NOMES PROPIOS

GRANDES AVENTUREIROS DA CIENCIA

Ciencia e exploración sempre formaron unha simbiose proveitosa. Desde que existe a historia, o ser humano aplicou o coñecemento de cada época ao descubrimento de novos mundos, e á súa vez a exploración contribuíu ao progreso da ciencia, axudándonos a comprender a natureza e a desenvolver novas tecnoloxías. Aínda que hoxe xa non quedan espazos brancos no mapa, continuamos explorando nosas últimas fronteiras, os fondos oceánicos e o espazo extraterrestre. Parte da nosa ciencia actual debémoslla a eles: estes son algúns dos grandes aventureiros que prestaron os seus ombreiros para que podamos seguir mirando máis aló.

Charles Darwin

A Charles Darwin (12 de febreiro de 1809 – 19 de abril de 1882) dificilmente definiriámolo como un aventureiro. E con todo, nun momento crucial da súa vida no que a súa mente práctica levoulle a elaborar unha lista coas vantaxes e inconvenientes da decisión de casar coa súa curmá Emma Wedgwood, non soamente considerou que o matrimonio roubaríalle tempo das súas lecturas ou das súas discusións científicas; tamén temeu que unirse a unha muller impediríalle “ver o continente, ir a América, voar en globo ou facer unha viaxe en solitario a Gales”, como el mesmo escribiu.

Retrato de Charles Darwin, á súa volta da viaxe no Beagle. Autor: George Richmond

O certo é que o naturalista inglés combinaba as calidades do académico e o explorador: era un observador minucioso, un home pragmático e sistemático, pero durante a súa mocidade interesáballe máis cazar e montar dacabalo que dedicarse aos seus estudos. Só realizou un único gran viaxe na súa vida; pero durante o seu periplo de case cinco anos ao redor do mundo a bordo do HMS Beagle, de 1831 a 1836, escalou montañas e percorreu a pé amplas rexións de Suramérica, onde non lle faltou aventura: terremotos, enfermidades, erupcións volcánicas, incidentes con aboríxenes e mesmo insurreccións.

A expedición do Beagle tiña como obxectivo primario a confección de cartas náuticas. Pero o seu labor como naturalista proporcionoulle o material científico necesario para xestar a súa gran obra, a idea da selección natural como forza motriz da evolución das especies; unha teoría que revolucionou a comprensión humana da natureza.

James Cook

O capitán da Royal Navy James Cook (7 de novembro de 1728 – 14 de febreiro de 1779) non parecía destinado por nacemento a circunnavegar o globo e descubrir novos territorios, senón a ser granxeiro; esta era a ocupación do seu pai, que nin sequera era propietario da terra na que traballaba. Pero ao mozo Cook a vida campesiña quedábaselle pequena, e foi aos 16 anos, traballando como mozo nunha mercería dunha localidade costeira, cando sentiu a chamada do mar. Comezou a súa carreira na mariña mercante, e non sería ata os 26 anos cando ingresou na Armada británica.

Retrato oficial do capitán James Cook. Autor: Nathaniel Dance-Holland

Desde entón a súa carreira despegou, grazas á súa participación na Guerra dos Sete Anos (1756-1763) e á súa formación autodidacta en matemáticas e astronomía. En 1766 o  Almirantazgo púxolle ao mando dunha expedición científica ao Pacífico, cuxo propósito principal era rexistrar o tránsito de Venus fronte ao Sol para deseñar un método de medición da lonxitude. En total Cook realizou tres viaxes ao redor do mundo ao mando dos navíos Endeavour e Resolution, de 1768 a 1779. No segundo encomendóuselle a misión, que resultaría infrutuosa, de buscar o hipotético gran continente meridional coñecido como Terra Australis.

Ao seu regreso desta expedición concedéuselle un retiro honorario, pero Cook non puido resistirse a embarcarse nunha terceira viaxe, destinado a atopar o paso do noroeste que permitiría abrir un novo roteiro de navegación rodeando América polo norte. Non o logrou, e durante aquela travesía atopou o seu fin: o 14 de febreiro de 1779 caía abatido durante un conflito cos nativos de Hawai.

Scott e Amundsen

A carreira pola conquista do Polo sur é un dos episodios máis coñecidos da historia da exploración, e o momento culminante da que veu en chamarse a idade heroica da exploración antártica. Aquela competición histórica tivo gloria e traxedia; a primeira, para o noruegués  Roald Amundsen, que gañou a competición e regresou triunfante a Europa. O seu opoñente, o británico Robert Falcon Scott, non só perdeu a carreira, senón tamén a vida.

 Scott (de pé, no centro) e o seu equipo no Polo sur, despois de descubrir que  Amundsen chegara antes. Autor: Henry  Bowers

Scott (6 de xuño de 1868 – 29 de marzo de 1912) era un oficial da mariña cando se presentou voluntario para liderar a expedición británica á Antártida; segundo os seus biógrafos, máis por un desexo de progresar na súa carreira que por vocación de exploración polar. A súa primeira viaxe, entre 1901 e 1904, logrou establecer un récord de latitude sur, pero sen conquistar o polo. No seu segundo intento en 1910, Scott atopouse enfrontado a un poderoso rival; Amundsen (16 de xullo de 1872 – 18 de xuño de 1928) era un mariño, de familia de mariños, que tamén contaba con experiencia antártica e que poucos anos antes abrira por primeira vez o paso do noroeste rodeando América polo Ártico.

Amundsen cravaría a bandeira norueguesa no Polo sur o 14 de decembro de 1911. A partida de Scott, atrasada polas decisións erróneas e o infortunio, foi sempre por detrás, e chegaría para descubrir o triunfo do seu rival o 17 de xaneiro de 1912. Amundsen logrou regresar sen problemas, mentres que Scott e os seus catro compañeiros sucumbiron ao esgotamento, a fame e o frío. Os seus corpos foron recuperados en novembro daquel ano.

