentaron recrutala sen éxito para o proxecto Manhattan: «Non quero ter nada que ver cunha bomba», declarou.

FONTE: bbvaopenmind.com/ventana al conocimiento

GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA IV: MARTHE GAUTIER

Continúo o percorrido pola ciencia do século XX que revela grandes descubrimentos realizados por mulleres, cuxos méritos non foron recoñecidos no seu momento: GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA.

A discriminación de xénero, a competitividade, o respecto ás xerarquías e o peso do coñecemento científico establecido xogaron en contra das ideas revolucionarias destas mulleres pioneiras.

Hoxe falaremos de Marthe Gautier, que a piques de cumplir 96 anos, segue loitando porque se recoñeza o seu papel no descubrimento da causa da síndrome de Down.

Marthe Gautier (Bourdeaux, Francia, 10 de setembro de 1925). Doutora médica, pediatra e investigadora francesa. A piques de cumprir 96 anos segue loitando para que se recoñeza o seu papel no descubrimento da causa da síndrome de Down. O tanto apuntouno Jérôme Lejeune, outro pediatra do seu equipo no Hospital Trousseau de Paris. Foi este grupo o que sen dúbida descubriu en 1959 que a síndrome de Down provócao un trantorno xenético, polo que os afectados teñen un cromosoma máis dos 46 que caracterizan o xenoma humano.

Marthe Gautier / Rodolphe Escher

 Lejeune figura como primeiro autor no artigo científico que difundiu o descubrimento, e Gautier aparece en segundo lugar. A partir de aí Lejeune continuou a súa carreira comoxenetista, estudando outras anomalías nos cromosomas. E creou unha fundación, que desde 1970 comezou a promovelo como único autor do descubrimento. Jérôme Lejeune (1926–1994) aspiraba a recibir o premio Nobel e cría que non llo concederon principalmente pola súa activa posición como antiabortista.

A versión de Gautier é diferente. A investigadora francesa sostén que foi ela quen apuntou cara á existencia dun cromosoma número 47, pero non puido atopalo porque o seu microscopio non era suficientemente potente. Así que pasoulle as súas mostras a Lejeune, quen puido ver o cromosoma extra e fotografalo nun laboratorio mellor equipado.

As persoas con trisomía 21 teñen un cromosoma 21 extra / Imaxe derivada de Female Karyotype, Hey Paul Studios/genotipia.com

Segundo Gautier, o seu colega xa se atribuíra o mérito do descubrimento nun congreso celebrado en Montreal (Canadá) en 1958 e deixouna completamente de lado na redacción do artigo publicado en 1959. A controversia segue viva nos tribunais. En xaneiro de 2014, Marthe Gautier ía recibir nun congreso o recoñecemento da Federación Francesa de Xenética Humana pero a Fundación Lejeune acudiu aos tribunais e a intervención de Gautier foi cancelada.

FONTE: bbvaopenmind.com/ventana al conocimiento

GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA III: CECILIA PAYNE

Continúo o percorrido pola ciencia do século XX que revela grandes descubrimentos realizados por mulleres, cuxos méritos non foron recoñecidos no seu momento: GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA.

A discriminación de xénero, a competitividade, o respecto ás xerarquías e o peso do coñecemento científico establecido xogaron en contra das ideas revolucionarias destas mulleres pioneiras.

Hoxe falaremos de Cecilia Payne quen non puido licenciarse en Cambridge xa que non daban títulos universitarios a mulleres (e non o fixo ata 1948), tendo que emigrar aos Estados Unidos.

Cecilia Helena Payne-Gaposchkin (Wendover, Buckinghamshire, Reino Unido, 10 de maio de 1900–Cambridge, Massachusetts, Estados Unidos, 7 de decembro de 1979). Astrónoma e astrofísica anglo-americana. Descubriu a composición do Sol. Tamén tivo unha carreira marcada pola discriminación de xénero, sobre todo na súa Inglaterra natal. Alí estudou ciencias na Universidade de Cambridge e puido asistir a conferencias de grandes científicos pero non puido licenciarse, porque Cambridge non daba títulos universitarios a mulleres daquela. Cecilia Payne quería ser científica e para iso tivo que emigrar en 1923 a Estados Unidos, onde empezaba a haber bolsas para atraer ás mulleres cara á investigación en astronomía.