Ernest Shackleton

A figura de Ernest Shackleton (15 de febreiro de 1874 – 5 de xaneiro de 1922) quedou eclipsada no seu día pola pugna entre Amundsen e Scott. E con todo, o tempo conservou a súa fazaña de supervivencia no xeo como unha das maiores xestas do espírito humano. O  angloirlandés Shackleton tivo vocación aventureira desde mozo, e aos 16 anos enrolouse na mariña. A súa primeira acción destacada foi como terceiro oficial da expedición de Robert Falcon Scott en 1901 ao Polo sur, da que tivo que regresar prematuramente en 1903 por enfermidade; aínda que algúns biógrafos sospeitan que Scott quixo desfacerse del polos celos que lle producía a súa popularidade. Shackleton era un líder, e ao seu regreso a Inglaterra non atopou acomodo en ningunha das ocupacións que tenteou, desde o xornalismo á política ou a empresa.

Shackleton durante a súa expedición Nimrod á Antártida (1907-1909). Crédito: Alfred Wegener Institute for Polar and Marine Research

Todo iso levoulle a partir de novo en 1907 coa intención de alcanzar o Polo sur, sen éxito. En 1914, e co polo xa conquistado polo noruegués Roald Amundsen, Shackleton emprendeu a ambiciosa Expedición Imperial Transantártica, co obxectivo de cruzar o continente branco nunha viaxe de 2.900 quilómetros. Pero a verdadeira odisea do explorador comezou o 19 de xaneiro de 1915, cando o seu buque, o Endurance, quedou atrapado no xeo. Así comezou unha angustiosa loita pola supervivencia durante 497 días, ata que a expedición pisou terra firme na illa Elefante, a 557 quilómetros do lugar do naufraxio.

Shackleton regresou a Inglaterra en 1917, xa enfermo do corazón, que finalmente falloulle durante a súa última viaxe nas illas Xeorxias do Sur. Un estudo recente suxire que talvez o explorador padecía un defecto cardíaco conxénito, unha malformación que lle comunicaba ambas as  aurículas.

Thor  Heyerdahl

O nome do noruegués Thor Heyerdahl (6 de outubro de 1914 – 18 de abril de 2002) está inevitablemente ligado ao da súa embarcación, a Kon-Tiki, e á travesía que esta logrou completar en 1947 desde a costa de Perú ao arquipélago de Tuamotu na Polinesia Francesa; unha viaxe transpacífico de 101 días e 6.900 quilómetros nunha balsa de madeira construída artesanalmente. Adoita dicirse que se completou utilizando exclusivamente equipo e tecnoloxía precolombina. O cal non é do todo certo, xa que Heyerdahl e os seus cinco acompañantes levaban algúns instrumentos modernos, como radio, coitelos, reloxos e sextantes, ademais de apoiarse en cartas de navegación e de contar con bidóns de auga e alimentos  enlatados.

Foto coloreada da embarcación  Kon- Tiki (1947). Crédito: Biblioteca Nacional de Noruega

Tampouco escureceu a súa lenda o feito de que probablemente a teoría que trataba de demostrar era errónea. Heyerdahl interesouse desde mozo pola antropoloxía e a zooloxía do Pacífico, e os seus estudos leváronlle a propoñer a idea de que a Polinesia colonizouse desde a costa de Suramérica. O éxito da expedición Kon-Tiki demostrou que a viaxe era factible; pero as probas xenéticas, non dispoñibles naquela época, avalaron a hipótese tradicional de que a Polinesia poboouse de oeste a leste, desde a costa de Asia.

Aínda que Heyerdahl puxo gran empeño na demostración das súas teorías antropolóxicas, os seus postulados nunca foron probados, e a súa relación coa comunidade científica sempre foi incómoda. Hoxe lémbraselle máis como gran explorador e aventureiro que como un investigador académico solvente.

Alfred  Wegener

Se Alfred Lothar Wegener (1 de novembro de 1880 – ? novembro de 1930) volvese á vida, talvez non se sorprendería de que a súa teoría da deríva continental hoxe figure en todos os libros de texto de ciencias; el nunca fraqueou no convencemento de que a súa hipótese era correcta, que todos os continentes actuais estiveron un día unidos nunha soa masa de terra, Panxea. E iso a pesar de que este meteorólogo alemán sufriu unha das campañas de descualificación máis duras da historia da ciencia. Foi acusado de ser un arribista sen coñecementos de xeoloxía que padecía a “enfermidade da cortiza móbil”. E isto por todo o estamento científico da súa época, con poucas excepcións.

Fotografía da última expedición de Wegener en Groenlandia. Crédito: Arquivo do Alfred Wegener Institute

Pero cando en 1910 Wegener ollaba o atlas dun amigo, non puido ignorar a observación de que os bordos dos continentes encaixaban entre si como as pezas separadas dun quebracabezas. Non foi o primeiro en advertilo, pero ata entón ninguén se atreveu a cuestionar o dogma de que a xeografía terrestre era estática. Wegener propúxose montar o quebracabezas, e con el montou o escándalo. En 1912 presentou por primeira vez a súa teoría, en conferencia e por escrito, e en 1915 publicouna no seu libro Die Entstehung der Kontinent und  Ozeane (A orixe dos continentes e os océanos), que continuaría revisando e actualizando ata a súa morte.