Cecilia Payne no Observatorio de Harvard / Smithsonian Institution

Payne conseguiu unha bolsa para facer o doutoramento no Observatorio de Harvard, aínda que o título deullo unha universidade asociada, porque Harvard era aínda exclusivamente masculina. Da súa tese doutoral, presentada en 1925, díxose entón que “sen dúbida é a tese máis brillante que se escribiu en astronomía”. E iso que Henry Norris Russell, un colega que lla revisou, convenceuna para que retirase dela unha conclusión importante: a novata Cecilia Payne propoñía no seu primeiro traballo astronómico que o Sol estaba composto nun 99% por hidróxeno.

Era unha idea revolucionaria, pois entón o consenso científico asumía que a nosa estrela era de maiormente de ferro (un 65%), cunha composición similar á da Terra. Russell, como o resto de astrónomos, non se tomou moi en serio o atrevemento de Payne ata que anos máis tarde chegou á mesma conclusión por outro camiño. Entón el atribuíuse o mérito, aínda que citou brevemente a Payne na súa publicación científica, e durante moitos anos recoñecéuselle como autor do descubrimento.

Mentres tanto, Cecilia Payne seguiu observando as estrelas, avanzando no estudo da súa evolución e da estrutura da nosa galaxia, a Vía Láctea. E tamén empezou a destacar en Harvard como unha profesora sobresaliente e apaixonada. Pero extraoficialmente, porque en teoría só era unha asistente técnica e os seus cursos non estaban no catálogo oficial. Tiveron que pasar 15 anos ata que se lle recoñecera como astrónoma e 31 anos ata que en 1956 foi a primeira muller aceptada como profesora titular na principal facultade da Universidade de Harvard, onde tamén foi a primeira muller que dirixiu un departamento. A súa traxectoria académica abriu camiño e inspirou a grandes científicas que viñeron despois.

FONTE: bbvaopenmind.com/ventana al conocimiento

GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA II: EMMY NOETHER

Continúo o percorrido pola ciencia do século XX que revela grandes descubrimentos realizados por mulleres, cuxos méritos non foron recoñecidos no seu momento: GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA.

A discriminación de xénero, a competitividade, o respecto ás xerarquías e o peso do coñecemento científico establecido xogaron en contra das ideas revolucionarias destas mulleres pioneiras.

Hoxe falaremos de Emmy Noether a quen negóuselle a posibilidade dun posto digno na universidade polo feito de ser muller.

Emmy Noether Amalie (Erlangen, Baviera, Alemaña, 23 de marzo de 1882-Bryn Mawr, Pensilvania, Estados Unidos, 14 de abril de 1935). Matemática alemana, de ascendencia xudía.

Emmy Noether / Pictorial Parade

O teorema de  Noether, que cumpriu 100 anos en 2015, fascinou ás grandes mentes do século XX porque revela a íntima conexión entre as simetrías da natureza e a forma das leis fundamentais da física. Sinxelo e profundo, é un todoterreo da física teórica, que pode aplicarse tanto á teoría cuántica de campos como aos básicos problemas de mecánica clásica de bacharelato. Este teorema foi o seu primeiro traballo ao chegar ao departamento de matemáticas da Universidade de Gotinga en 1915, onde non podía impartir clases, porque Emmy Noether era unha muller.

As barreiras de xénero foron unha constante na súa carreira. Para seguir os pasos do seu pai, un gran matemático alemán, Emmy tivo que asistir como oínte ás clases na universidade, que a principios do século XX aínda non aceptaba oficialmente a mulleres. Cando por fin puido licenciarse estivo a traballar no Instituto Matemático de Erlagen durante 7 anos, sen recibir soldo e sen que a recoñecesen como profesora. En 1919, xa en Gotinga, por fin recibiu a autorización para ensinar pero cun título non oficial de profesora axudante. Foi o máis que conseguiu, a pesar de liderar un equipo con prestixio mundial e de que os seus discípulos si foron aceptados como investigadores e profesores titulares.

Emmy Noether fixo grandes achegas a un campo moi innovador das matemáticas, a álxebra abstracta. E cando estes méritos empezaban a ser recoñecidos foi expulsada da universidade, porque era xudía. Os nazis acababan de chegar ao poder e Noether exiliouse a EEUU en 1933, onde morreu dous anos máis tarde. Einstein escribiu un  obituario na súa honra en The New York Times, onde a definiu como «a xenio creativa das matemáticas máis significativa desde que comezou a educación superior para as mulleres».