Wegener nunca viu aceptada a súa teoría en vida; só os estudos de  paleomagnetismo na década de 1950 comezaron a convencer a todos de que os continentes desprazáronse ao longo da historia da Terra e aínda continúan facéndoo. Isto talvez non sorprendería a Wegener, pero si o feito de que hoxe non se lle lembre tanto como explorador polar. Porque non só participou en catro expedicións a Groenlandia, senón que na última delas perdeu a vida, cando regresaba desde o interior da illa á costa. De feito, e aínda que o seu corpo foi atopado o 12 de maio de 1931 enterrado na neve polo seu acompañante inuit, nunca foi retirado daquel lugar, e hoxe a súa localización perdeuse. Tamén as súas últimas notas, que o seu compañeiro nativo levou consigo antes de sufrir o mesmo destino e perderse no xeo para sempre.

FONTE: Javier Yanes/bbvaopenmind.com/ciencia

LETRAS GALEGAS 2022:FLORENTINO DELGADO GURRIARÁN

A Real Academia Galega decidíu onte dedicaralle o Día das Letras Galegas 2022 ao autor ourensán Florencio Delgado Gurriarán, cuxo labor literario e activismo político e cultural constitúen un dos capítulos máis destacados das letras galegas da diáspora.

Florencio Manuel Delgado Gurriarán, nado en Córgomo (Vilamartín de Valdeorras) o 27 de agosto de 1903 e finado en Fair Oaks (California) o 14 de maio de 1987, avogado de formación, foi poeta, articulista, pioneiro da tradución poética interlingüística, editor literario e home ponte entre a Galicia exiliada en México e a Galicia interior, capaz de tecer asemade vínculos coa intelectualidade doutras orixes.

Polo traballo de seu pai, perito agrónomo, viviu desde que tiña seis anos continuos traslados, primeiro Ourense, despois Palencia, onde estudou o bacharelato e finalmente Valladolid. Fixo estudos superiores na Universidade de Valladolid, onde se licenciou en Dereito, pasando a exercer como avogado no Barco de Valdeorras. En 1933 ingresou no Partido Galeguista. Logo do golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 logrou escapar da represión iniciada en Valdeorras polos sublevados, ata chegar a Porto, desde onde puido trasladarse a Bordeos (Francia) para chegar á Barcelona republicana en xaneiro de 1938. Nese mesmo ano accedeu á executiva do PG como Secretario de Propaganda; trala guerra civil marchou ao exilio a México, país no que se estableceu definitivamente. Realizou diversos traballos ata que se asentou na empresa farmacéutica Queralt Mir onde traballou ata a súa xubilación. Foi un dos fundadores da revista Vieiros.

Volveu temporalmente a Galiza en 1968, 1976 e 1981. Foi membro correspondente da Real Academia Galega. Utilizou, en escritos de prensa ou revistas, varios pseudónimos: Korgomófilo, Nadel, Porto do Río, Xan do Sil, Sil e R. Miño.

As súas cinzas foron trasladadas a Córgomo o 12 de xullo de 1987.

Na súa obra poética destaca: Bebedeira (1934, Editorial Nós), Galicia infinda (1963, Colección Salnés, Editorial Galaxia), Cantarenas (Bebedeira, Valdeorresas, Dionisias) (1981, Ediciós do Castro) e O soño do guieiro (1986, Colección Opúsculos de poesía, Edicións do Castro).

FONTE: academia.gal e gl.wikipedia.org           Imaxe: academia.gal

EUCLIDES E OS PIARES DAS MATEMÁTICAS

Relixión e ciencia encabezan a lista de libros con máis éxito da historia. Mentres a Biblia mantense en primeira posición, sorprende que a segunda a ocupe un tratado escrito cara ao ano 300 a. C. por un autor do que apenas sabemos nada. Elementos, do grego Euclides, foi editado máis de mil veces e consta de trece volumes sobre xeometría e aritmética, que recompilaron tres séculos de pensamento matemático. Copérnico, Galileo,  Kepler ou Newton construíron as súas teorías despois de aprender con este libro de texto, que aínda segue vixente e que durante moitos séculos impulsou a física e a astronomía, non só as matemáticas.

Baixo o reinado de Ptolomeo I (367 a.C.–283 a.C.), Euclides instalouse en Alexandría. Naquela cidade (un dos centros intelectuais da época, coa súa Biblioteca e o seu Museo) fundou unha importante escola matemática e escribiu Elementos, cuxo orixinal non se conserva, pero do que hai copias posteriores tanto gregas como latinas e árabes.

Papiro Oxyrhynchus que amosa o fragmento de Elementos de Euclides / Wikimedia

Segundo o filósofo Proclo de Licia, Euclides formouse na Academia de Platón, cuxa influencia apréciase na súa obra, que dedica unha parte á construción dos cinco sólidos platónicos (tetraedro, cubo, octaedro, dodecaedro e icosaedro). O resto da súa vida é un misterio, tal e como afirmou o escritor británico Edward M. Foster: “En verdade, non sabemos nada del, hoxe considerámolo máis como unha rama do saber que como un home”.

Tras o esplendor do pensamento grego, Euclides puxo orde e ampliou o traballo doutros matemáticos anteriores. Tan importante é o contido da súa obra como a estrutura que lle proporcionou. A partir dunhas poucas de ideas, demostrou un longo número de resultados nos que ademais visibilizou os principios do razoamento matemático. Fronte a ideas anteriores deslavazadas e eminentemente prácticas, Euclides demostrou teoremas usando regras deductivas claras, a partir de certos axiomas prefixados, co obxectivo de non deixar ningún cabo solto. Elementos presenta 131 definicións, 5 postulados ou axiomas, 5 nocións comúns e 465 proposicións. Dos seus 13 volumes, 8 abordan a xeometría no plano e o espazo, mentres que o resto están dedicados á teoría da proporción, a aritmética e a teoría da inconmensurabilidade, precursora dos números irracionais.

O Libro I de Elementos é o máis famoso: recolle os 5 postulados da xeometría no plano, que deron tema de conversación aos sabios matemáticos durante moitos séculos. Estes axiomas indican que as figuras xeométricas que manexaba Euclides podían construírse con só regula e compás, sen necesidade de ferramentas máis complexas. Os primeiros 4 postulados son bastante intuitivos, por exemplo, é posible trazar unha liña recta desde calquera punto a calquera outro ou todos os ángulos rectos son iguais. Con todo o quinto axioma é menos obvio, e provocou que moitos matemáticos posteriores tentasen enuncialo doutra maneira. En calquera caso, cando un plano cumpre os cinco axiomas de Euclides, dicimos que é un plano euclídeo e falamos de xeometría euclidiana.

“Se unha recta incide sobre outras dúas, formando do mesmo lado ángulos internos menores que dous rectos, ao prolongalas indefinidamente atoparanse polo lado en que os ángulos sexan menores que dous rectos”.

Xa desde a época de  Euclides, pensouse que o seu quinto postulado da xeometría do plano era demasiado complexo e podía enunciarse de maneira máis sinxela. Para abordar ise reto, buscáronse formulacións equivalentes dese axioma, pero de maneira que a xeometría que o cumprise seguise sendo euclidiana. Así chegouse a enunciados máis simples, por exemplo “por un punto exterior a unha recta pódese trazar unha única recta paralela” ou “a suma dos ángulos dun triángulo é de 180º”.

Non foi ata principios do século  XIX, cando matemáticos como Lobachevski, Bolyai ou Gauss expuxeron a posibilidade de crear xeometrías do plano a partir de postulados diferentes aos de Euclides, o que se coñece como xeometrías non euclidianas. A xeometría hiperbólica de Lobachevski, que só satisfai os catro primeiros postulados de Euclides, é un exemplo. Nese caso, o quinto substitúese por outro que é totalmente novo. Na xeometría hiperbólica, a suma dos ángulos dun triángulo é menor que 180º.

As ideas de Lobachevski tardaron en aceptarse. Aínda que a súa teoría considerouse matematicamente correcta, parecía contraria ao sentido común. Co tempo atopouse utilidade á súa xeometría (o universo presenta, a gran escala, unha xeometría hiperbólica), o que supuxo unha revolución para as matemáticas, ao ter que revisarse conceptos que se consideraban verdades absolutas ata entón.

Un triángulo hiperbólico / Wikimedia

A estrutura do Libro I de Elementos marcou a do resto de volumes, que a repiten e recollen cuestións habituais da matemática grega. Un exemplo é o problema da cuadratura dun rectángulo, que consiste en construír un cadrado de igual área á dun rectángulo dado. Un problema que lembra á famosa cuadratura do círculo, que desde a Antiga Grecia e durante séculos trouxo de cabeza aos matemáticos; pero hoxe sabemos que non pode resolverse empregando só regula e compás, igual que tampouco pode representarse dese modo o número pi.

Na parte dedicada á aritmética aparece tamén o famoso algoritmo de Euclides, que aínda hoxe emprégase con frecuencia para calcular o máximo común divisor. Máis de 2.300 anos despois, as matemáticas deste case descoñecido grego séguense aplicando nas aulas de Secundaria.

FONTE: Bibiana García Visos e Daniel Arias Mosquera/bbvaopenmind.com

ESPECIES BAUTIZADAS CON HONORES

 

Cando un equipo de científicos descobre unha nova especie, tanto un fósil como un exemplar vivo aínda sen catalogar, ponse en marcha un complexo proceso para bautizala. “Existen moitas regras. Para ser exactos, un libro enteiro: o Código Internacional de Nomenclatura Zoolóxica (ICZN)”, destaca Thomas Geissmann, investigador no departamento de Antropoloxía da Universidade de Zúric (Suíza).

Entre todas estas normas hai unha certa marxe para a creatividade, que os científicos utilizan para idear nomes cunha boa dose de enxeño. Bautizar a unha especie en honra a un investigador recoñecido, a un divulgador ou a un personaxe que loitou por conservar a biodiversidade é unha práctica moi habitual en zooloxía.

O naturalista británico David Attenborough (8 de maio de 1926) ten decenas de especies chamadas na súa honra. A máis recente é un fósil duns 430 millóns de anos, parente das lagostas e os cangrexos. Descuberto por un equipo internacional dirixido pola Universidade de Leicester (Reino Unido), o crustáceo, duns nove milímetros de lonxitude, conservábase nos depósitos de cinzas volcánicas dunha zona mariña de Herefordshire, na fronteira con Gales.

O naturalista británico David Attenborough tene decenas de especies chamadas na súa honra / Taylor Herring/Flickr

O fósil foi bautizado como Cascolus ravitis en honra ao naturalista, que medrou no campus da Universidade de Leicester. Cascolus derívase de castrum, que significa ‘fortaleza’, e de colus, que significa ‘que habita en’, e que alude aos devanceiros ingleses do apelido Attenborough. En canto a ravitis, é unha combinación de Ratae (‘Leicester’ en romano), vita (‘vida’) e commeatis (‘un mensaxeiro’).

Coñecido como membro do hilarante grupo británico Monty Python, o actor John Cleese (27 de outubro de 1939) é un comprometido defensor dos lémures. Cleese coñeceu a estes animais na película Criaturas feroces (1997) e desde entón interesouse en protexelos, especialmente, ao  lémur de colar branco e negro, en perigo crítico segundo a Lista Vermella de Especies Ameazadas da Unión Internacional para a Conservación da Natureza (IUCN).

O lémur Avahi cleesi nomeado na honra do actor John Cleese / Dr. Urs Thalmann

En recoñecemento aos seus esforzos conservacionistas, o antropólogo Thomas Geissmann denominou Avahi cleesi a unha nova especie de lémur lanudo, descuberta ao oeste de Madagascar en 1990 e descrita en 2005. “John  Cleese expresara o seu apoio á conservación do lémur e participou nun documental sobre os lémures de Madagascar e a súa preservación”, explica Geissmann. A nova especie tamén está en perigo segundo a Lista Vermella da IUCN.