FONTE: bbvaopenmind.com/ventana al conocimiento

GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA I: ROSALIND FRANKLIN

 

Inicio hoxe un percorrido pola ciencia do século XX que revela grandes descubrimentos realizados por mulleres, cuxos méritos non foron recoñecidos no seu momento: GRANDES CIENTÍFICAS NA SOMBRA.

A discriminación de xénero, a competitividade, o respecto ás xerarquías e o peso do coñecemento científico establecido xogaron en contra das ideas revolucionarias destas mulleres pioneiras.

O caso de Rosalind Franklin, marxinada do descubrimento da estrutura do ADN, sera o primeiro desta serie.

Rosalind Elsie Franklin (Londres, 25 de xullo de 1920-Londres, 16 de abril de 1958). Química e química e cristalógrafa británica.

Rosalind Franklin / Henry Grant/Museum of London

O único que está claro no caso de Rosalind Franklin é que non se lle negou o premio Nobel por discriminación de xénero. Ela morreu en 1958, catro anos antes de que a Academia Sueca premiase ao seu colega Maurice Wilkins e aos seus rivais James Watson e Francis Crick, polo descubrimento da estrutura molecular do ADN. E o nobel non pode concederse a título póstumo.

Cando Franklin morreu, aos 37 anos de idade, recoñecéuselle o mérito das súas investigacións sobre as estruturas do carbón e dos virus. Pero no seu obituario non se mencionou nada do ADN. En gran parte porque ata despois da súa morte a estrutura do ADN (que axudou a descifrar en 1953) non se considerou completamente probada; nin sequera recoñecíase a importancia biolóxica da que hoxe se considera unanimemente como “a molécula da vida”.

Así que nunca saberemos se Rosalind Franklin compartise o Nobel de Medicina en 1962. Pero o que é inxusto é que nin Watson nin Crick nin Wilkins mencionásena nos seus discursos de aceptación, porque a famosa imaxe de  difracción de raios X obtida por Franklin (a chamada “Fotografa 51”) deulles a eles unha pista crucial sobre a correcta estrutura en dobre hélice do ADN.

Crystallographic photo of Sodium Thymonucleate, Type B. "Photo 51." May 1952. (Large Version) / scarc.library.oregonstate.edu

Só anos máis tarde, no seu relato autobiográfico “A dobre hélice” (1968), Watson empezou a recoñecer a contribución de Franklin ao seu descubrimento, aínda que o fixo no medio de comentarios negativos sobre ela. Escribiuse moito sobre esa polémica. Se aquel foi un caso de sexismo, de intensa competitividade, de choque de personalidades entre Watson e Franklin… ou mesmo de antisemitismo soterrado (ela era xudía).

Tamén se discutiu moito se a contribución de Franklin merecería compartir aquel premio Nobel. Pero o que é moito menos coñecido é que ela merecese aínda máis un segundo premio, o Nobel de Química de 1982 outorgado ao seu discípulo Aaron Klug “polo desenvolvemento dos métodos cristalográficos para descifrar a estrutura dos complexos proteínicos dos ácidos nucleicos”. É moi probable que, se ela vivise suficiente, ambos compartisen ese premio, que recoñeceu o traballo iniciado por Franklin e continuado por Klug.

Con todo Rosalind Franklin morreu moi nova, por un cancro de ovario probablemente causado polo seu traballo sen protexerse dos raios X, que nos revelaron o secreto da vida, pero que puideron danar o seu propio ADN e desencadear o cancro.

FONTE: bbvaopenmind.com/ventana al conocimiento

SANTIAGO RAMON E CAJAL, ALGO MÁIS QUE UN PREMIO NOBEL

Máis dun século despois dos seus grandes descubrimentos, o médico español Santiago Ramón e Cajal (1852-1934) segue sendo unha lenda científica en todo o mundo. E as súas ideas, adiantadas ao seu tempo, inspiran a quen persegue un dos maiores retos pendentes da Medicina: reparar o cerebro e os tecidos nerviosos.

El non buscaba milagrosos tratamentos. Simplemente fascináballe o sistema nervioso e dedicou gran parte da súa vida e a súa obra para estudalo e describilo. Descubriu así que o tecido nervioso e cerebral está composto por células individuais (as neuronas). A súa nova e revolucionaria teoría, a chamada «doutrina da neurona», foi o punto de partida da neurociencia moderna, e por ela gañou o premio Nobel de Medicina en 1906.