Se hai unha obra cume en bioloxía é A orixe da especies (1859) do lendario Charles Darwin (12 de febreiro de 1809-19 de abril de 1882). Por iso, non é de estrañar que centos de criaturas leven o seu apelido. Se temos que elixir unha quedámonos con Darwinius masillae, un primate extinto que viviu hai 47 millóns de anos. Ademais de ser o fósil máis completo desta orde de mamíferos, describiuse coincidindo cos 200º aniversarios de Darwin.

Esqueleto do Darwinius masillae / Franzen JL et al./PLOS ONE

Os restos acháronse en 1993 na canteira de Messel (Alemaña) e vendéronse en dous partes, que foron unidas en 2007. As probas revelaron que se trataba dunha femia falecida no seu primeiro ano de vida á que chamaron Ida. O achado, presentado en Nova York (EEUU) nunha multitudinaria rolda de prensa, foi cualificado por moitos medios como “o elo perdido”, algo esaxerado en opinión dun equipo de investigadores noruegueses.

O terceiro presidente dos Estados Unidos de América, Thomas Jefferson (13 de abril de 1743-4 de xullo de 1826), foi, ademais de político, un apaixonado pola ciencia. A súa obsesión por animais descoñecidos levoulle a describir en 1797 uns ósos achados en Virginia Occidental (EEUU) como megalonyx.

Pouco antes de que falecese, en 1825 este nome utilizouse para denominar a un xénero extinto de preguiceiros terrestres. Na súa honra, unha da especies chamouse Megalonyx jeffersonii. Co seu apelido tamén se bautizaron unha vise, unha planta e un  mamut.

Carlos Linneo (23 de maio de 1707-10 de xaneiro de 1778) revolucionou a bioloxía ao crear un novo sistema de clasificación dos seres vivos baseado en dous nomes: o primeiro, o do xénero, e o segundo, o da especie. Considerado o pai da taxonomía, calcúlase que, con este sistema, chegou a clasificar máis de 9.000 plantas e ao redor de 4.000 animais.

Linnaea borealis, unha das plantas nomeadas na honra do padre da taxonomía Carlos Linneo / Walter Siegmund

 Unha das plantas bautizadas na súa honra é Linnaea, a súa favorita, que descubriu no norte de Suecia en 1732. O seu profesor, Jan Frederik Gronovius, chamou ao xénero así en 1753, en recoñecemento ao seu brillante alumno.

FONTE: Laura Chaparro/bbvaopenmind.com

A LENDA DE JABIR IBN HAYYAN, O GRAN ALQUIMISTA ÁRABE

Quen foi realmente Jabir ibn Hayyan? Coñecido en Europa como Geber, este sabio árabe da Idade Media é considerado o pai da alquimia e un dos fundadores ou pioneiros da farmacoloxía e da química moderna. A súa figura e mesmo o seu nome están rodeados de brumas e incertezas que alimentan o seu mito. A lenda atribúelle a autoría de entre 300 e máis de 1000 obras sobre filosofía, alquimia e química. Con todo, as dúbidas e a controversia respecto diso xorden desde as dúas primeiras referencias biográficas (coñecidas) dedicadas á súa figura e datadas nunha época tan temperá como o século X.

De acordo á tradición, Abu Musa Jabir Ibn Hayyan Ao-Azdi naceu no que hoxe é Irán no 721 d. C. e residiu a maior parte da súa vida na cidade de Kufa (Iraq). Fillo dun farmacéutico, estudaría primeiro en Iemen, tutelado polo sabio Harbi Ao-Himyari; e posteriormente en Kufa, como discípulo do imán Jafar Ao Sadiq, onde aprendeu alquimia, farmacia, filosofía, medicina e astronomía. Converteuse no alquimista e médico da corte durante o reinado do Califa Haroun Ao-Rashid. E faleceu en Kufa no ano 815 á venerable idade de 94 anos. O resto é un misterio.

É posible que a obra Kitab-ao-Fihrist de Ibn ao-Nadim (un catálogo datado en torno ao 987 que recolle todos os libros escritos en árabe) contribuíse ao mito ao atribuírlle unha inxente lista de escritos. Pola contra, outra biografía escrita na mesma época, as Notas de Abu Suaiman ao-Mantiqui ao Sijistani, pon en cuestión que fose o autor de semellante volume de textos, e mesmo expón dúbidas sobre a existencia real de Jabir. Na actualidade, a hipótese máis estendida apunta a que Jabir non puido escribir todo o corpo da obra que se lle adxudica, senón unha parte moi limitada: tanto pola titánica tarefa que supoñería para un individuo escribir máis dun milleiro de obras, como tamén polas evidentes e notables diferenzas estilísticas e temáticas entre os textos da suposta obra jabiriana.

Retrato de Abu Barkr al-Razi / Wellcome Images

E do mesmo xeito, dita hipótese expón así mesmo que o denominado Corpus Jabirianum é en realidade a obra conxunta escrita por algúns dos seus discípulos e seguidores da chamada Irmandade da Pureza, un grupo cuxas ensinos filosófico-relixiosos gozaron de ampla influencia e aceptación. A existencia dun colectivo recoñecido, ao que se podería asignar a autoría dos textos, e entre os que destaca Abu Barkr ao-Razi (ca. 865-ca. 925), é o principal argumento para chegar a cuestionar se Jabir foi o mestre e inspirador desa irmandade ou se pola contra trátase simplemente do nome escollido para divinizar a orixe deses ensinos e con iso conferirlles unha autoridade superior (case sobrenatural).