Autorretrato de Ramón e Cajal, alá por 1876, cando preparaba o sue doutoramento en Medicina

De feito, ata hoxe, perdura como o único premio en ciencias da Academia Sueca que é cento por cento español; non tanto polo feito de que o outro científico español cun Nobel, Severo  Ochoa, traballase en Estados Unidos e compartise a súa nacionalidade de orixe coa de adopción cando lle foi concedido o galardón. Senón porque o bioquímico asturiano nunca dispoñería en España dos medios e a contorna necesarios para desenvolver o seu traballo, algo que é fundamental para un progreso científico sólido e sostido. Pero como rara excepción, iso non foi un impedimento para Ramón e Cajal. De feito, tan illada e solitaria era o seu labor que necesitou de apoios no estranxeiro para que o seu traballo fose difundido e tomado en serio, e tan raro era o seu caso que o antropólogo e intelectual Pedro Laín Entralgo situoulle á fronte do que acuñou como Xeración de Sabios, unha etiqueta que resultaría absurda noutros países con maior tradición científica.

Os logros de Ramón e Cajal foron posibles en tales condicións porque para alcanzalos bastouse cunha manchea de ferramentas rudimentarias: preparacións de tecido cerebral, algúns produtos químicos, microscopio, cámaras fotográficas, útiles de debuxo e unha incomparable intuición. Con só estes elementos foi capaz de desenvolver a doutrina da neurona, segundo a cal o tecido nervioso está composto por unidades discretas e interconectadas, responsables da actividade cerebral e nas cales o impulso se transmite nunha soa dirección. Resulta irónico que Ramón e Cajal tivese que compartir o premio co italiano Camilo Golgi, inventor do método de tinción que o español empregara; porque Golgi defendeu, mesmo no seu discurso de aceptación do premio, a errónea teoría de que as neuronas non eran células separadas, senón que formaban unha rede continua.

A Academia Sueca distinguiu aos dous investigadores en 1906 “en recoñecemento ao seu traballo na estrutura do sistema nervioso”. Pero o premio compartido é un agravio a Ramón e Cajal: Golgi só achegou un avance metodolóxico, mentres que o aragonés tivo que fundar unha nova rama da ciencia para ser recoñecido. Case podería dicirse que cada frase do discurso do Nobel de Ramón e Cajal serviu como punto de arranque para toda unha liña de investigación que encheu de científicos varios laboratorios durante un século. Pero se os seus achados individuais sitúanse no contexto do coñecemento actual, algún deles demostrou un significado tan transcendental que por si só merecería un segundo Nobel póstumo, se isto fose posible.

Parte do mérito de Ramón e Cajal consistiu en ver algo inédito onde outros xa miraran. En 1888, mentres estudaba ao microscopio as “bolboretas da alma”, como chamaba ás neuronas das súas preparacións, “observou que na árbore de prolongacións dun tipo de neuronas chamadas piramidais as ramas non eran lisas, senón que estaban cubertas de diminutas espiñas”, relata o neurobiólogo Javier de Felipe, profesor de investigación do Instituto Cajal (CSIC) e xefe do Laboratorio de Circuítos Corticais da Universidade Politécnica de Madrid e o CSIC. Ramón e Cajal propuxo que estas espiñas funcionaban como conexións entre esas prolongacións neuronais, chamadas dendritas, e os axóns, os cables que lanzan o impulso desde o corpo da neurona. Por tanto, as espiñas dendríticas actuarían como receptores na transmisión nerviosa.

Debuxos de neuronas realizados por Ramón e Cajal

“Non llo creron”, sinala De Felipe. “Os neurohistólogos do seu tempo, sobre todo alemáns, dicían que os seus debuxos só eran interpretacións artísticas da realidade”. Con todo, lonxe de amedrentarse, Ramón e Cajal fixo famoso o seu berro de guerra: “postos a tenacidade, aos aragoneses que nos boten alemáns”. O descubrimento das espiñas dendríticas pasou case no bico dos pés pola homenaxe da Academia Sueca ao seu traballo. Segundo De Felipe, “foi necesario esperar medio século para que a  microscopía electrónica confirmase que as espiñas dendríticas eran postsinápticas”, é dicir, receptoras do impulso, tal e como Ramón e Cajal prognosticara.