Entre as máis importantes contribucións presentes nos escritos  arábicos adxudicados a Jabir destaca a importancia do coñecemento práctico adquirido a través da experiencia e a experimentación, isto é: a adopción do método experimental no mundo islámico, moito antes que en Europa. Tamén o estudo da materia e  a súa clasificación en mineral, animal e vexetal; a introdución de propiedades intrínsecas ás distintas substancias como a calidez, humidade ou aridez; e a posibilidade de reproducir artificialmente moitos fenómenos e materiais naturais.

Debuxo e descrición do alambique, por  Jabir  Ibn  Hayyan no século VIII /  Wikimedia.
 

Máis transcendentes resultan aínda os coñecementos presentes nos textos latinos de Geber (tamén coñecido como o Corpus de Pseudo-Gerber),  xa que inclúen a descrición sistemática de numerosos procesos e reaccións químicos, desde a síntese de ácidos como o nítrico e o sulfúrico á de aqua rexia, pasando pola de óxidos e sales. Ademais, detalla moitas técnicas químicas como a precipitación, a cristalización e a destilación, achegando ademais as instrucións para fabricar os aparellos e equipo necesarios para efectualas. E tamén introduce métodos para mellorar a calidade de multitude de produtos manufacturados como a obtención de aceiro e outros metais (e a pasivación da súa oxidación); o tintado e impermeabilización do algodón e a pel; a análise química de pigmentos e outras substancias naturais; a purificación do ouro e a obtención de mercurio puro, a partir do cinabrio. Toda unha referencia para os científicos dos séculos seguintes, como para os artesáns de distintos oficios: os seus escritos describen aplicacións prácticas como o emprego de óxido de manganeso na produción de cristal, para evitar o ton verdoso producido polo ferro e obter un material traslúcido; a produción de vapor inflamable por ebulición do viño. En definitiva, unha imprescindible e inigualable fonte de coñecemento de química experimental para os alquimistas de occidente, polo menos ata a aparición dos novos tratados do século XVI, como o De re metallica (Sobre os metais; Georg Bauer, 1556).  

Por se a enigmática figura de Jabir e o misterio da autoría da obra non fosen suficientes, aínda existen bastantes máis dúbidas no que respecta a a reaparición da súa obra cara ao final da Idade Media en Europa baixo o nome de Geber, mencionado anteriormente. Segundo a versión tradicional, durante o século XV, a obra de Jabir sería recuperada e difundida tras ser redescuberta e traducida ao latín. Un proceso no que tamén se traduciu o nome do autor, do  abir orixinal á súa versión latinizada de Geber. Con todo, de novo a hipótese que xera máis consenso actualmente é que Geber e Jabir non son a mesma persoa, senón que o primeiro probablemente fose un monxe ou alquimista español árabe asentado na península, quen tras traducir parte da obra jabiriana orixinal, e influído por ela, escribiría as súas propias obras asinándoas baixo o nome de Geber, probablemente para conferirlles dunha maior autoridade.

O alquimista Jabir ibn Hayyan nun retrato europeo de Geber del siglo XV, Codici Ashburnhamian / Wikimedia

Unha suposición baseada de novo nas evidentes diverxencias entre os escritos orixinais e os medievais, xa que estas últimas reflicten un grao de coñecemento moi superior dos procesos químicos; e unha aproximación moito máis sistemática a eses fenómenos: máis acorde coa comprensión dos fenómenos naturais alcanzada no século XVI que coa vixente medio milenio antes.

Pero máis aló da cuestión de se Jabir existiu e escribiu toda a súa obra e se a obra rubricada por Geber é a tradución daquela ou a dun anónimo alquimista do medievo, o que está fóra de toda dúbida é a enorme influencia que tiveron tanto a orixinal como a versión latinizada no desenvolvemento da alquimia e a súa transmutación final nunha ciencia moderna: a química, primeiro no mundo islámico e, séculos despois, en Europa.

FONTE: Miguel Barral/bbvaopenmind.com

17 DE MAIO: DÍA DAS LETRAS GALEGAS 2021

Pois se me declaro inconforme co mundo, se me declaro contradictoria e filla das miñas contradicións (…) a poesía convérteseme nunha táboa de salvación no naufraxio das razóns estritas. Necesidade que xorde da urxencia por entende-lo humano contraposto, pero tamén, e quizais antes, do descontento coa orde establecida, calquera que sexa.                                                                     

Iste ano 2021 adícaselle o Día das Letras Galegas a XELA ARIAS.

Os seus pais foron Valentín Arias López e Amparo Castaño López. As terras das familias paterna e materna estaban nas parroquias de Maside, Ortoá e Meixente (lugares da Vilerma, Barreiros e Mouzós). Naceu en Lugo, no sanatorio Alonso-Pimentel, inda que inscribiron o nacemento en Sarria, co nome de María de los Ángeles, que mudou en 1984 polo de María dos Anxos, se ben foi chamada Xela desde os seis anos. Finalmente, en 1995 o xuíz Alejandro Roa Nonide autorizou o cambio de nome polo de Xela.

Criada en galego, estudou na Granxa de Barreiros, no Colexio Fingoi de Lugo, entre os catro e os sete anos. En 1969 a familia mudouse a Vigo, por ser destinado o pai como mestre á escola de Moledo, en Sárdoma (hoxe CEIP Sárdoma-Moledo). En 1976 ingresou no Instituto Castelao do barrio do Calvario. Facendo o COU abandonou os estudos, e comezou a traballar en Edicións Xerais de Galicia, desde o seu nacemento en 1979, canda Xulián Maure Rivas e Roberto Pérez Pardo, primeiro como oficinista, despois en creación e investigación e de 1990 a 1996 como correctora de estilo e editora.

Dende 1980 publicou en xornais e revistas coma A Nosa Terra, Diario 16 de Galicia, Faro de Vigo, Jornal de Notícias do Porto, Dorna, Tintimán, Carel ou Katarsis, colaborou en publicacións coma Festa da Palabra Silenciada, Luzes de Galiza ou Boletín Galego de Literatura e formou parte do consello de redacción de Viceversa, revista galega de tradución.