As espiñas  dendríticas comezaron a cobrar unha maior importancia na neurociencia na década de 1970, “cando se descubriu que as súas anomalías correspondíanse cun atraso mental”, apunta De Felipe. Desde entón demostrouse que estas púas neuronais non só son cruciais no procesamento de información, senón que actúan como unidades de memoria con funcións diferenciadas segundo a súa morfoloxía: “as espiñas grandes serían estables e representarían as trazas físicas da memoria a longo prazo, mentres que as pequenas serían móbiles e inestables e contribuirían á aprendizaxe”, explica De Felipe.

A investigación no campo das espiñas dendríticas continúa revelando achados de gran impacto. Así, a revista Science publicou que durmir despois da aprendizaxe estabiliza as espiñas recentemente formadas para consolidar a memoria, un mecanismo que explica por que o soño axuda a fixar os novos coñecementos. E tamén, un estudo na revista The Journal of Neuroscience identificaba un xene cuxos defectos provocan unha sobreabundancia de espiñas dendríticas, un fenómeno característico do autismo.

As investigacións do propio De Felipe revelaron que nas espiñas dendríticas reside unha parte do que nos distingue doutras especies. Os estudos comparativos indican que as espiñas son máis abundantes no cerebro humano. “As células  piramidais da codia prefrontal humana teñen un 72% máis espiñas que o macaco, e aproximadamente catro veces máis que a codia  prefrontal do tití ou a cortiza motora do rato”, detalla o neurobiólogo. As nosas espiñas tamén son máis longas e grosas. “As cabezas das espiñas no ser humano teñen o 100% máis de volume que na codia somatosensorial do rato, e a lonxitude do pescozo das espiñas é significativamente maior (aproximadamente o 30%) no humano que no rato”, engade De Felipe.

Todo o anterior suxire que as espiñas dendríticas conforman unha identidade distinta e irrepetible de cada cerebro. E para ilustralo, De Felipe concibiu a curiosa iniciativa de transformar esa pegada persoal en música. O equipo dirixido polo neurobiólogo publicou na revista Neuroinformatics a creación dunha ferramenta informática que asigna a cada espiña unha nota segundo os seus trazos morfolóxicos. “A idea é tocar a partitura resultante e escoitar como soa cada cerebro”.  Baixo o título O canto das neuronas, o cuarteto de corda Almus interpretará dúas pezas que representan a música dun cerebro san e doutro con alzhéimer, un mal que destrúe as espiñas  dendríticas. De Felipe pretende plasmar así como as novas tecnoloxías poden contribuír ao estudo das enfermidades neurodexenerativas. “Será a música a clave para descubrir algúns dos segredos que gardan os bosques neuronais?”, pregúntase o investigador.

Pero o legado de Cajal é moito máis que os seus achados individuais. Humanista, ademais de científico, está considerado como cabeza da chamada “Xeración de Sabios”. E non é para menos. Tras el xurdiu unha escola de discípulos, que lle seguiron con gran entusiasmo e dedicación toda a súa carreira. Rafael Lorente de Non (1902-1990), un dos últimos discípulos de Ramón e Cajal, chegou a ser unha de figúrala cumes da neurofisioloxía mundial. Fernando de Castro (1896-1967) realizou certos traballos que, a pesar de ser recoñecidos tarde, sentaron a base de numerosos estudos sobre os mecanismos últimos dos quimiorreceptores que el mesmo descubrira. Pío do Río Hortega (1882-1945) descubriu as microglías, as células do tecido nervioso que forman o sistema inmunitario do sistema nervioso central.

Ramón e Cajal foi máis que un premio Nobel. Máis que unha serie de lendarias ilustracións. Máis que o pai dunha xeración de brillantes científicos. Morreu o 18 de outubro de 1934, hai máis de oitenta e seis anos, pero as ideas de Santiago Ramón e Cajal seguen aínda moi vivas na investigación actual. E ese quizais sexa o maior valor do seu legado.

FONTE: Javier Yanes/bbvaopenmind.com/ventana al conocimiento

JAMES YOUNG SIMPSON

O 6 de maio de 1870 máis de cen mil escoceses encheron as rúas de Edimburgo ao paso do cortexo fúnebre dun dos seus homes máis ilustres: James Young Simpson (1811-1870). A súa morte congregou a todo tipo de persoas, desde homes ata mulleres e desde nenos ata anciáns. Na maioría deles había un denominador común: foran intervidos cirurxicamente sen sufrir dor algún.

Simpson fora un innovador e un científico polivalente. Aos vinte anos licenciouse en medicina e desde entón a súa maior obsesión consistiu en poñer freo ao sufrimento das parturientes.