Participou nun recital poético nun acto contra a entrada de España na OTAN en 1982; en 1988 inscribiuse en Greenpeace; en 2002 participou nun recital en solidariedade cos afectados polo desastre do Prestige no MARCO; noutro Contra a Burla Negra, organizado por Pepe Álvarez Cáccamo e máis ela en febreiro de 2003; ese mesmo mes e ao seguinte, leu declaracións en senllas manifestacións contra a Guerra de Iraq.

En 1986 ingresou na Asociación de Escritores en Lingua Galega. En 1991 rexistrou as letras para o grupo musical Desertores e retomou os estudos, iniciando Filoloxía Hispánica na Universidade de Vigo, licenciándose en 1996 pola Universidade de Santiago de Compostela,e iniciando a especialidade en galego-portugués.

No verán de 1992 casou co fotógrafo e matemático ourensán, residente en Vigo, Xulio Gil Rodríguez (1954), con quen en 1994 tivo o seu único fillo, Darío; separáronse no ano 2002.

No curso 1999-2000 comezou a exercer como profesora substituta de ensino secundario, de lingua e literatura castelá, nos institutos Terra de Xallas (Santa Comba), Paralaia (Moaña), Valle-Inclán (Pontevedra), Xelmirez II (Santiago de Compostela) e Valadares II (Vigo). En anos seguintes foi docente en Chapela (Redondela), A Sangriña (A Guarda) e Álvaro Cunqueiro (Vigo).

En novembro do ano 2003 Arias finou dun ataque ao corazón nun hospital de Vigo, con corenta e un anos de idade. Foi soterrada no cemiterio vigués de Pereiró.

Se queres coñecer toda a súa obra preme AQUÍ.

FONTE: academia.gal e gl.wikipedia.org

ÓSCAR HERTWIG, O PRIMEIRO HOME QUE OBSERVOU UNHA REPRODUCIÓN SEXUAL

Sendo un mozo e moi prometedor científico, recentemente licenciado en medicina e terminada a súa tese doutoral, o alemán Óscar Hertwig decidiu cambiar totalmente o punto de vista das súas investigacións. Foi así como converteuse no primeiro home en ver de verdade unha reprodución sexual, por completo e con todo detalle. Fíxoo observando ao microscopio células de ourizos de mar. O seu descubrimento abriu o camiño ás técnicas de fertilización e reprodución asistida, e tamén soubo ver o papel do núcleo celular na transferencia da herdanza biolóxica, o que o converteu ademais nun pioneiro da xenética.

Wilhelm August Óscar Hertwig (21 abril 1849 – 25 outubro 1922) fixo o seu gran descubrimento xusto ao comezo dunha longa carreira científica, que o converteu nun eminente zoólogo e estudoso da teoría da evolución. Naqueles inicios facía un brillante dúo científico co seu irmán Richard, nacido un ano despois. Na prestixiosa Universidade de Jena (Alemaña) os irmáns Hertwig pronto se converteron nos máis brillantes discípulos do gran naturalista Ernst Haeckel, quen os convenceu para deixar ao carón a química e dedicarse á medicina.

Retrato de Oscar Hertwig realizado en 1906 / Nicola Perscheid

Rematados os seus estudos, ambos os irmáns abandonaron a medicina e seguiron os pasos de Haeckel, decididos a consolidar e ampliar a visión da zooloxía que tiña o seu mestre. Trataban de entender o funcionamento dos animais, dos seus corpos enteiros, a partir do estudo das súas células individuais e do desenvolvemento dos seus embrións. Así, propuxéronse resolver os misterios da reprodución sexual estudando as células implicadas, nunha animal relativamente sinxelo como é o ourizo de mar.

Naquela época xa se coñecía que os espermatozoides e o óvulo eran os protagonistas da fertilización, pero había multitude de incógnitas sobre os detalles de como prendía a faísca dunha nova vida. Como se xuntaban ambos os tipos de células para dar lugar a un embrión? Había dúas hipótese moi diferentes. As particulares características celulares dos ourizos de mar permitiron a Óscar Hertwig observar o proceso claramente ao  microsocopio e realizar o seu gran logro, que publicou en 1876: a fertilización prodúcese cando o espermatozoide penetra no óvulo e os seus núcleos fusiónanse, entre 5 e 10 minutos despois.

Ata tal nivel de detalle puido ver Hertwig o momento álxido da reprodución sexual que tamén descubriu que é un único espermatozoide o que fecunda o óvulo, aínda que son moitos os que o tentan. Así, cando un espermatozoide logra penetrar un óvulo, iste xera unha membrana que impide a entrada de novos espermatozoides.

Óscar Hertwig seguiu estudando a fertilización no interior do óvulo e observou que a clave estaba no que sucedía cos cromosomas nese proceso. Xa convertido en profesor de anatomía en Berlín, en 1888, el foi un dos primeiros en ensinar que a base da herdanza biolóxica residía nos cromosomas. Escribiu un libro de texto que se converteu na referencia sobre o desenvolvemento biolóxico dos animais. E a súa gran intuición levoulle a dar un paso máis aló, suxerindo que dentro do núcleo hai unha substancia química que non só é responsable da fertilización senón tamén da transmisión das características hereditarias.

 Máis de medio século despois, xa falecido Hertwig, puido comprobarse tamén tiña razón nisto, cando en 1944 o experimento de Avery–MacLeod–McCarty demostrou que esa substancia responsable da herdanza biolóxica é un ácido  nucleico, o ADN. Consagrado como unha eminencia científica, nos últimos anos da súa carreira Óscar Hertwig estudou profundamente a teoría da evolución e chegou á conclusión de que Darwin estaba equivocado na súa interpretación dos mecanismos evolutivos. O seu libro teórico máis importante é unha refutación das ideas de Charles Darwin sobre o azar (“Dás Werden der Organismen, eine Widerlegung der Darwinschen Zufallslehre”, 1916), que houbese contrariado ao seu mestre Haeckel, convencido darwinista. Pero as críticas de Hertwig serviron para estimular a outros científicos que lograron precisar e completar a teoría da evolución.