Non tardou en desenvolver un sistema de extracción sen carga, que sería o precursor da ventosa obstétrica, e máis adiante un instrumento, con forma de tenaces, que servía para extraer ao feto nos partos complicados, o chamado fórceps de Simpson.

Posteriormente abordaría a sepsis puerperal, unha grave infección que pode afectar tanto as mulleres como aos recentemente nados, poñendo en xaque a súa vida. Por último, abordaría un tema tabú: as dores que sufrían as mulleres durante o parto.

Na sociedade victoriana vivíase unha terrible controversia porque gran parte da poboación era partidaria de que a muller parise con dor, posto que o contrario considerábase contra natura e atentaba contra a vontade divina, expresada no Xénese.

Na historia da anestesia, o primeiro composto en facer a súa aparición foi o óxido nitroso, ao que seguiría o éter. Este último presentaba algúns problemas insalvables, por exemplo, que era difícil de administrar, inflamable e que, en non raras ocasións, provocaba efectos secundarios intolerables para os pacientes.

O terceiro anestésico foi o cloroformo. Desde 1831 os seus efectos en animais de laboratorio estaban máis que demostrados, pero non se deu o paso para probalo nos humanos, ante o temor de que puidesen aparecer efectos nocivos.

A experiencia en coellos expostos aos vapores do cloroformo demostrara unha serie de singularidades que o facían especialmente atractivo, por unha banda a súa rapidez de acción e, por outra, que os animais espertábanse sen aparentes efectos secundarios.

Chegou o momento de experimentar con humanos. O escocés probouno inicialmente en dous científicos amigos seus, George Keith e James M. Duncan, e nel mesmo. Para iso organizou unha festa ’olfativa’ na súa casa. O experimento tivo lugar o 4 de novembro de 1847, tras inhalalo os tres perderon o coñecemento, espertando horas despois.

Cando a Simpson pasoulle o efecto pronunciou unhas palabras que quedaron para a posteridade: “isto é moito máis forte e mellor que o éter (…) poñerá o mundo patas para arriba”.

Tras ver que non existían efectos indesexables graves decidiron administrarllo a unha paciente, a elixida foi Petrie, a  sobina de Simpson, que estaba embarazada. O éxito foi rotundo e Simpson conseguiu convencer á nai para que bautizase á pequena co nome de Anestesia, do grego anaiesthesia, que significa insensibilidade.

En menos dun mes xa se administrou o cloroformo con éxito a medio centenar de pacientes con diferentes indicacións cirúrxicas. A divisa de Simpson era: “O home que xace na mesa de operacións dun dos nosos hospitais cirúrxicos está exposto a máis posibilidades de morrer que un soldado inglés no campo de batalla de Waterloo”.

Desgraciadamente, como calquera fármaco, o cloroformo tamén tiña os seus riscos. O 1848 faleceu unha moza, Hannah Green, tras unha administración inadecuada de cloroformo cando ía ser sometida á extirpación dunha uña.

Foi entón cando os detractores envalentoáronse, acompañados polos opositores relixiosos que defendían que se trataba dun acto impío que atentaba contra as Sacras Escrituras. Uns e outros tacharon ao cloroformo de “artificial”. Ao que Simpson respondeu “igual que os trens, as carruaxes e os barcos de vapor”.

En 1853 a polémica amainou cando a reina Vitoria recibiu cloroformo durante o parto do seu fillo Leopoldo. Tras o alumeamento A súa Maxestade declarou riseira que estaba “moi compracida co efecto do cloroformo”.

Princes Street Gardens, en Edimburgo, é presidida por unha estatua de bronce de James Y. Simpson coa inscrición “pioneiro da anestesia”. Máis que merecida.

FONTE: Pedro Gargantilla/abc.es/ciencia        Imaxe: wikipedia.org

O HOME QUE NON QUERÍA QUE O EVEREST LEVASE O SEU NOME

 

“Everest” é unha palabra reconocible para unha gran parte da humanidade. É fácil de lembrar e ten unha pronuncia sinxela e común nas principais linguas, o cal parecería expresamente elixido para un fito xeográfico tan prominente en todos os sentidos. Con todo, houbo alguén que non estaba de acordo en que o monte máis alto da Terra levase este nome. E non era outro que o británico Sir George Everest, precisamente aquel cuxo apelido foi elixido para designar o teito do mundo.