FONTE: Francisco Doménech/bbvaopenmind.com

EDWIN HUBBLE

A palabra quedou tan ligada ao telescopio espacial que para o gran público o nome de Hubble non designa a unha persoa, senón a unha nave, como Titanic ou Enterprise. Con todo, calquera pode imaxinar que algo grande debeu facer en vida quen foi elixido para prestar o seu nome a un gran logro da ciencia espacial. E así é; pero o curioso é que a valoración da figura de Hubble foi discutida, chegando a poñerse en cuestión a súa honestidade.

Retrato de Edwin Hubble en 1931 / Johan Hagemeyer

O destino de Edwin Powell Hubble (20 de novembro de 1889 – 28 de setembro de 1953) era seguir os pasos do seu pai na carreira legal. Como fillo obediente dunha familia tradicional do Medio Oeste, estudou dereito. Pero segundo a súa biografía Edwin Hubble: Mariner of the Nebulae de Gale E. Christianson (University of Chicago Press, 1996), a súa paixón era o firmamento; aos oito anos mirou por primeira vez por un telescopio construído polo seu avó materno, mentres que co seu avó paterno compartiu charlas sobre as canles de Marte descritos por Percival Lowell.

O xiro na traxectoria profesional de Hubble produciuse en 1913. Coa morte do seu pai, regresou á casa desde Oxford, onde estudaba leis. Catro anos despois doutorábase en astronomía. Claro que talvez o seu pai quedaría satisfeito sabendo que, ironicamente, o seu fillo que abandonou a carreira legal pasou á historia grazas a algo chamado Lei de Hubble.

 Ata a época de Hubble, a idea máis aceptada polos astrónomos era que todo o  observable no ceo pertencía á Vía Láctea, incluíndo o que entón se chamaban “nebulosas espirais”. Pero no Observatorio Lowell, fundado polo campión das canles marcianas, un astrónomo chamado Vesto Slipher descubrira que a luz de moitas destas  nebulosas estaba desprazada cara á cor vermella, suxerindo que se afastaban a grandes velocidades.

Desde o Observatorio californiano de Mount Wilson, onde exercería ata o seu falecemento en 1953, Hubble combinou os datos de Slipher coas súas propias medicións das distancias a algunhas desas  nebulosas, chegando á conclusión de que estaban demasiado lonxe como para pertencer á Vía Láctea: eran galaxias independentes. A relación entre distancias e corrementos a lume era case lineal dentro dun rango de distancias; isto é o que hoxe se coñece como Lei de Hubble.

O achado de Hubble foi fundamental para entender a expansión do universo e para desenvolver o modelo cosmolóxico do Big Bang. Por este motivo ao astrónomo lémbraselle hoxe como “o home que descubriu o cosmos”, e en 1983 consideróuselle merecedor de prestar o seu nome ao Large Space Telescope, ou Gran Telescopio Espacial. Hubble non recibiu o Nobel porque os estatutos do premio non incluían a astronomía entre as disciplinas da categoría de Física, algo que cambiaría pouco despois da súa morte.

O telescopio espacial de Hubble inicia a súa separación do transbordador Discovery para comezar a misión SM2 / NASA

Por todo iso, ás veces retrátase a Hubble como o home que descubriu a expansión do universo. E con todo, o certo é que Hubble non cría neste fenómeno. No seu estudo fundamental, publicado en 1929 na revista PNAS, establecía a relación entre velocidades e distancias galácticas, pero aínda en 1942 escribía que o corremento a vermello podía deberse a “algún principio natural non recoñecido ata o de agora”. De feito, cando Hubble soubo que un astrónomo e sacerdote belga chamado Georges Lemaître chegara ás mesmas conclusións e propuxera unha expansión do universo, mantívose escéptico. 

Lemaître baseábase nunha solución ás ecuacións da relatividade xeral de Einstein proposta polo ruso Alexander Friedmann. Pero a expansión chocaba coa visión do propio Einstein, que cría nun universo estático. Finalmente, Lemaître estaba no certo, e Einstein viuse obrigado a rectificar. A idea do “ovo cósmico” do belga derivaría no que hoxe coñecemos como Big Bang.

Pero dáse a circunstancia de que Lemaître publicou o seu estudo nunha revista belga en 1927, dous anos antes que Hubble. En 2011, o astrónomo Sidney van dean Bergh pescudou que a tradución inglesa do estudo orixinal de Lemaître, publicada na revista Monthly Notices of the Royal Astronomical Society en 1931, apareceu incompleta; faltaban os parágrafos nos que o belga definía a súa propia versión da Lei de Hubble e o seu constante asociada.

A estraña omisión foi obxecto dun aceso debate, no que chegou a suxerirse que o propio Hubble conspirou para censurar a tradución. Finalmente, o astrofísico Mario Livio descubriu nunha carta de Lemaître a demostración de que foi o propio sacerdote quen editou o seu manuscrito para a versión inglesa, eliminando cálculos tentativos que Hubble xa refinara para entón. “Lemaître non estaba en absoluto obsesionado con establecer a prioridade do seu descubrimento orixinal”, escribía Livio.

A memoria de Hubble saíu airosa. Pero o episodio serviu para destacar que a valoración da súa contribución non debe  eclipsar a doutros. O estadounidense debe compartir as honras históricas cun modesto cura belga que, a diferenza del, nunca contratou a un axente publicitario para promover a súa propia candidatura ao Nobel.

FONTE: Javier Yanes/bbvaopenmind.com