George Everest foi un dedicado agrimensor na India / Wikimedia

 Aínda que na idade dourada da exploración era frecuente que os expedicionarios deixasen os seus propios nomes nalgún dos lugares que visitaban, este non é un deses casos; de feito, George Everest (4 de xullo de 1790 – 1 de decembro de 1866) nunca chegou a ver cos seus propios ollos o monte que levaría o seu nome. Aínda que sen dúbida non lle faltaron méritos para deixar pegada na historia da xeografía, a súa non foi a historia romántica do explorador, senón a máis técnica e calada do agrimensor.

De familia arraigada no barrio londiniense de Greenwich, Everest afastouse das súas raíces aos 16 anos para exercer a súa carreira militar na India. A súa facilidade para as matemáticas e a astronomía pronto levárono a asumir funcións de agrimensura, ata que en 1818 foi requirido como axudante principal por William Lambton, o director do Gran Proxecto de Topografía Trigonométrica.

Desde 1802 esta iniciativa tiña por obxecto executar unha medición precisa de todo o subcontinente indio, e Everest foi asignado a unha tarefa moi coidadosa: continuar a medición dun arco de meridiano desde a punta meridional da península ata Nepal, ao longo duns 2.400 km. A dedicación de Everest foi recompensada co nomeamento como superintendente do proxecto á morte de Lambton en 1823 e desde 1830 co cargo de Agrimensor Xeral da India, que desempeñou ata o seu retiro en 1843.

Quizá o máis notorio dos seus anos de traballo de campo foron as múltiples enfermidades que contraeu. A malaria era case ineludible, pero a ela uníase outra lista de doenzas que un estudo de 2013 tratou de identificar e enumerar: febre tifoidea, hepatite, enfermidade do bosque de Kyasanur (unha febre hemorráxica vírica transmitida por garrapatas), unha neuropatía periférica e problemas de visión que convidan a sospeitar esclerose múltiple, radiculopatía cervical (un nervio pinzado no pescozo), síndrome de Guillain-Barré (un trastorno autoinmune do sistema nervioso) e posible neurosífilis, ao que se unían episodios de síntomas mentais identificados coa chamada enfermidade do Sombrereiro Tolo, causada pola inxesta de mercurio, que Everest tomaba en grandes doses para tratar as súas doenzas.

A pesar do seu máis que delicada saúde, Everest foi un traballador infatigable e concienzudo, o que lle abriu as portas de varias institucións científicas, incluíndo a prestixiosa Royal Society. Tras a súa xubilación e o seu regreso a Inglaterra, o seu posto na India ocupouno o seu pupilo, Andrew Scott Waugh, quen en 1841 completara a medición do meridiano no norte e pousado os seus ollos no que entón era un máis dos picos nevados do Himalaia. Non foi ata 1852 cando o matemático indio bengalí Radhanath Sikdar, o xefe do equipo de “computadores”, informou a Waugh de que o chamado Pico XV era o máis alto do mundo, cunha elevación calculada de exactamente 29.000 pés, 8.839,2 metros (hoxe corrixida a 8.848 metros).

Andrew Scott Waugh foi pupilo de Everest e completou as súas medicións / Wikimedia

Waugh tomouse uns anos para confirmar os cálculos, e en 1856 anunciou os seus resultados á Royal Geographical Society, propoñendo para a máis alta das cimas terrestres o nome do seu predecesor: monte Everest. Tanto Waugh como antes o seu mentor adoitaban adoptar os nomes locais para os accidentes xeográficos que describían. Pero neste caso a propia montaña quedaba fóra dos límites do dominio británico e os pobos de máis ao sur, argumentaba Waugh, non se referían a aquel cume por un único nome.

Tras un longo debate, por fin en 1865 adoptouse oficialmente a designación proposta por Waugh. Pero a idea contou cunha inesperada resistencia: a do propio Everest, quen obxectaba que o seu apelido non podía escribirse en lingua hindi e que era difícil de pronunciar para os nativos.  Anecdóticamente, en certo xeito podería dicirse que a oposición de Everest deu os seus froitos: mentres que o nome da montaña tende a pronunciarse segundo a súa escritura literal, en cambio o apelido de Sir George pronunciábase “if-rest”.

Carta de Waugh á Royal Geographical Society na que propoñía o nome Everest para o monte / Wikimedia

FONTE: Javier Yanes/bbvaopenmind.com/ciencia